Eksik düğme, Fazla Sakal

“Bizim memlekette san’atın ve san’atkârın muayyen [kesin, belirli] bir üniforması var: Şarlo’nun kıyafeti” demiş Yusuf Ziya… Defterime 7 Mayıs 1931 diye not etmişim. Hangi dergi, hangi gazete belli değil; muhtemelen Akbaba’nın başyazısından. Şöyle devam ediyor: “Eğer ceketinizde üç düğmeniz eksikse alelade bir şairsiniz. Beş düğmeniz eksikse epeyce kuvvetli bir sanatkârsınız. Hiç düğmeniz yoksa, tıraşınız bir karış uzamışsa üstatsınız.”

Ortaç’ın tarzı böyledir, abartacak ve kanırtacak ki okurun dikkatini çeksin… “Eksik düğmeler bu san’at üniformasının rütbeleri, apoletleri… Sanatkârın san’at derecesi onlardan belli olacak.”

Elhak, eksik düğmeden başlayıp üstatlığa kadar vardıran bir sanat hiyerarşisi okuyoruz. Kimi kastediyor belli değil. Belki o yılların Akbaba’yla kavgalı genç şairlerini… Ama bu satırlarda ne yazdıklarından, ne yaptıklarından söz ediyor. Tek bildiğimiz eksik düğmeleri olduğu. Ortaç önce birilerine bir sanatçı kıyafeti biçiyor, sonra da onlarla alay ediyor. Terzilik asıl onun kafasında…

Gerçi o kıyafeti bile isteye giyenler de yok değildi. Bazen kalıbı başkası biçiyor, bazen insan kendisi giyiyor üstüne.

Üniversitenin ilk sınıfında, Uygarlık Tarihi dersini veren rahmetli Engin Özgen Hocayı ilk gördüğümde hemen keçi sakalına takılmıştım. O dönemlerde popüler kültür bu sakalı Yahudilere, kötü adamlara, patronlara, kibirlilere, “entel” denilen yarı aydınlara yakıştırıyordu. Şimdi de çok farklı değil. Engin Hoca arkeoloji alanının önemli isimlerindendi. Benim gözümde o klişeyi ciddiye almayacak biriydi. Sırf o yüzden daha ilk anda bana cesur gelmişti. Onun bunları düşünüp düşünmediğini bilmiyordum tabii. Ben de sakalından cesaret çıkartıyordum işte… Şimdi bakınca, ben de bir sakala bakıp insan okuyormuşum. Sadece iyiye yoruyormuşum.

O yaşlarda bıyıklıydım. Bütün hocalarım bana o bıyıkla diplomat olamayacağımı söylerdi. Dışişleri sınavını kazanamazmışım, bıyıklıları elerlermiş filan… Bıyık modern değildi, taşraydı, Asya’ydı, şu bu… Atatürk bıyıklarını kesmişti… Üstelik bıyığın biçiminden kimin sağcı, kimin solcu olduğu da okunurdu. O kadar saçma geliyordu ki söylenenler. Daha sınava girmeden bıyığımla elenmiştim.

Şimdi sakallıyım. İlk bıraktığımda anneme “Levent AKP’li mi oldu?” diye sormuşlar. Annemden siyasi görüşümü değil, sakalımın açıklamasını istiyorlardı herhalde. Kılın tüyün yeri değişse de okuma alışkanlığı değişmiyordu.

Walter Lippmann, Public Opinion’da (1922) “Çoğu zaman önce görüp sonra tanımlamayız; önce tanımlar, sonra görürüz” diye yazmış. Yusuf Ziya’nın sanatçısı da hazır, hocalarımın diplomatı da… Geriye insanı o tarife yerleştirmek kalıyor. İnsan bazen başkalarının kafasındaki resme benzememek için uğraşıyor, bazen de farkında olmadan ona benzemeye.

Hep beraber yuvarlanıyoruz işte. Kiminin düğmesi eksik, kiminin sakalı bıyığı fazla. Birbirimize bakıp durmadan bir şeyler anlıyoruz. Bazen sormaya bile gerek kalmıyor, şıp diye anlıyoruz Mıstık abi. Eksikti fazlaydı, meseleydi değildi, geçiyor ömrümüz…

Yusuf Ziya Ortaç

Umurumda Değil! ve Beklenen Küstahlık!

Değerli ressam Yüksel Arslan’ın bir “hayranıyla” yaptığı mektuplaşmaları derlemişler, Galeri Nev’den çıkmış, kısacık bir şey, bilmiyordum, yeni keşfettim. İddialı cevapları var… İddialı derken, Arslan üslup olarak şaşırtmayı seviyor, önemsediğini ve önemsemediğini mutlaka yüksek sesle vurguluyor. Kendisini de coşturan bir neşesi ve öfkesi var.

Kitapları, resimlerden ve diğer sanatlardan daha fazla önemsediğini sürekli tekrar ediyor örneğin… Bir feylesof seçtiğini, onu ve onun hakkında yazılmış her şeyi okuyarak tükettiğini anlatıyor. Sergilere ise kerhen gidiyor, üstünkörü geziyor, o denli önemsemiyor filan…

Sürnormal bir mizah. Adabımuaşerete atılan bir yumruk. Huzursuz edici bir edepsizlik. Niçe kırbacı ve Marx’ın sakalı… Hepsinden çok temaşa ihtiyacı…

Görseldeki alıntıyı bu sebeple seçtim: “Umurumda değil” diye bağırıyor. Umurunda olmadığını bizim de bilmemizi, üstelik biraz irkilerek öğrenmemizi istiyor. Ama neyin umurunda olduğunu da söylemekten geri durmuyor: tarih öncesi ve etnografya salonlarında zevkle dolanıyor.

Edebiyatçılardan biliyorum, yaşıtlarını, dönemdaşlarını okumayan çok sayıda romancı, hikâyeci tanıyorum. Bile isteye okumamaktan söz ediyorum; bunun içinde azımsamak, yok saymak, uzak durmak gibi hisler var… İnsan kendisini korumak için de okumayabilir, başkasının yaptığından etkilenmek istemeyebilir. Ama okumadığını ilan ettiğinde başka bir şey de yapıyor, kendisine bir yer tarif ediyor. Neleri okumaya değer bulduğunu, kimleri hesaba katmadığını söylüyor.

Üniversitede çalışırken, yakınlarda kaybettiğimiz şöhretli bir sosyolog hocam vardı. Bir gün dekanlık, öğrencilere verilmek üzere, derslerle ilgili kaynakça ve okuma önerileri istedi. O da bölüm toplantısında Tommiks’ten, bir gazete haberinden, eski bir şarkıdan, Cin Ali’nin bir bölümünden filan söz ederek kaynak metinlerini anlatan bir gösteri yaptı.

Akademik hayatın eksiklerini, yavanlığını, yeknesaklığını yaşayan bizler için tatlı bir isyandı bu, sempati duyuyorduk. Kaynakça istemekte kendi başına bir tuhaflık yoktu elbette. Biz hocanın o talebi vesile ederek toplantıyı bir gösteriye çevirmesinden hoşlanmıştık. Hepimizi usandıran bir ciddiyeti hafife alıyor, bize de gülme fırsatı veriyordu. Peki, öğrencilerin okuyacağı metinler ne olmuştu? Hafızamda o kısmı yok. Sadece gösteriyi hatırlıyorum.

Malum, aptallığın teşhirinin bir eğlenceye, teatral bir gösteriye dönüştürüldüğü bir devirdeyiz. Twitter en çok bu işe yarıyor sanki… Salaklıkları anlatan, “hayır, öyle değildi” diyen, önüne gelene cahil diyen bilmemne hocalar var hayatımızda. Nasıl yargı dağıttı, nasıl haddini bildirdi, nasıl “dövdü” diyerek gösteriler seyrediyoruz onlardan. Söylenenin doğruluğu yanlışlığı kadar, karşıdakinin ne hale düşürüldüğüyle de ilgileniyoruz. Hocanın kaynakçası gibi, söylenenler çarçabuk unutuluyor, gösteri kalıyor.

Hepsinden tek tek sıkılıyorum ama hocanın gösterisini gülümseyerek hatırlıyorum. Arslan’ın müze salonlarından koşarak geçişini hoşuma giderek hayal ediyorum. Sevdiğimin küstahlığında neşe ve isyan buluyor, ötekininkinde kendini beğenmişlik görüyor olabilirim. Yine de gösteri tekrarlandıkça bir şey değişiyor. Kimin neye kızacağını, kimi küçümseyeceğini, hangi sözle alkış alacağını önceden biliyoruz. Şaşırtmasını beklediğimiz insan, beklediğimizi yapıyor.

Yüksel Arslan'ın sürreal patakütelerini Andre Breton yok yere keşfetmemiş. Arslan, bugün hayatta olsaydı ve hatta yirmili yaşlarında olsaydı… Herkesin birbirini şaşırtmaya, sarsmaya, susturmaya çalıştığı sosyal medya kalabalığında ne yapardı? “Büyük” gösteriyi nasıl bozardı? Bozabilir miydi?

Cevabım yok.

Biz büyük işler yapıyoruz

Epey zaman oldu, ofise taşınırken küçük büyük sorunlar çıktı. Hemen yan binada tadilat işleri yapan bir dükkâna girdim. Kombiden banyoya giden sıcak su borusu ters bağlanmış; biraz kırma dökme, ardından sıva ve boya gerekiyor sanıyorum. Sordum, yapar mısınız diye… Dükkân sahibi, yüzünü kaşıyarak “biz öyle küçük işler yapmıyoruz” dedi. Anlamadım. “Bizz” dedi, hayır aslında demedi, ben ekolu bir sesle o vurguyu hayal ederek hikâyeme ekledim: “Büyük işler yapıyoruz, uğraşamayız.” Hafif şaşırarak gerisingeri çıktım.

Dükkân, ara sokakta, eski bir apartmanın altında; en fazla üç metre eninde, içeriye doğru beş metre derinliğinde. Girişte bir masa var, raflarda tozlanmış seyrek malzemeler filan… Tabelası okunmuyor, dükkândan çok eskilerin atıldığı depo gibi… Her akşam önünden geçiyorum, büyük işler yapıyoruz diyen adamı masaya yayılarak uyurken o kadar çok görmüşüm ki… Şaşırmam o yüzden…

Üstelik küçük yaştan bellemişim, küçük ya da büyük iş olmaz esnaflıkta. Bazen bir olur bazen beş; seçmeyecek, kibirlenmeyecek, müşteriyi boş çıkarmayacaksın. E bi de komşuyuz…

Neyse, o işi kırmaya dökmeye gerek kalmadan başka bir ustaya yaptırdım, rahatladım. Tesadüf bu ya, o uyuyan adam benim becerikli Nevzat Usta’nın eniştesi çıktı. Konuşmuyorlarmış, bazı meselelerden dolayı küsmüşler ama akrabalarmış filan… “Evet” dedi, “onlar büyük işler yapıyorlar.” Hayret etmekle birlikte üstelemedim.

Ne ki takıldım tabii. O kadar yıl oldu, dükkânın önünden her geçtiğimde mutlaka göz ucuyla bakıyorum. Benim Nevzat Usta’nın eniştesi ya uyuyor, ya eprimiş tumanını çekiştiriyor, ya da büyükçe bir cam bardakla çay içiyor. Ancak o kadar, başka bir hâlini görmedim. Telefonla konuşurken görmedim, dükkâna giren çıkan müşteri görmedim, büyük işlerin koşuşturmasını görmedim… Hani büyük işin bir getirisi olur; arabası değişir, kıyafeti değişir, tabelası cilalanır. Yok yahu bir numarası…

Bence benim Nevzat Usta’nın eniştesi çalışmıyor. Büyük işi bırakın, herhangi bir orta ölçekli iş dahi yapmıyor… Ben artık onun kıt kanaat geçindiğine de inanıyorum.

Matrağa vurarak anlatıyorum ama bu enişte beye artık nasıl bilendiysem, nasıl koşullandıysam, zihnimde bir karaktere dönüştü.

Senaristim ya, aralıklarla sektörden birileri çıkıyor karşıma, iş teklifinde bulunuyorlar. Büyük işlerden söz ediyor, ikna etmek ve cezbetmek için konuşuyorlar… Tecrübeniz varsa gevezeliği tanıyorsunuz. Böyle zamanlarda bizim enişte zihnimden çıkıp yanıma gelip oturuyor, yüzümde muzip bir tebessümle arada ona bakıyorum.

“Biz öyle küçük işler yapmıyoruz” diyerek çayını yudumluyor, “sen bilirsin yani Levent Bey.”

Diğer Sorular

Otuz küsur yıldır siyasetin içinde biri, yıllardır ülkeyi yönetiyor. Her gün bir konuşması yayınlanıyor, eleştiriliyor, beğeniliyor, hakkında durmadan bir şeyler paylaşılıyor.

İlk eşi kimmiş? Kaç kere evlenmiş? Vay vay. Oysa tek evliliği var: üstelik eşi de siyaset dışında kalmış, hiç görünmeyen biri değil. Bunu da bilirler yahu diyor insan.

Google bu soruları kısayol tuşu gibi öne çıkarmış. Kim bilir kaç kişi sordu bunları.

Kiminle evli, kaç kere evlenmiş, ne kadar kazanıyor, kime güveniyor? Mahalleye yeni taşınan biri hakkında sorulabilecek sorular. Ülkeyi yöneten kişiyi de aile, para ve yakınlık ilişkileri üzerinden mi tanımaya çalışıyoruz?

Neredeyse on beş yıl önce lisans öğrencilerine ders anlatıyordum. Konuşurken “Özal” diyorum, herkes not alıyor. Bir noktada anlaşıldı ki Turgut Özal’ın kim olduğunu bilmiyorlar. Siyaset Bilimi öğrencileri üstelik. Sahiden şaşırmıştım. Ben biliyorum ya, herkes biliyor sanıyorum.

Özal'ın kim olduğunu bilmemekle Erdoğan'ın kaç kere evlendiğini bilmemek aynı şey değil elbette. Ama benim şaşkınlığım aynı. Kendi bildiklerimi herkesin bildiğini varsayabiliyorum. Sonra karşıma böyle sorular çıkınca apışıp kalıyorum.

“Ne çok cahil var” refleksiyle dünyaya bakmamaya çalışırım. Yazarken, anlatırken, ders verirken hep aklımda tutarım bunu. Kendi cehaletimi de unutmamaya çalışırım.

İnsan deniyor, kolay değil tabii; arada yoruluyor, evet, hayal kırıklığına uğruyorum. Sonra kendi kendime soruyorum: İnsanlar benim bildiklerimi bilmek zorunda mı?

Gülme Talimatı

Kırklı yılların ikinci yarısında Markopaşa ile popülerleşen bir mizah gazeteciliği başlıyor. Öncesi yok değil ama satan bir formül yakalandığı için 1946-50 arasında ellinin üzerinde yeni yayın çıkıyor. Bir gazete yaprağının ikiye katlanmış halini düşünün, hepi topu dört sayfa olan, ucuz mu ucuz yayınlar bunlar. İsmi aldatmasın, o yıllarda bu formata dergi değil gazete deniyor…

Necip Fazıl da o hengâmede üç sayı süren Borazan isimli bir mizah gazetesi çıkarıyor. Pek parlak bir deneme değil, ayrıca Büyük Doğu'da yaptıklarından belirgin bir farklılık içermiyor. Niye kalkıştığını kesin olarak bilemiyoruz. Para kazanmak veya çok ilgi gören bir mecrada kendini göstermek istemiş olabilir. Ne ki, arkasını getirmemiş…

Kişisel olarak, mutlaka büyük sözler etmek isteyen, hayran arayan, kendisine gülünmesine tahammül edemeyen insanların mizahla ilişkisinde bir eksiklik olduğunu düşünürüm. Başkasını aşağılayarak güldürebilirler elbette ama kendilerini gülmenin dışında tutarlar. Hep başkasının kusurunu gösterenler, kendi kusursuzluğundan emin bir sesle konuşur. Bir yerden sonra espri dinlemekten çok nutuk dinliyormuşum gibi gelir bana…

Yukarıdaki görseli Borazan'dan aldım. Esprisi başlığında: “Fotoğrafla Karikatür.” Fotoğraftakilerden biri Başbakan Recep Peker, diğeri de muhtemelen onun eşi. Ne yapılmak istendiği az çok belli. Çizgiye gerek duyulmamış, fotoğrafın kendisinin karikatür olduğu söylenmiş. Artık kilolarına mı, kıyafetlerine mi, yan yana duruşlarına mı gülmemiz bekleniyor, açıklanmıyor. Sadece bakıp anlamamız, aynı küçümsemede buluşmamız isteniyor. Başlık, bir bakıma gülme talimatı… Üstelik hedefte Peker'den çok yanındaki kadın var gibi: rüzgâra yakalanmış, eteğini toplamaya çalışan kadın.

Eğer şişmanlıksa alay edilen, bunu yalnızca Necip Fazıl'a özgü bir tutum sayamayız. Turgut Özal'a “Çankaya'nın şişmanı, işçi düşmanı” diye bağırılırdı. Siyasi itiraz ve muhalefetin yanına bedenle alay etmeyi de eklerdik. Solcuların çizdiği karikatürlerde patronlar ve kötü adamlar aşırı kilolu olurdu; yoksullar zayıftı, zenginler tombul. Birinin göbeğinde ötekinin açlığını görmemiz beklenirdi. Kilo, yalnızca bedensel bir özellik olmaktan çıkar, açgözlülüğün ve sömürünün işaretine dönüştürülürdü.

Bugün bu karşıtlık eskisi kadar kolay kurulamıyor. Parası olanın bedenine ayıracak zamanı, satın alabileceği hizmetler var. Yağlarını aldırabiliyor, bacaklarını, kalçalarını, belini ve yüzünü inceltmek için türlü cerrahi müdahaleye başvurabiliyor. “Fitnıs”a gidip spor hocalarıyla “treyning” yapabiliyor… İncelmek de ince kalmak da bir imkân meselesi olabiliyor. Bedenlere bakarak karakter ve ahlak okumaya ise devam ediyoruz.

Geçenlerde diğer fotoğraf elime geçti. Altmışlı yıllar olmalı. Eskişehir plakalı bir arabanın tamponuna ayağını dayamış, mayolu, hafif göbekli bir kadın. Pozundaki özgüvene bayıldım. Bir eli belinde, başı yukarıda, fotoğraf çektirmekten memnun görünüyor. Bu kez kimse onu habersiz yakalamamış, fotoğrafı o kuruyor.

Sonra şunu düşündüm: Bu fotoğraf bugün sosyal medyada paylaşılsaydı nasıl karşılanırdı? Alay edenler çıkardı, bundan rahatsız olanlar savunmaya geçerdi, şu bu… Hepimiz sayısız örneğini gördüğümüz için az çok tahmin edebiliriz. Kadının kim olduğunu, nasıl bir hayat yaşadığını bilmeden bedeni hakkında konuşmaya başlardık.

Elbette bu fotoğraftan, o yıllarda insanların bedenleriyle daha barışık yaşadıkları sonucu çıkmaz. Borazan'daki örnek de önümüzde duruyor zaten. Üstelik aile albümüne girecek bir fotoğraf çektirmekle tanımadığınız binlerce insanın önüne çıkmak aynı şey değil. Fotoğrafın muhatapları değişiyor, onlarla birlikte, fotoğraf çektirirken aklımızdan geçenler de…

Kiloluysan fotoğrafını paylaşmadan önce iki kere düşünüyorsun. Karnın görünmüş mü, kolun kalın mı çıkmış, şu açıdan daha mı ince duruyorsun? Daha kimse bir şey söylemeden gelebilecek yorumları hesaplıyor, fotoğraflarını ona göre editliyorsun. İşin ucu kaçmış durumda…

Bir kere daha o kadına bakıyorum. Fotoğrafı çektirirken bunların ne kadarını düşündüğünü bilemem. Ama onun pozunda hoşuma giden rahatlığı, bugün fotoğraf seçerken ne kadar koruyabiliyoruz, emin değilim.

Fotoğrafta Olmayan Kadın

Sosyal medyada sadece Facebook kullandığımı, orada da sadece blog yazılarımı paylaştığımı daha önce yazmıştım. Mecranın büyüklüğüne bağlı olarak bazı yazılar sahiden yüksek görüntüleme ve etkileşim alabiliyor. Ben benzer şeyler yazıp benzer konularla ilgilenirken bazı paylaşımların birdenbire yayılması, bu akışın nasıl işlediğine dair merakımı çoğaltıyor.

Son paylaşımlardan biri 540 bin görüntülemeyi geçti. Daha önce benzer nitelikli bir yazı da 426 binin üzerine çıkmıştı. İkisi de eski bir fotoğraftan hareketle yazılmıştı; ikisinde de cinsellikle ilişkili insanlara ahlaki hüküm verme imkânı tanıyan bir sahne vardı.

Rakamların ne kadarının okumaya karşılık geldiğini bilmiyorum. Asıl dikkatimi çeken, istatistiklerde takipçi olmayanların oranının yüzde 98-99 olması. Yazı, beni takip etmeyen, muhtemelen ismimle ilk kez karşılaşan insanların önüne çıkıyor. Yeni bir okur bu. Beni tanımıyor, ben de onu tanımıyorum.

Son yazıda, masanın üzerinde oturan bir dansözün çevresindeki erkekleri, onların bakışlarını ve geride tef tutan kadını yorumlamıştım. Müzikle birlikte durmuş gibi görünen bir anı, arzuyla paranın birbirine karıştığı bir yakınlığı anlatmaya çalışmıştım. Paylaşıma gelen yorumların önemli bir kısmı “iğrenç”, “rezalet”, “ahlaksızlık” çevresinde gelişti. Kimseye cevap vermedim. Büyük bir mesai gerektirdiği için normalde de yorumlara cevap vermek istemiyorum; hele beni hiç bilmeyen bir kalabalıkla baş edemeyeceğimi biliyorum.

Biraz neler yazıldığını anlatayım. Baktığım yorumların en az yedisinde dansözün çocuk olduğu söyleniyordu. On beş diyen vardı, on altı diyen vardı. Fotoğraftan yaşını bilmiyoruz ama yorumlarda bu belirsizlik çabucak ortadan kalkıyordu. Erkeklerin evli, çocuklu, evlerinde namus bekçiliği yapan insanlar olduğundan da emin olanlar vardı. Birisi, adamın evindeki karısının yüz otuz kilo olduğunu bile yazmıştı. Fotoğrafta olmayan kadının kilosu dahi biliniyordu.

Aynı fotoğraftan birbirine zıt sonuçlar çıkıyordu. Biri eğitimsizlikten söz ediyor, bir başkası eskiden insanların daha rahat eğlenebildiğini anlatıyor, diğeri dininin kadına verdiği değeri hatırlatıyordu. Kadına acıyan bazı yorumlar, yaptığı işi “bir kadının yapabileceği en rezil iş” diye tarif ediyordu. Acımayla aşağılamanın birbirine bu kadar kolay karışması ilginçti.

Metne itiraz edenler de vardı. “Romantik romantik hikâye anlatıyorsun”, “edebiyatla süsleyip güzelleştirmişsin” diyorlardı. Bunları okumadan yazılmış tepkiler sayamam. Anlatımımı fark etmiş, ona kızmışlardı. Benim sahneyi anlatışımla onların benden beklediği kınama arasında bir mesafe vardı.

Bir yorumcu ise her yorumdan para kazandığıma inanıyor, fotoğrafı bunun için paylaştığımı söylüyordu. Onun hikâyesinde benim niyetim de kazancım da belliydi. Fotoğraftaki insanları anlatırken kendim de hakkında hikâye kurulan birine dönüşmüştüm.

Elbette hepsi böyle değildi. Sulukule’yi hatırlayanlar, bir romanı ananlar, fotoğraf okumasını beğenenler de vardı. Tanıdığım biri, “Kravatlı beylerden biri dedem çıkacak diye bekliyorum” esprisi yaptı. Geçmişle arasına akrabalık ihtimalini koymuştu.

Yeni okurlarla karşılaşmak denince insanın aklına güzel şeyler geliyor. Öyle de olabilir. Ama bu kalabalık karşılaşmalarda kendimi sohbetin içinde hissedemiyorum. Ne yaptığım ve niçin yaptığım çoktan kararlaştırılmış oluyor. Söze girecek olsam önce yorum başına para kazanmadığımı, sonra fotoğraftakilerin yaşlarını ve hayatlarını bilmediğimi anlatmam gerekecekti. Pavyonları iyi bildiğimi düşünenlere kendimi açıklayacak, dansözleri değil dansöz seyredenleri seyretmeyi tercih ettiğimi söyleyecektim. Diyecektim de diyecektim Mıstık Abi. Yazıya ne zaman sıra gelirdi, bilmiyorum.

Yaptığım senaryo ve dizi işleri nedeniyle fanlarla, yüksek seyir ve takip oranlarıyla ilk kez karşılaşıyor değilim. Ama orada dijital platformların, televizyon kanallarının, yapım şirketlerinin, reklam ajanslarının, menajerlerin, oyuncuların çaba ve etkileriyle ilerleyen bir sürecin içinde oluyorsunuz. Burada kendi hesabımdan paylaştığım bir yazının çevresinde oluşan kalabalıkla doğrudan karşı karşıyayım.

Yorumlara bakınca, yazının kurduğu bağlamın kolaylıkla geri plana düştüğünü görüyorum. Fotoğraf, herkesin kendi meselesini konuşabildiği bir alan açıyor. Kimi geçmiş özlemini, kimi siyasi kanaatini, kimi ahlak anlayışını “açıklıyor.” Benim başka bir şey anlatıyor olmam, bunları konuşmalarına engel olmuyor.

Bir sonuca varmadım elbette; yokluyor, deniyor, neyin popülerleştirildiğini anlamaya çalışıyorum.

Potuk

Dedem beni potuk diye severdi. Bilmeyenler için yazayım, deve yavrusuna deniyor. Yok yere böyle söylememiş, bir doksan boyundayım, çocuk yaştan ne olacağım belliymiş, anne ve baba tarafım uzun. Kendisi de uzundu. İnsan deve yavrusu diye sevilince işin neşeli tarafına meylediyor, deveyle ilgili pek çok şeye sırıtarak dikkat kesiliyor.

Deveyi bedevilerle düşünmeye, çöle yerleştirmeye alışığız. Oysa deve, yaşadığımız şehirlerin eski sakinlerinden biri. Hayatımda belki iki üç kez deve görmüşümdür. Tarihî Ankara evlerinde develerin girebileceği ahırlar var. Yükle gelen develer şehir hayatının vazgeçilmez unsurlarıymış. Kervanlar onlarsız düşünülemezmiş. Tarihe merakınız varsa deveyle ilgili sayısız ticari belgeyle karşılaşıyorsunuz. Eşek gibi çalıştım deriz ya, bana develer de öyle gelir.

Rudyard Kipling’in “İşte Öyle Hikâyeler” kitabında ise deve çalışmayı reddeder. Diğer hayvanlar onun işini de yapmak zorunda kalır. Bunun üzerine deve cezalandırılır ve sırtında hörgücü belirir. Çalışmadığı üç günü telafi edebilmesi için artık yemeden çalışabilecektir. Hayvanın bedeninde bizim tuhaf bulduğumuz şey, tembelliğinin cezası olmuştur filan.

Nietzsche’nin “Böyle Söyledi Zerdüşt” kitabındaki deve ise en ağır yükü kendisi ister. Ruhun deveye, ardından aslana ve çocuğa dönüşmesi anlatılırken deve, taşıyabildikleriyle gücünü sınar. Birinde çalışmadığı için başına iş açılıyor, diğerinde ne kadar ağır iş varsa ona coşkuyla talip oluyor.

Refik Halid’in develerle ilgili tatlı bir yazısı var. Karagümrük ve Edirnekapı semtlerinde daracık, yılankavi sokaklardan, alçacık evlerin arasından geçen yüklü deve katarlarını anlatırken beni güldüren bir ayrıntı verir. Develerin başlarını ikinci kat pencereleriyle aynı hizada hatırlıyor. Hayvanı manzaradan çıkarıp komşuluk mesafesine getiren bir resim oluşuyor insanın kafasında. Evinde rehavet içinde kahveni yudumlarken hemen önünden zavallı bir deve yük taşıyarak geçiyor.

Böylece deveye tembel, çalışkan ve komik demiş olduk. Devenin sırtına yükle birlikte karakter de yüklüyoruz. Sabırlı, kinci, mağrur, çirkin, mübarek, aptal… Hayvanın yaptıklarıyla bizim onda görmek istediklerimiz birbirine karışıyor.

Hörgücünde su değil yağ depoluyormuş mesela. Bizim eğrilik, kusur ya da komiklik gördüğümüz beden, hayvanın hayatını sürdürmesini sağlıyor. Biz yine de karşısına geçip boynuna, sırtına bakıyor, neresi doğru ki diye gülüyoruz. Deveye fikrini soracak değiliz ya, Mıstık Abi…

Deveyi görmeden deveyle düşünebiliyoruz. Dilde dünya kadar deyim var deveyle ilgili. “Devede kulak” diyoruz, mübalâğa edenlere “Yok, devenin başı!” diye karşılık veriyoruz. “Pireyi deve yapmak” var, aynı fasıldan… Zor işler için “deveye hendek atlatmak” denir. Ben inat ettiğimde, kafayı taktığımda dedemden duymuştum: “Ya deve, ya deveci, ya üstündeki hacı!”

Develer sokaklardan çekilse de dilimizde yaşıyor. Deveyle hiç karşılaşmamış milyonlarca insan onunla ilgili deyimleri kullanıyor. Neye benzediğini az buçuk bilmek yetiyor, ne kadar yük taşıdığını, ne yiyip içtiğini, nasıl yaşadığını bilmemize gerek kalmıyor. Hayvanın adını anarak birbirimize laf yetiştiriyoruz.

Yalnız, duygusal olarak bütün bu yakıştırmaları bir tutamıyorum. Dedemin bana potuk demesi de bir benzetmeydi ama orada başka bir his vardı. Öksüz ve yetim büyümüş, on iki yaşına geldiğinde ailesinden tek bir Allah’ın kulu kalmamış bir adamın torununu sevme biçimiydi. Deve yavrusunda neyi sevimli bulduğunu bilmiyorum. Boyumu mu, sakarlığımı mı benzetiyordu, onu da soramam artık.

Potuk pek bilinmiyor belki. Ben anlamını biliyorum ama kelimeyi duyunca gözümün önüne bir deve yavrusu değil dedem geliyor.

İki Cümle Yazmakla Bitmiyor

Blog dışında sosyal medyayla ilgim oldukça sınırlı. Eski adıyla Twitter hesabımı kullanmıyorum, Instagram zaten yok. Facebook’a ise günde yarım saat ayırıyorum. Derin Hakikatler blog yazılarımı paylaşıyor, gelen yorumları okuyorum. Çoğuna cevap yazmak yerine beğeni bırakıyorum. Okudum, gördüm, teşekkür ederim gibi düşünüyorum bunu. Elbette karşı taraf aynı anlamı çıkarmayabilir. Beğeni işaretleri de farklı anlamlara gelebiliyor; katıldım mı, teşekkür mü ettim, konuşmayı mı bitirdim, belli olmayabiliyor.

Cevap yazmamamın pratik bir sebebi var: Her cevap yeni bir yorum ihtimali doğuruyor, iki cümle yazmakla bitmiyor iş. O iki cümleye gelen cevabı okuyorsunuz, bir daha düşünüyorsunuz. Bazen ilk yorumdan daha uzun bir açıklama yapmanız gerekiyor. Ayırdığınız yarım saat berhava oluyor, siz fark etmeden uzadıkça uzuyor.

Geçenlerde “sıkıcı” bulmakla ilgili bir yazı paylaştım. Yıllar önce bir öğrencimin Nuri Bilge Ceylan için “Başıma bir şey gelmeyecekse çok sıkıcı” demesinden yola çıkmıştım. Bir şeyi sıkıcı bulduğumuzda ne söylüyoruz, neleri sıkıcı bulacağımızı birbirimizden nasıl öğreniyoruz, bunları merak ederek bir yorumda bulundum diyelim.

Ne ki bu defa farklı bir şey yaptım. Facebook, yorumlara cevap vermem için kendi yapay zekâ programını önerip duruyordu. Anlamıyor, saçma buluyordum. Meraklı olduğumu biliyorsun Mıstık Abi. Kontrollü olarak denemeyi, sürecin nasıl işlediğini görmeye karar verdim. Yorumlara daha aşina olduğum ChatGPT yardımıyla cevaplar hazırladım. Yorumları aktardım, önerdiği cevapları okudum, değiştirdim, yeniden yazdım. Bir yandan da ne kadar zaman harcadığımı anlamaya çalıştım.

İlginç bir deneyimdi. Bazı yorumlar yazının açtığı soruyu ilerletti. Biri aynı yazarı hem sevip hem sıkıcı bulduğunu anlattı. Biri eserlerin bizden istediği “duygusal yatırım”dan söz etti. Bunlar yazarken düşünmediğim ya da yeterince üzerinde durmadığım şeylerdi. Cevap vermenin olumlu bir karşılığı vardı işte.

Ama başka şeyler de oldu. Bir tartışmada, cevabın sonuna eklediğim şaka küçümseme olarak okundu. Ben şakanın yersizliğini kabul ettim, özür diledim. Katılmadığım görüşü de yeniden tarif ettim. Birden şunu fark ettim: Artık yazının konusunu değil benim ne demek istediğimi, ne demek istemediğimi konuşuyorduk. Yorumların önemli bir kısmında başka meseleler konuşulmaya başlamıştı, ben onları yazıya döndürmeye uğraşıyordum.

Demem o ki, ne kadar “mambo jambo” yaparsanız yapın, sosyal medyaya dahil olduğunuz anda geçen zamanı önceden hesaplamak zor, hele “tartışma” yaşanıyorsa iş daha da belirsiz bir noktaya gidiyor. İki cümlelik cevabın maliyetinin, o iki cümleyi yazmak için geçen süre kadar olmadığını tahmin edersiniz. Gelen tepkiyi okumak, haklı bir itirazı ayırmak, kendi tonunu yeniden değerlendirmek, cevap verip vermemeye karar vermek de buna dahil. Telefonu kapatınca zihnimizdeki konuşma hemen kapanmıyor biliyorsunuz.

Üstelik yapay zekâ da bu yükü bütünüyle devralmıyor. Cevap öneriyor ama o cevabı benim adıma insanlar okuyor. Fazla öğretici duran bir cümle, bir espri, bir “elbette” bile benim sesime ekleniyor. Hızla üretilmiş bir cevabın ardından uzun uzun düşünmek gerekebiliyor.

Sosyal medyanın öfkeyi besleyen düzeninden söz ediyorum sık sık. Yine de her yanlış anlaşılmayı algoritmaya yükleyemem. O şakayı yayımlamayı ben seçtim. Fakat itirazın giderek kişiselleştiği, sertleşmenin de kendini savunmak sayıldığı bir ortamda, konuşmayı sürdürmek başlı başına bir işe dönüşüyor.

Yorumları okumak istiyorum. Yazının bende bitmediğini görmek hoşuma gidiyor. Ama her yoruma cevap vermeyi üstlendiğimde, yazmaya, okumaya ve seyretmeye ayıracağım zamandan da harcıyorum.

Galiba beğeni bırakıp geçerken korumaya çalıştığım biraz buydu. Bir sonraki yazının vaktini, bir önceki yazının altında tüketmemek. Böyleyken böyle Mıstık Abi.

Hamiş: Her şeye yetişemem, her merakımı gideremem, her yorumu cevaplayamam. Blogta kal Levent, burada sular sakin…

Üç yılın kırk dokuz günü

Görsel janjanlı, gülerek yazıyorum. YZ de beni, soğuk sulara dalıp çıksa bana mısın demeyecek Nordik bir dedektif gibi resmetmiş…

Yazılardan bilenler olabilir, 2019’dan bu yana günün belli saatlerinde yürüyüş yapıyorum. Takıntı haline de geldi, yürümesem birine bir haksızlık yapmış da kalbini kırmış gibi hissediyorum.

Telefondaki adım sayan uygulamadan faydalanarak bir döküm çıkardım. Çok geriye gitmedim, 1 Ekim 2023 ile 30 Eylül 2026 arasındaki üç yılın toplamına baktım.

Yukarıdaki 8,5 milyon adım oradan geliyor. Üç yılda sekiz buçuk milyona yakın adım atmış, 5.911 kilometre yürümüşüm. Çok duruyor değil mi? Günde ortalama 65 dakika yürümüş, 7.706 adım atmışım. Süreleri toplayınca 49 gün 7 saat ediyor. Uyku ve mola olmadan, gece gündüz yürüdüğümü düşünürseniz of puf… Üç yıla yayılınca çok, yan yana koyunca az geliyor. Rakam aynı, ben bir türlü karar veremiyorum.

2019’a kadar gitsem, kim bilir kaç olacak?

E’cicik romantize edeyim, o saatlerde ne yapıyordum? Hikâye mi düşünüyordum, blog için yazı mı tasarlıyordum, bir şeye mi kızıyordum? Uzun uzun telefonla mı konuşuyordum? Hepsi var. Mıstık Abi, sen olsan “kızlara mı bakıyordun?” diye eklerdin. Evet, herkese bakıyor ve dinliyorum, yalan yok. Evden bir saat çıkmışım… Millet aç açç!

Saymak tuhaf geldi yazınca… Rakamları hesapladığımdan beri garip garip bakıyorum sonuçlara. O kadar yürümüşüm, acaba ne düşünmüşüm en çok? Neye kızmışım da şimdi hatırlamıyorum? O sırada beni darlayan pek mühim gelen hangi mesele uçup gitmiş?

Adımları kaydediyoruz, yürürken aklımızdan geçenleri, vazgeçtiklerimizi, bulduğumuz cümleleri aynı kesinlikle kaydedemiyoruz. Bir kısmı yazdıklarımıza sızıyor olmalı. Günlükler, hikâyeler, senaryolar… Edebiyat ve sanat olmasa, “of off geçmiyor günler” şarkısıyız be abicim.

Kahramanlar İyi Kalacak!

Çizgi romanlarımızda gerçeklik algısının kırıldığı, çizerin hikâyeye dahil olup yarattığı dünyayı yorumladığı sahneleri seviyorum. Kahramanların başına ne geleceğini izlerken birden onları yaratan insanla karşılaşıyoruz. Hikâyeyi bir süreliğine durduruyor, bize yaptığını anlatıyor, bazen kendini savunuyor. Yakınlarda Oğuz Aral ile Altan Erbulak arasındaki alışverişi, Aral ile kahramanı Hayk arasında büyüyen enteresan bölümleri yazmıştım.

Seçtiğim bantlar, Bedri Koraman’ın Cici Can’ından, Nisan 1960 tarihli. İlginç kısmı, Altan Erbulak’ın Affan adıyla yine işin içinde bulunması. Erbulak çok sevilen sosyal biri; anlaşılan iyi de bir sohbet arkadaşıymış. Farklı çizerlerin hikâyelerinde, onların karşılarına alıp tartışabildikleri biri olarak beliriyor. Burada da Bedri’yle kahramanların bu kadar iyi olup olamayacağını konuşuyorlar. Oğuz Aral’la yürüttükleri tartışmanın başka bir yönü bu.

Affan’ın itirazı, kahramanların kusursuzluğuna dair. Huriye’nin saflığını, temiz yürekliliğini, dürüstlüğünü sıraladıktan sonra soruyor: Gerçekteki insanlar böyle mi? Bedri’nin cevabı açık: Hayır. Bunun üzerine Affan, kendisi gibi yapmasını, kahramanların karakterlerini değiştirmesini istiyor. Huriye yalancı, kalleş, ahlaksız olsun… Tartışmanın komiği de burada: İyiliğin abartılmasına itiraz ederken kötülüğü abartmaya başlıyor.

Koraman, cevabını yalnızca “İnsanlar böyle olsun istiyorum” diyerek vermiyor. Okurun kahramanlarla kurduğu ilişkiyi açıklamaya çalışıyor. Ona göre herkesin iyi bir tarafı var; daha önemlisi, herkes kendini iyi zannedebiliyor. Okur, kahramanda kendisinde bulunan özellikleri gördüğü kadar, kendisinde olduğuna inanmak istediği meziyetleri de buluyor. Kahramanın iyiliğine inanmak, biraz da kendi iyiliğine inanmak demek.

Bence bantların en ilginç tarafı bu. Koraman’ın insanlara bakışı, kahramanlarına bakışı kadar iyimser değil. İnsanların tutarsızlıklarını, kendilerini temize çıkarma biçimlerini görüyor. Buna rağmen iyi kahramanlar çizmekte ısrar ediyor. Gerçek hayatta herkesin iyi olmadığını bilmekle, hikâyede iyilikten yana olmak arasında bir çelişki görmüyor. “Ben idealden yanayım!” derken kendi tercihini de açıklıyor. Son karede bunu açıkça söylüyor: Huriye ve Cici Can, her ne olursa olsun iyi insan olarak kalacaklar. 

Affan ise “Ben kötü kahramanlar çizeceğim! Sen hayallerinle uğraş!” diye çıkıp gidiyor. Elbette bu sözleri doğrudan Erbulak’ın sanat anlayışı olarak okuyamayız. Konuşan, Koraman’ın çizdiği ve tartışmada karşısına yerleştirdiği Affan. Bedri’nin sözlerini ise Koraman’ın kendi görüşlerine daha yakın buluyorum, tartışmanın kuruluşu ve son sözün ona bırakılması böyle bir okumayı destekliyor. Gerçek bir dostluk, hikâyenin içinde bir fikir ayrılığına dönüşüyor, arkadaşının itirazları sayesinde çizer kendi yorumunu açıklıyor.

Çizgi romancılar, hikâyeye dahil olarak kahramanlarını anlatırken kendilerinin nasıl görülmesini istediklerini de söylüyorlar. Koraman, sevimli tipler çizip geçmediğini, onların neden sevildiğini düşündüğünü gösteriyor. Çizginin ve hikâyenin arkasında bir tercih, bir insan görüşü olduğunu hatırlatıyor.

Ben bir itibar arayışı da görüyorum. Çok okunmak, yaptığınız işin ciddiye alınmasıyla aynı şey değil. Çizgi roman üzerine konuşacak, tercihlerini irdeleyecek bir eleştiri ortamı gelişmediğinde, çizer kendi açıklamasını da hikâyesinin içine yerleştiriyor. Kendi işinin yorumculuğunu üstleniyor. Bu bantlarda, hele o yıllarda, bana biraz da böyle bir yalnızlık varmış gibi geliyor: Okurları var, ama yaptıkları işi konuşacak muhataplarını da kendileri çiziyorlar.

Üstada Hürmetlerimle

Turhan Selçuk'a ait bu orijinali, Refi' Cevad Ulunay'a ithaf ve hediye edildiği için satın aldım. 1961 tarihli. Tarih anlamlı: 15 Ekim seçimlerinden üç hafta sonrası, koalisyon pazarlıklarının ortasında üretilmiş. Afişlerdeki dört parti de meclise giren dört parti. Esprisine bakılırsa Ulunay'ın o yıllardaki muhalif görüşleriyle uyumlu bir karikatür.

Turhan Selçuk'un Ulunay sempatisinin ayrıca hatırlatılması gereken bir yönü var. Ünlü çizgi romanı Abdülcanbaz'ın yaratılmasında Ulunay'ın Sayılı Fırtınalar kitabından ilham aldığı biliniyor. Selçuk'un onu bir hayran ilgisiyle takip ettiği, “üstad” dediği ve saydığı da karikatüre yazdığı ithaftan anlaşılıyor.

Karikatürün orijinalinin yıllar sonra sahaflara nasıl düştüğünü bilemeyiz. Ulunay'ın bu hediyeyi elden çıkardığını düşünüyorum. Benimki sadece bir tahmin elbette…

İşin ilginç tarafı bundan sonrası.

Selçuk, Dost dergisinin Mart 1968 sayısında, Ulunay'ı da dâhil ederek yaşlı ve sağcı yazarları hicveden bir yazı yazıyor. Ulunay aynı yılın sonunda vefat ediyor, o açıdan da üzücü. Selçuk pek yazı yazmadığı için başlı başına ilginç bir metin bu, ama bana daha ilginç gelen, Ulunay'a duyduğu eski hayranlığın artık başka bir şeye dönüştüğünü düşündürmesi oldu. Selçuk ona hâlâ “üstad” diyor, fıkra tekniğini ve dilini övüyor ama bu övgü artık ironinin içinden geliyor. Zanaata saygı sürüyor, siyasi mesafe ise belli ki açılmış.

“Bunların çoğu bizlere hücum eder” derken kendisini siyaseten nasıl tanımladığı çok açık değil. Solcu mu, ilerici mi, antiemperyalist mi? Bugünden kesin bir etiket koymak zor. Dönemin havasını düşünerek, 1968'in milliyetçi-sol refleksleri içinden konuşuyor diyelim.

Yanlış anlaşılmasın, burada birini deşifre etmek, “Bakın, 1961'de böyle söylüyormuş, 1968'de şöyle olmuş” diyerek suçüstü yapmak gibi bir heves taşımıyorum. Defaatle yazdım: gazetecilerin, haliyle karikatüristlerin de siyasetle ilişkileri değişir. Aktüeli yaşayan ve aktüel üzerine söz söyleyen insanların geçmişine dikkat kesilirseniz mutlaka çelişkiler bulursunuz. Bunun bir ölçüde kaçınılmaz olduğunu, hayatın hepimizi pragmatik davranmaya zorladığını düşünüyorum.

Ama bir ayrım yapmak gerekiyor. Sıradan insanın otorite karşısında kendisini korumak, işini yürütmek veya başına bela almamak için pragmatik davranmasıyla, hayatı ve insanları eleştirmeyi meslek edinmiş birinin pragmatizmi aynı şey değil. Gazeteci, yazar ve karikatürist yalnızca hayatın içinde yaşamıyor, başkalarının davranışları hakkında hüküm de veriyor. Başkasının çelişkisini gösteren insanın kendi çelişkilerinin gösterilmesinden muaf olması düşünülemez. Yapmak istediğim o yüzden suçüstü değil, eleştirmenin başkalarına uyguladığı ölçüyü ona da uygulamak.

Turhan Selçuk’un durumu da bu bakımdan eleştirilebilir. 1961’de “Üstad Ulunay’a hürmetlerimle” diyerek karikatürünü armağan ettiği, hayranlık duyduğu anlaşılan bir yazarı, yedi yıl sonra sağcı ve yaşlı yazarlar arasında hicvediyor. Elbette yedi yılda insan değişebilir: Ulunay değişebilir, Selçuk değişebilir, memleket değişebilir. Hele 1961 ile 1968 arasındaki yedi yıl siyaseten hiç de kısa değildir. Bunun kişisel bir kırılmadan mı, fikir değişikliğinden mi, yoksa dönemin siyasal ikliminden mi kaynaklandığını bilemeyiz. Değişimin anlaşılabilir olması ise onu eleştiriden azade kılmaz.

Herkesin birbiriyle sert konuştuğu bir hayatta kimi sözcük ve kavramlara kolayca pejoratif anlamlar yüklüyoruz. Pragmatizm de bunlardan biri. Hainliğin, dönekliğin veya ilkesizliğin başka adıymış gibi kullanılıyor. Oysa pragmatik olmak kendi başına ahlaki bir kusur değil. Korunmak için pragmatik olan var, geçinmek için olan var, havaya uymak için olan var. Mesele kimin, hangi koşullarda, ne pahasına ve neyi unutarak pragmatik davrandığı.

Asıl mesele değişmemizde değil. Değişirken geçmişteki kendimizi unutmakta, başkalarının çelişkilerini kolayca görüp kendimizinkileri görmemekte…

Şaşmaz, sapmaz, dümdüz, dosdoğru ve yanılmaz olduğumuzu sanmamızda.

Not: Karikatürdeki ithaf, 7 Kasım 1961 tarihli. Ulunay ise 4 Kasım 1968’de ölüyor ve 7 Kasım 1968’de defnediliyor. Sen seversin tesadüfleri Mıstık abi.

Gır Seyahati

Gırgır dergisinin ismini o yıllarda evlerde kullanılan mekanik, fırçalı makaraları olan, yere sürttükçe tozları toparlayan bir temizlik süpürgesinden aldığı söylenir; akla da yatkın geliyor. Ama gırgır, o süpürge olmadan da gündelik dilde yaşayan, tıpkı dırdır, vırvır, cırcır gibi kullanımda olan bir sözcük ve niteleme. Ahmet Vefik Paşa'nın 1876 tarihli sözlüğünden başlayarak 19. yüzyıl kaynaklarında gır ve gırgır makara sesi için kullanılıyor, mide ya da bağırsak sesi olarak da biliniyor.

“Gır”, sözlüklerde laf anlamında geçiyor... Ama nötr “söz” değil: gevezeliğe, palavraya, hoşbeşe, muhabbete yakın bir laf. Biliyorsunuz, birileri çok konuşup iş üretmediğinde “laf!” der kızarız... Sanki o türden bir laf... Partaval gibi...

Gır, 19. yüzyılın sonundaki argo sözlüklerinde karşımıza çıkıyor. A. Fikri'nin 1889-90'da yayımlanan, ilk argo sözlüğümüz sayılan Lugat-ı Garibe’sinde “yalan, uydurma” diye geçiyor. Otuzlu yıllarda Osman Cemal Kaygılı'nın Resimli Şark için hazırladığı Argo Sözlüğü'nde ise “söz, sohbet, muhabbet, yalan söz, partaval” denmiş. Kaygılı, “gırcı” için “yalancı”, “gırlaşmak” için “tatlı dille sohbet etmek” yazmış.

Süpürgeden önce, otuzlu yıllarda balıkçılıkta kullanılan bir ağa ve bu ağla avlanan teknelere de gırgır deniyor. Bir mekanizmanın çıkardığı sesin adıyken, zamanla mizahileşmiş sanki. 1960'larda İzmir'de üretilmeye başlanan Gırgır süpürgesinin reklamlarında “GırGır giren evde dırdır olmaz” ve “GırGır girdi dırdır bitti” sloganları kullanılmış; kulağa hayli matrak geliyor, espri olarak da yaygınlaştığı tahmin edilebilir.

Sözlüklerdeki kullanıma bakarsak gır’ın yalan ve boş laf gibi olumsuz anlamlardan sohbet ve eğlence gibi olumlu anlamlara doğru kayabildiğini de görüyoruz. Bu, sözcüğün ironiyle de kullanıldığını gösteriyor: gır atmak / gır kaynatmak (konuşmak, sohbet etmek), gırlaşmak (sohbet etmek), gır geçmek (konuşmak, şakalaşmak, alaya almak), gırgır (şamata, eğlence, neşeli sohbet), gırgır adam/kadın (hoşsohbet, oyunbaz, güldüren kişi). Alaya alma anlamının, makara sesinden “makaraya almak” deyimine uzanan bir benzetmeden geldiği de düşünülüyor.

Gır’ın sözcük olarak en sevdiğim kullanımı ise şu: “Aptal dersen, oo gırla!” derken aptalın çok, bol miktarda olduğu vurgulanır.

Kısacası “gır”, yaklaşık yüz elli yıldır bir yerlerde ses çıkarıyor: bazen makara sesi, bazen boş laf, bazen palavra, bazen hoşbeş, bazen şamata. Balık tutuyor, ev süpürüyor ve sonunda bir mizah dergisine isim oluyor.

“Gır” seyahati diyelim... Laf çok, “gırla!”

il vampiro

Anlatacaklarımın yalnızca benim başıma geldiğini sanmıyorum, kimle konuşsam benzer bir hatırası var çünkü…

Büyüdüğüm mahallede bir halk kütüphanesi vardı. Bir apartmanın giriş katında, küçücük bir yer… İlkokul ve ortaokul çocuklarının ödevlerini yapmasını kolaylaştıran bin beş yüz kitaplık, akıllara ziyan bir kıtlık içinde, izbe bir kütüphane düşünün.

Mecburen gidiyordum, çünkü raflarında okumamıza izin verilen serüven kitapları vardı. En fazla dokuz on yaşındayım, gün aşırı kitap almaya gidiyorum. Şişedeki Mesaj, Limandaki Yabancı ve Lancelot…

Kütüphane görevlisi kadın, kitapları okumadığımdan şüphelenmiş olmalı ki bir gün beni durdurdu. İade ettiğim kitabı eline aldı, bir kaşı havada, romanla ilgili saçma sapan sorular sormaya başladı. Garip bir “Okudun mu bakalım?” sahnesiydi. Çocuksunuz, “Ne münasebet?” diyemiyor, aldığınız terbiye gereği sorulara cevap veriyorsunuz. Sorguya çekilmek kimin hoşuna gider ki? Beni öyle germişti ki bir süre kütüphaneye gidemedim.

Altı üstü kartona damga vuruyor. Bırak çocuk gelsin gitsin, alışsın sevsin, gezinsin, sana ne? Okumamış olsa ne yazar? Beni küstürecek ki işi azalsın… Senelerce o kadına gıcık oldum. Üstelik bunca zaman onun herhangi bir şey okuduğunu da görmemiştim, masasında örgü örüyordu.

Sorsan kitapları seviyordu. İşi buydu. “Okumak lazımdı”, “Halk cahildi” vesaire…

İyilik, diğerkâmlık, sevmek, hayal kurmak filan ta buralardan başlıyor. Hep düşmandan, hıyanetten, teröristten, reröröden bahsediliyor ya… Bence o kadının bizi hizaya çekmesi, höt zötle çocukları korkutması, yağmacılığın, gaspın ve terörün beslendiği yerden besleniyordu: Elindeki küçücük iktidarı, karşısındakini sindirmek için kullanmaktan.

Gerçekten o ölçüde bir şeydi. Çünkü çocukken sizi kitaplardan soğutan biri, yalnızca canınızı sıkmış olmaz, hayal kurabileceğiniz bir dünyanın kapısını da yüzünüze kapatır.

Sıkıcı, ilginç ve diğer şeyler

Yıllar oluyor, belki on beş yılı geçti, bir öğrencim “Başıma bi şey gelmeyecekse, Nuri Bilge Ceylan çok sıkıcı” dedi. Yüksek lisans dersindeydik, bir tartışma çıkacak diye bekledim, olmadı.

Böyle sıkışma anlarında insanlar hemen “bana göre değil” diye başlayıp “sevenleri anlayabiliyorum ama -siz de beni anlayın- ben sevmiyorum” savunmasına geçiyorlar. Tartışma böylece sonlanıyor; “bu da benim zevkim” dendi mi herkes duruyor. Zevkler tartışılmaz, peki ama üzerlerine de mi konuşulmaz?

“Sıkıcı” nitelemesi de elbette bir klişe. Zamanın ruhunu taşıdığı için hoşuma gidiyor. Sırf tartışma çıksın diye “Madem sana göre sıkıcı, e peki başka kimler sıkıcı olabilir?” diye sordum. Öğrenciler önce “ders kaynayacak” refleksiyle kıpırdadılar, sonra neden iştahlandığımı anlayamayınca bir süre kalakaldılar.

Baktılar ki ben ısrarcıyım, oyuna katılıp “sıkıcı” olanları sıralamaya başladılar. Malum, Türkiye’nin en sıkıcı insanı “sayılan” Orhan Pamuk hemen listenin başına yazıldı. Ardından başkaları geldi. Onları anmayacağım, hemen hepsi o günlerde gündemde olan, bugünse unutulmuş isimlerdi.

Ceylan ve Pamuk bugün de sıkıcı bulunuyorlar. Niye diye sorsak, altında galiba en çok anti-entelektüelizm buluruz. Aralıklarla Orhan Pamuk nefreti hakkında yazarım, bilmediğim bir şey değil… Ama o gün başka bir şeye takılmıştım. “Neden sıkıcı?” diye sorduğumda “çok tekdüze”, “sası”, “bir şey olmuyor” filan deniyordu. Bu cevapların doğru olup olmamasından çok, birbirlerine nasıl bağlandıkları ilgimi çekiyordu. Bir şey olmuyorsa tekdüzeydi, tekdüzeyse sıkıcıydı, sıkıcıysa zaman kaybıydı, zaman kaybıysa ilgi göstermeye değmezdi. Bir eseri ilginç bulmak için ondan ne beklediğimiz de bu cevapların içinde saklıydı.

“İlginç” sözcüğünü ben de çok kullanıyorum, hepimiz çok kullanıyoruz. İlginç ile sıkıcı, birbirinin karşısına yerleştirdiğimiz iki niteleme olmuş durumda. Ceylan ve Pamuk bence sıkıcı filan değiller ama haklarında böylesine yaygın bir yargı varsa, düşünmek ve tartışmak gerekir. Üstelik geniş bir beğeni ve nefret ağından beslenerek klişeleşmiş yargılar bunlar. Mesele yalnızca “seyrettim ve sıkıldım” ya da “okudum ve sıkıldım” değil. Neleri sıkıcı bulacağımızı, kimlerden sıkılmanın makbul olduğunu da birbirimizden öğreniyoruz, beğeniye de sıkılmaya da popülerlik hükmediyor.

Öğrencimin söze “başıma bi şey gelmeyecekse” diye başlaması da bunun bir parçasıydı. Daha kimse itiraz etmeden savunmaya geçmişti. Ceylan’ı beğenmesi gerektiğini düşünüyor gibiydi, beğenmediğini söylemek için kendisine bir alan açıyordu. “Bana göre değil” o alanı sağlıyor ama ardından konuşmayı da bitiriyordu.

O gün derste bir sonuca varamadık haliyle. Zaten hepimizin aynı şeyleri ilginç ya da sıkıcı bulmasını beklemiyordum. Fark etmelerini istediğim, bu iki sözcüğün ne kadar çok şeyin yerine geçtiğiydi. “Sıkıcı” dediğimizde bir açıklama yapmış sayılıyorduk. Oysa merakımız tam da orada başlamalı.

Kaç kitap?

Ferit Edgü ile 1965 yılında yapılmış bir söyleşiye rastladım. Edgü, kitapseverliğini vurgulamak istemiş ve “On yaşındayken elli altmış kitaplık bir kütüphanem vardı,” demiş. Doğum tarihi 1936. On yaş dediğimiz 1946, büyük savaşın hemen sonrası, kıtlık yılları, kitaba ulaşmanın bugünkü kadar kolay olmadığı zamanlar…

Çocukça bir rekabetle yazıyorum, gülmeyin: On yaşımdayken, eh, benim de o kadar kitabım vardı diyebilirim. Çizgi romanları hiç saymıyorum. Zaten onları kitap yerine koyan yoktu…

İnsan kitapla nasıl tanışır? Evvela evde ve ailede karşılaşırsınız. Evde yoksa okulda ya da kütüphanede… Şu anda sahaflık yapan bir yazar arkadaşım, değil evlerinde, yaşadığı köyde tek bir kitap bile olmadığını anlatmıştı. Sonra kitapla karşılaşınca nasıl bir açlıkla saldırdığını…

Başka bir örnek: Seneler önce ünlü bir yazarımız, röportajında henüz on üç yaşındayken Don Quijote’un tam çevirisini okuduğunu söylemişti. O yaşta ben neler okuyordum diye düşünmüştüm. Don Quijote okuyan yazarın çok ünlü bir babası vardı ve yaşadıkları evde birkaç dil konuşuluyordu filan… Edgü’nün babası da bir Osmanlı paşasının torunuymuş.

Kültürel sermaye böyle bir şey. Doğarken sizden önceki kuşaktan bir miras alıyorsunuz.

Bizim evde daha çok serüven romanları vardı. Babam her iş seyahatine çıktığında yolda okumak üzere kitap satın alırdı. Eve döndüğünde bavulundan çıkan romanları günlerce dallardım. E Yayınları favorisiydi, döner dolaşır onları alırdı. Eş dostla arada kitaplar konuşulurdu ama sanat ve edebiyattan çok heyecan ve gerilim mesele edilirdi.

Yanlış anlaşılmasın, bu siyaseten veya kültürel olarak bir reddiyecilikle filan yapılmazdı. Şöyle anlatayım: Babam ölümünden iki ay evveline kadar günde iki üç film seyrederdi. Benden daima “heyecanlı olsun” diye romanlar isterdi. O filmlerin ve romanların ortak noktası “edebîlik” değildi. Festival filmlerini, sanat sinemasını, ödüllü kitapları umursamazdı. Onları satın almaz, seyretmez, geçiştirirdi. Kitabı ve sinemayı bir eğlence olarak görüyordu. Ancak o kadardı, daha fazla değil.

Ama galiba bana bıraktığı kültürel sermayenin bir parçası da buydu: hikâye merakı, serüven iştahı, anlatılan bir şeyin arkasından gitme arzusu.

Kültürel sermaye dedim, insan o sermayeyle hayata başlıyor ama o birikimi bile isteye reddedebiliyor da. İllaki sahiplenecek diye bir kural yok demek istiyorum. Kitaplardan nefret eden çok sayıda yazar ve akademisyen çocuğu tanıyorum. Nasıl evinde hiç kitabı olmayan bir çocuk, ailesine benzemeden bir kitap kurduna dönüşebiliyorsa tersi de mümkün.

Yine de kitapların liberter bir dünyanın kapılarını aralayabildiğine inanıyorum. Romantize ediyor olabilirim. Üstelik sadece “büyük edebiyat” değil, serüven romanları da yapabilir bunu. Okunanlar tuvalette çıkmaz veya uzayda kaybolmaz yani. Bir yerlerde birikir. İnsanı mutlaka daha iyi, daha akıllı veya daha hoşgörülü yapmaz belki ama başka hayatların, başka insanların, başka ihtimallerin varlığını gösterir. Bu bile az şey değil.

Sayılara, kitap sayılarına gelince…

Kendimce hep şunu düşünürüm: 19. yüzyılda ortalama bir entelektüel, hayatı boyunca kaç kitapla karşılaşabiliyor ve kaçını okuyabiliyordu? Bugünle karşılaştırıldığında çok çok az.

On altı yaşımda filan, seksenli yıllardayken, çıkan her Türkçe romanı okuyacağım gibi bir hevese kapılmıştım. Şimdi komik geliyor ama sahiden bunu yapabileceğinizi düşünüyordunuz. Pek kitap çıkmıyordu çünkü.

İşte o azlık -kıtlık mı demeli- bizi bir yandan kötü kitaplara mahkûm ediyordu ama öte yandan, bana şiir ezberleten Türkçe öğretmenlerimin deyişiyle, “sindire sindire” okuyorduk. O yıllardan pek çok roman hâlâ kanlı canlı aklımdadır.

Sonra fotokopi çıktı, dünya kadar kitabı kopyalamaya başladım. Ardından dijital makinelerle sayfaların fotoğraflarını çekmeye, internetten indirmeye koyuldum. Şimdi elimin altında okunmayı bekleyen dünya kadar şey var. Tabii ki çok okuyorum ama eskisi kadar “sindirerek” okuyor muyum, emin değilim.

Belki değişen tam da budur. Bir zamanlar mesele kitaba ulaşmaktı, şimdi hangi kitaba yetişeceğimizi düşünüyoruz.

Bu yüzden yaşadığımız çağda “On yaşımdayken şu kadar kitabım vardı” demenin eskisi kadar anlamı kaldı mı, bilmiyorum. Oğlumun on yaşındayken benden de Edgü’den de fazla kitabı vardı. Ama onlara sarılıp uyumadı. Başka eğlenceleri vardı ve onları daha fazla önemsiyordu.

Demek ki mesele insanın on yaşındayken kaç kitabı olduğu değilmiş. Belki de kaçının içine girebildiğimiz, yaşayabildiğimiz…miş.

Biir tesellli verr!

Benim bu topraklardan ve yaşadıklarımdan çıkardığım şeylerden biri şu: Biz memleket olarak, tek tek bireyler olarak kendimizi çok önemsiyoruz. Hep yazıyorum, bu kadar gökdelen, bu kadar en uzun bayrak direği, bu kadar “en büyük” vurgusu boşuna değil. Sadece Z kuşağı değil, hepimiz “müdür” olmak istiyoruz.

Kendini önemsemek kulağa hoş geliyor olabilir. Tabii ki kendimizi önemseyeceğiz denebilir. Bizi bir şey yapmaya, üretmeye iten temel motivasyonlarımızdan biri benliğimiz ve önemsenme arzumuz. Benim sözünü ettiğim, insanın kendisine dünyada olduğundan daha merkezi bir yer ve değer biçmesi.

Üstelik bunun bir hastalığa dönüşme ihtimalinin de farkındayız. Kişisel ilişkilerimizde başkalarının kibir ve büyüklenme hevesinden şikâyetçi oluruz hep. Birine kızarken burnu havada, elitist, götü kalkmış, kendini ne sanıyor deriz. Kendisiyle alay edebilen insanları ise severiz. Neşe ve mizah, “benlikten” çok daha iyi gelir bize.

Önemsenme iştahıyla acı arasındaki ilişkiye de buradan bakıyorum. Gündelik ilişkilerimizde pek çok insan arkasından konuşulduğunu, yersiz yere eleştirildiğini, göz ardı edildiğini, haksızlığa uğradığını düşünüyor. Bunu iddia ediyor, diline doluyor. Öyle ya da böyle keskinliklerini o “saldırı tahayyülüyle” besliyorlar.

Çünkü kendinizi ne kadar merkeze koyarsanız başkalarının yaptıklarını da o kadar kendinizle ilgili sanıyorsunuz. Birinin susması size karşı susmak oluyor, birinin konuşması size laf sokmak, başarısı sizi geçmek, eleştirisi sizi küçümsemek… Tesadüf azalıyor, niyet çoğalıyor. Yankı vadisinde birileri “manidarrr” diye bağırıyor.

Memlekete dönelim. Medyaya, siyasete, popüler kültüre ve ahalinin ağzına dikkat kesilince de benzer bir zihniyet hemen fark ediliyor. Yabancılar bize güvenilmez geliyor, herkesin düşmanımız olduğuna kolaylıkla inanabiliyoruz. Bizimle aynı fikirde olmayanları Türk düşmanlığıyla, hatta bizden olmamakla suçlayabiliyoruz. Türk dediğime bakmayın, Kürtler de farklı değiller. Havasına suyuna, zeybeğine, halayına… bir başkayız biz Mıstık abi…

Laf uzamasın, çook iyi biliyoruz “büyük resmin” ne olduğunu (!): Oyunlar, kumpaslar, manipülasyonlar hiç bitmiyor. Hep kandırılıyoruz. Çinliler bizi savaşarak değil kurnazlıkla kandırmışlardı, ders kitaplarından öyle hatırlıyorum. Hikâye çok eski yani. Bize deprem bombası attılar mesela.

Yav “niye bizimle uğraşıyorlar?” diye sormuyoruz. Türkiye’nin jeopolitik önemi falan denir. Asya’yla Avrupa arasında köprüdür, Türki devletlere açılan kapıdır, İslam âlemi için modeldir… Yıllardır duyarız bunları. Bir ara bor madeni vardı filan.

Türkiye önemsiz bir ülke demiyorum. Mesele o değil zaten. Mesele, önemli olmakla herkesin sürekli bizimle uğraştığı kanaati arasında kurduğumuz tuhaf ilişki.

Bir ülkenin stratejik önemi olabilir. Başka devletler onun politikalarını etkilemeye, ondan yararlanmaya, önünü kesmeye çalışabilirler. Devletler birbirlerine zaten bunları yapıyorlar. Ama buradan, dünyanın gözünü bize diktiği, herkesin gizli veya açık biçimde bizimle uğraştığı sonucuna nasıl geliyoruz?

Ne dersek diyelim, abarttığımızı hepimiz az çok biliyoruz. Üstelik bütün bunları çoğunlukla biz konuşuyoruz zaten. Soruları biz soruyor, cevapları biz veriyoruz. Büyük ölçüde kendi kendimize konuşuyoruz. Önemsenmek istiyoruz ama yeterince önemsenmiyoruz ve galiba bunun farkındayız.

“Avrupa, Avrupa duy sesimizi” psikolojisi milim değişmiş değil. Cümlenin kendisi bile tuhaf aslında. Bizi duy. Bizi gör. Bizi hesaba kat. Biz önemliyiz.

Bu psikolojinin tek tek hepimizi çeşitli ölçülerde etkilediği, mantığımızın içine sızdığı aşikâr değil mi? “Bizimle uğraşıyorlar” ile “benimle uğraşıyorlar” aynı ana babanın çocukları.

Devlet buna inanırsa öğretmen de öğrenci de inanabilir. Fikir dolaşımdadır çünkü: okuldan eve, tivitırdan yeni nesil kahveciye, siyasetten gündelik ilişkilere geçer, biçim değiştirir, her meşrebe uyar. Bir noktada “Türkiye’nin yükselmesini istemiyorlar” olur, başka bir noktada “beni çekemiyorlar”.

Fonda “Bir teselli ver” çalıyor, birilerinin sizinle uğraştığına inanmak acı vericidir ama aynı zamanda o insana bir önem atfeder. Kim sıradan biriyle uğraşır ki? Kim önemsiz bir ülkeye kumpas kurar ki?

“Büyük olduğuna” inanan özne için sıradan olmak tahammül edilmesi zor bir şey olsa gerek be abi. “Bana düşman olmaları, beni önemsememelerinden iyidir!”

Hatırlamak-Unutmamak

Millet olarak unutkan olduğumuz sık sık söylenir. Okuryazarlarımızın “Bu halk…” diye başlayan ezber eleştirilerine ve bunların toplumun hemen her kesiminde çeşitli biçimlerde yinelenmesine bakılırsa, unutkan olduğumuza inanmamız gerekiyor. Ama…

Yukarıda 1985 yılına ait bir Gırgır kapağı var. Gani ve Gürcan imzalı kapak, tipik bir Gani Müjde esprisine dayanıyor. Müjde’nin bunca yıl nasıl popüler kalabildiğini de açıklayan bir mizah anlayışı bu: Ortalamayı biliyor ve ona inanıyor. Zaten bana kalırsa başka türlü uzun süre popüler kalmak pek kolay değil.

“Bu halkın unuttuğu filan yok,” derseniz eğer esprinizi uzun uzadıya açıklamak zorunda kalırsınız. Oysa kabul görmüş bir klişeyi kullanınca pat diye amacınıza ulaşırsınız.

Kapağın sağ alt köşesindeki konuşmaya bakılırsa, sağcıların peşinden koşan ve onlara oy verenler kolayca aldatılabilecek insanlardır. Kalabalığın arasına karışıp borç para isteyerek bu “cahilleri” hemen kandırabilirsiniz. Çünkü unutkandırlar.

Oysa sıradan insanlar için siyaset ve oy verme güdüsü, bütün büyük laflara ve iddialara rağmen, çoğu zaman somut çıkarlardan ayrı düşünülemez. İş vaadi, işini kaybetme ihtimali ve maddi kayıp korkusu her türlü büyük siyasetin önüne geçebilir. İnsanlar muktedirler karşısında ne kadar güçsüz ve kolayca harcanabilir olduklarını bilir, hayatlarını buna göre kurarlar.

Fakat bunu açıkça kabul etmek kolay değildir. Bunun yerine, kendileri dışındaki herkesin çıkarcı ve numaracı, cahil ve ruhsuz, kâfir ve terörist, vatansız ve hain olduğunu söyleyerek ahlaki üstünlük üretirler.

“Bu halk unutur, hafızasızdır,” demek de söyleyeni ruhen ve fikren bir basamak yukarı taşır. Unutan hep başkalarıdır; söyleyen ise gören, bilen ve hatırlayandır. “Bu halk” başka, “ben” başkayım hissinden söz ediyorum Mıstık Abi.

Bana “Bu halk unutur” sözü pek inandırıcı gelmiyor. Aziz Nesin’in dediği gibi: “Biz söylemeyiz, söyleniriz.” Ben daha çok buna inanıyorum. Unuttuğumuz filan yok. İşimize geldiğinde konuşuyor, işimize geldiğinde susuyoruz. Herkes olup bitenin az çok farkında.

Mesele hafıza değil, hatırlamanın bedelini kimin ödemek istediği gibi geliyor bana.

Özeleştiridir, arzederim

Geçen ay “derin hakikatler” yazılarım beş yüz bin civarında etkileşim aldı ama ben nasıl algılandığımı, hangi gerekçelerle okunduğumu pek bilmiyorum.

Yakın zaman önce bir arkadaşım, “Büyük laflardan hoşlanmıyorsun ama küçük malzemeden büyük sonuçlar çıkarmayı seviyorsun,” dedi. İster istemez kendimi savundum. Dost sohbetiydi, geçti gitti ama bir süredir neyi nasıl yaptığıma dair daha “derin” düşünmeye başladım.

Eski dergiler, unutulmuş yazarlar, kütüphane koleksiyonları ve popüler kültür kalıntılarıyla ilgileniyorum ama nostaljiye kapılmadığımı vurgulamaya özen gösteriyorum mesela. Nostaljiyi inkâr ettiğim düşünülüyor olabilir. Oysa değil. Nostalji masadaki güzel bir meze, onunla karnımı doyurmak istemiyorum.

Geçmişe yoğun biçimde dönüyorum ama onunla arama eleştirel bir mesafe koymaya çalışıyorum. Bunu siyasi tutumum ve akademik alışkanlıklarımla açıklayabilirdim. Sonra, geçmişi sevdiğim düşünülürse eleştirelliğim zedelenecekmiş gibi bir his taşıdığımı fark ettim. Bazen bu ayrımı gereksiz yere vurguladığımı anladım. Arşivciliğimin muhalif değil de muhafazakâr biçimde okunma ihtimali beni tedirgin ediyor, Mıstık abi.

Şunu da yapıyorum: Yazarken eleştirel ve mesafeli olmaya gayret ediyorum ama örneğin mizah dergilerini ya da çizgi romanı anlatırken o yazıların motor gücünü mesafeden çok alana olan bağlılığım oluşturuyor.

Bunu insan ilişkilerimde de yaşadığımı söyleyebilirim. Bir şeye ya da birine kızmam için önce ona önem vermem gerekiyor. Diğer yandan çelişkili bir yönüm de var: Bağlılık duyduğum şeylerin beni yönetmesini istemiyor, onlara karşı daha da eleştirel davranabiliyorum.

Birisi benim için “Popüler kültürün ihmal edilmiş alanlarıyla ilgileniyor,” demiş. Karşılıklı konuşsaydık, “Hayır, öyle değil,” der, başlardım anlatmaya: “Bir şey neden önem kazanırken bir diğeri önemsizleştiriliyor, ben ona bakıyorum,” filan. Halbuki yanlış bir yorum da yapmamış o arkadaş. Galiba beni ajite eden, “ihmal edilmiş alan” vurgusu. Beni konuya yönlendiren temel motivasyon vefa değil çünkü.

Sonra içimdeki muhalif bana da itiraz ediyor: “Ne yapsan vefaya varıyor, Levent. On binlerce insan çocukluklarını hatırlattığın için Oğuz Aral yazısını okudu mesela.”

Of puf.

Beğenilmekten çok, doğru okunmaya ihtiyaç duyduğumu itiraf ediyorum. Benim gördüğüm ayrımların okur tarafından da aynı hızla görülmesini bekleyerek saçmalıyorum.

Yukarıda yazdıklarım bir özeleştiri olarak okunabilir, arz ederim.

Patronumuz Hediyelik Eşya

University Club

Norman Rockwell bana, illüstratör tanımını tam anlamıyla karşılayan, ürettikleriyle kendi zamanını görselleştiren bir tarihçi gibi gelir. Neyi resmettiği kadar, nasıl resmettiğine de bakmayı gerektiren bir meslek erbabıdır. Edebiyatta bir karşılığı olsaydı, Mark Twain ya da O. Henry’yle hısım akraba olurdu sanki. Muzip, esprili ve empati duygusu yüksek bir gözü vardır. Buna iyimserliğini, insanları kendilerini görmek istedikleri biçimde resmetmesini de katalım.

Rockwell’in çağdaşı değilim, eserlerini sonradan seven, yıllar içinde nasıl kullanıldıklarına tanık olmuş bir meraklıyım sadece. Eskiden onu Beyaz Amerika’nın ressamı sayardım. Sonra şunu düşünmeye başladım: Onun çağdaşları arasında “ötekileri” kim çizmiş ve bunu yaparken onun kadar popüler olabilmişti? Bir noktadan sonra Amerika’nın kendisini onun çizgileriyle anlatması da ilginç geliyor insana. Günümüzün diliyle ve biraz hoyrat bir benzetmeyle söylersek, Rockwell bir Instagram filtresi gibi geliyor Amerikalılara. Oysa eserlerini biliyorsanız eğer, Rockwell’in 1960’larda ürettikleri özellikle “tercih edilmiyor,” büyük resimde sadece iyimserliği sahipleniliyor.

Yüz yıl önce, onun çalışmaya başladığı yıllarda insanlar telefona, otomobile ve uçağa bakarak yaşadıkları değişimin hızından ve gelecekten korkuyorlardı. Rockwell’den ve onun kuşağındaki basın ressamlarından beklenense çoğunluk değerlerini temsil etmeleriydi. Dededen toruna herkesin hemen her konuda hemfikir olduğu varsayılıyordu. Büyük, güzel ve huzurlu Amerika resmedilmeliydi.

Rockwell, hakkında yazılanlara bakılırsa orta sınıfa mensup, dindar sayılabilecek bir ailede büyümüş. Babasının Dickens’ın eserlerini bütün aileye yüksek sesle okuduğu düşünülürse, Viktoryen bir auraya çocukluğundan beri aşinaymış. Bu okuma gecelerinde dinlediklerini zihninde canlandırdığı ve karakterleri çizmeye çalıştığını anlatıyor.

Dikkatini toplumun en muhafazakâr, değişimden en az etkilendiği varsayılan kesimlerine yöneltmesi boşuna değilmiş demek istiyorum. İlk dönem çalışmalarında fazlasıyla gelenekçi görünmesi, mesleğindeki hızlı yükselişini de açıklıyor. Hem çağdaşlarının hem de çalıştığı yayınların editörlerinin doğrularını ve kaygılarını paylaşıyormuş.

The Problem We All Live With 

Asıl başarısıysa zaman değiştikçe ortaya çıkıyor. Rockwell büyük fikirleri yüksek sesle ilan etmekten çok, küçük ayrıntılarla uğraşan bir usta. Resimlerinde savunduğu düşünceden önce yarattığı görsel canlılık fark ediliyor. Üstelik bunu naif ve masumane görünen bir sahicilikle yapıyor. Konu ne olursa olsun insanların kibrini, mahcubiyetini, kendilerini kandırma biçimlerini resmediyor.

Rockwell’in Paris’te modern anlatım biçimlerini denediği, Picasso’ya ve modernist ressamlara hayranlık duyduğu biliniyor. Fakat o yola hiç girmiyor. Bunun nedeni, resmetme becerisi ne kadar olağandışı olursa olsun, asıl yeteneğinin ressamlıkta değil, görsel hikâye anlatıcılığında yattığını fark etmiş olması olabilir.

İllüstratör, tanımı gereği, bir başkasının hikâyesini ya da reklam metnini alıp ona görsel bir boyut ekleyen kişidir. Rockwell ise çoğu zaman bununla yetinmiyor; kendisine verilen konuyu küçük bir tiyatro sahnesine dönüştürüyordu. Bir öykünün tamamını değil, o öyküyü zihnimizde harekete geçirecek tek kareyi çiziyordu.

Popüler bir hikâyeci olduğunu biliyordu. Basit ve anlaşılır olmaya çalışıyordu. Bir kapak ressamının okurlarıyla aynı frekansta kalması gerektiğini öğrenmişti. Tıpkı Dickens ya da Twain’in yaptığı gibi, insanlara iyi gelmek, resimlerine bakıldığında bir yakınlık ve “sempati” doğurmak istiyordu.

Ne ki, onu huzurlu ve beyaz orta sınıf Amerika’sının ressamı saymak eksik olur. Özellikle The Saturday Evening Post sonrasındaki çalışmalarında ırkçılık ve ayrımcılık gibi konulara yöneldi. The Problem We All Live With ve Murder in Mississippi, eski iyimserliğinin ortadan kalkmadığını, fakat artık kötülüğü kadrajın dışında bırakamadığını gösteriyordu. Önceleri Amerika’yı, kendisini görmek istediği biçimde resmediyordu; sonraları aynayı onlara çevirdi diyelim.

Rockwell, uzun yıllar fıkra anlatan bir amcaydı bence. Gevrek bir tebessümle kötülükten arındırılmış anekdotlar anlattı. Sonra bir gün, anlattığı fıkranın dışında bırakılan insanları, yok sayılanları ve esprinin arkasına saklanan niyeti de resmetmeye başladı.

Hoş, ne desek nafile: Amerikan kanonu onu kendisine muhalefet eden işleriyle değil, güleç yüzüyle hatırlıyor. Çünkü iyimser Rockwell’in dolaşıma girmesi daha kolay. Takvime, reklama, kahve fincanına ve yılbaşı kartına basılabiliyor, huzursuzluk veren Rockwell ise müzede sergileniyor. Küresel popüler kültürde onun iyimserliği yaşamaya devam ederken kendine özgü itirazları ancak birer dipnota dönüşüyor. Hafızayı kanondan çok hediyelik eşya dükkânı yönetiyor olabilir mi Mıstık abi?

Murder in Mississippi

Ölçüler ve Terziler

Nüzhet İslimyeli bunları 1970 yılında yazmış. Hafif tertip öfkeli, hafif tertip de kehanetçi bir üslupla sanatı tarif etmiş.

Her dönemin olumlanan ve olumsuzlanan kendine özgü eğilimleri var. Değişmeyen şey ise yaşanan zamanın bir “bunalım çağı” olduğuna ilişkin kolaycı yargı galiba. Geçmişte yazılmış güncel metinlere bakınca bu tavır kendini ziyadesiyle belli ediyor. Aktüel olmayı bağırmakla karıştırdığımızdan, yaşadığımız zamandan “tiksindiğimizi” herkese duyurmak istiyoruz.

İslimyeli, bunalımı zamanın ruhu olarak işaretlemiş; skandal arayışını da bunun bir parçası saymış. Salvador Dali ile hakkında pek bir şey bilmediğimiz bir başka sürrealist ressamı aynı kültürel çöküşün belirtileri (hastalıksa eğer semptomları) arasında değerlendirmiş. Dahası, o bunalım gün gelip sona erdiğinde Dali’nin tuvallerinin “2500 yıllık sanatın o müstesna ahenginden” düşeceğini (kaybolup gideceğini) ileri sürmüş.

Bu faslı ayrıca tartışmaya gerek yok sanırım. Unutulup giden Dali’nin eserleri değil, skandalları oldu.

Metindeki “normalin dışında olan yaratıklar” sözü ise ayrıca dikkat çekici. İslimyeli’nin kimi kastettiğini bilemiyorum. Cinsel tercihlerle ilgili bir iddiada mı bulunuyor acaba? Her durumda, farklı olanı “yaratık” diye niteleyen cümlesi, savunulduğu söylenen sanat anlayışından çok daha fazlasını anlatıyor.

İşte tam da burada, “farklı olanı” yaratık ilan eden bakışla “bunalım çağı” teşhisinin aynı kaynaktan beslendiğini anlıyoruz: kendi ölçüsünü şaşmaz ve sapmaz ölçüsünde mutlak sayan bir zihniyeti okuyoruz.

Tek ve değişmez bir “sanat tanımı” elbette yok. Fakat sanatı bir tanıma sabitlemek, sonra da o tanımın koruyuculuğuna ve hamiliğine soyunmak isteyen çok. “Bunalım” denilen şey belki de buralardan başlıyor. Farklı sanat anlayışlarının ortaya çıkması ya da yeni oyuncuların itibar kazanması, eski hamileri tedirgin ediyor, mutlaka öfkelendiriyor.

Bourdieu, Sanatın Kuralları kitabında özetler: bir kültürel alan; yerleşik/tanınmış figürler ile alana yeni giren üreticiler arasında gelişen, alanın “meşru tanımı” üzerine yaşanan, bitimsiz bir mücadeleye sahne olur. Yeni gelenler mevcut güç dengesini sarsmaya çalışırken, yerleşikler bu dengeyi korumaya çalışır. Bana kalırsa bu direniş çoğu zaman kişisel bir çıkar kaygısı olarak değil, “alanın çöküşü” endişesi olarak sunulur.

Bugünden tiksinmek de yeni oyunculardan hazzetmemek de bu iktidar kaygısının bir parçası. Her kuşak, kendi zevkini sanatın ezelî ve ebedî ölçüsü sanıyor. Sonra zaman geçiyor, sanat kalıyor, ölçüler ve terziler berhava oluyor.