Cuma, Kasım 20, 2026

Kutudan Çıkan Yoksullar Zenginler

Tasfiye ede ede bitiremiyorum. Doktoradan ve üniversitede çalıştığım yıllardan kalan kutularla, yüzlerce sayfa fotokopiyle bir türlü baş edemiyorum. İyi tarafı, unuttuğum yazı taslaklarına rastlıyorum, kötü tarafı, merak edip okumaya ve tekrar düşünmeye başlıyorum. Tasfiye dediğin böylece uzuyor.

Birinde 27 Mart 1994 yerel seçimlerini incelemişim. Kampanyaların kimlere seslendiğini, kimlere ulaşabildiğini anlamak için Mustafa Sönmez’in ilçe ekonomileri üzerine derlediği verilerden yararlanarak ekonomik katkıları en yüksek 18 ilçeyle sıralamanın altındaki 60 ilçenin seçim sonuçlarını karşılaştırmışım.

“Zengin” ve “yoksul” ayrımına bir çekince de koymuşum: Çankaya’nın zengin sayılması, bütün sakinlerinin zengin olduğu anlamına gelmiyor. Bugün yazıyor olsam şunu da eklerdim: İlçede üretilen ekonomik değer, kişisel geliri doğrudan göstermediği gibi toplu seçim sonuçları da insanların neden oy verdiğini açıklamaz. Karşılaştırma, farklı çevrelerde partilerin bulduğu karşılığı düşünmek için bir başlangıç sadece.

Tablomda sağ partilerin toplam oyu ekonomik bakımdan güçlü ilçelerde yaklaşık yüzde 65, yoksul ilçelerde yüzde 79. Soldaysa sırasıyla yüzde 35 ve yüzde 20. Asıl dikkat çekici fark, bu oranların gerisinde: İncelediğim 60 yoksul ilçenin yalnızca 13’ünde DSP, 27’sinde CHP, 45’inde SHP seçime katılmış. Buna karşılık DYP 59, ANAP 57, MHP ve Refah Partisi 54 ilçede yarışmış. Mesele daha kampanya mesajına gelmeden başlıyor. Bütün ülke adına konuşmakla ülkenin her yerinde siyaset yapmak aynı şey değil.

Refah’ın iki gruptaki oylarıysa birbirine çok yakın: yüzde 18,15 ve yüzde 17,9. Bu rakamlar başarısının nedenini açıklamıyor ama seçmenini tek bir gelir grubuyla tarif etmenin yetersizliğini düşündürüyor. İster istemez 2002 sonrasındaki gelişmeleri hatırlıyor insan.

Yazının asıl sorusu da burada beliriyor: Kampanya dediğimiz şey, afişten, slogandan, televizyon reklamından ne kadar ibaret?

O yıllarda ulusal medyanın İstanbul merkezli bakışını eleştiriyorum. Ankara’nın siyasal haberlerdeki ağırlığını bir yana koyarsak, ülkenin geri kalanı çoğunlukla felaketle, çatışmayla, sıra dışı bir tepkiyle görünür oluyor. Gündelik hayatına pek uğranmıyor. Onun adına konuşanlar var, kendisinin konuşabildiği alan sınırlı.

Kampanyalarda da belirli bir şehirli hayatın dili, bütün ülkenin ortak diliymiş gibi kullanılabiliyor. SHP’nin “Sağ mı geliyor? Hadi canım sen de!” sloganını incelemişim. İşçiler, genç sevgililer, çalışanlar, yerel yönetime katılmaya çağrılan sendikalar, meslek odaları… Bunlar anlamlı, fakat o çevrenin dışındaki seçmenle nasıl ilişki kurulacağı açıkta kalıyor.

Taşrayı anlatırken benim de fazla geniş hükümler verdiğim yerler var. Şimdi aynı kesinlikle yazamam. Şehirli seçmeni tek örneğe indirgeyen kampanyaları eleştirirken taşrayı başka bir kalıba yerleştirmek kolay.

Seçmen, karşısına çıkan mesaja kendi geçmişini, aidiyetlerini ve güvensizliklerini de katıyor. Bir partinin adı, seçimden önceki birkaç haftada söylenenlerden fazlasını taşıyor: kurulmuş ilişkileri, yaşanmış kırgınlıkları, yerel karşılaşmaları. Reklamın birine ulaşması, partinin onunla ilişki kurabildiği anlamına gelmiyor.

Yazının sonunda siyasetin gösteriye dönüşmesine değinmişim. O aralar Guy Debord’un Gösteri Toplumu kitabını okuyordum. Seçim şarkılarının, el işaretlerinin, kısa ve çarpıcı sözlerin uzun açıklamalardan daha fazla hatırlanmasını tartışıyorum. Bugün görünür olmakla ikna etmek arasındaki ayrımı daha dikkatli kurardım. Bir şarkının herkesin diline dolanması, kaç kişinin oyunu değiştirdiğini söylemiyor.

Kampanyaların seçmeni istediği gibi yönlendirebildiğine o zaman da inanmıyormuşum. Etkisiz olduklarını da söylemiyorum. Uğraştığım soru şuymuş: Kampanya kimin hayatına değiyor?

Seçmeni anlamaya çalışırken çoğu zaman onun neden öyle davrandığını sorguluyoruz. Belki önce onunla nerede, nasıl karşılaştığımıza bakmak gerekiyor. Semtine hiç uğramadığımız birinin bizi neden anlamadığını tartışmak, siyasette epey köklü bir alışkanlık olsa gerek.

Kaynak: Mustafa Sönmez, “En Zenginden En Yoksula 910 İlçemiz”, TOBB Aylık Dergisi, yıl 4, sayı 3, 15 Mart 1997. Metinde anılan kitap: Guy Debord, Gösteri Toplumu, Ayrıntı Yayınları, 1996.

Perşembe, Kasım 19, 2026

Beni Nostaljik mi Buluyorsun Mıstık Abi?

Yakın bir arkadaşım, seyrettiğim eski bir Hollywood filmini beğenmeme şaşırıp nedenini sordu. Galiba eski tarz bir anlatım olması bana iyi geldi, sanki Ellili yıllarda çekilmiş gibi, dedim. O da “Nostalji yani” dedi. Doğrusu, aldığım akademik eğitim ve siyasi fikirlerim dolayısıyla nostaljik olmayı pek sevemiyorum. İlgileniyorum, iyi kötü biliyorum ama dahil olmamayı tercih ediyorum.

Nostaljiyi, sağcılıkla özdeşleştirilen ve muhtemelen yüz verilmemesi gereken gerici alışkanlıklar rafına kaldırmışım. Sanki ondan hoşlanmamam gerektiğini öğrenmişim. Geçmişle ilgili yazarken, anlatırken ve düşünürken nostaljinin yönlendirme gücünü hep aklımda tutuyorum, geçmişi anlatırken ne kadar güvenilmez olabileceğinin de farkındayım. Diğer yandan yazdıklarıma gösterilen ilgiyi ölçtüğümde, hemen hepimizin bir biçimde ona severek kapıldığını görüyorum. Örneğin ben mizah dergileri hakkında kendimce bir tarihyazımına girişiyorum, okuyanlar kendi kişisel tarihlerini anlatmaya başlıyor. Dürüst olayım: Gırgır’dan, Ankara kitabevlerinden, eski düğün fotoğraflarından yazan biri olarak nostaljiye dahil olmadığımı söylemem pek inandırıcı değil. Ben kapılmasam da kapılacak malzemeyi üreten benim. Her birimiz, kim olursak olalım, az ya da çok nostaljiye kapılabiliriz; kişisel belleğimizi tetikleyen bir şeyle karşılaştığımızda yaşarız bunu.

Uzunca bir süredir yazılarıma yapılan nostaljik yorumları düşünüyorum. Bana özel bir durum olmadığını biliyorum; insanların sürekli olarak özlem ve anılarını harekete geçirecek bir şey aradığını düşünür oldum. Hatıralarımızı başkalarına anlatıp onların önünde canlandırırken pek çok şey iletiyoruz. Bir dergiyi nereden aldığımızı, kimden sakladığımızı, kiminle okuduğumuzu anlatırken bugünkü halimizle o zamanki halimizi de karşılaştırıyoruz.

Mesela Nicola Sayers, nostaljiyi irdelediği kitabında, bugünle “uyumsuz” görünen hasret ve özlemlerin bugünü anlamamız için önemli ipuçları sunabileceğini söylüyor. Amerika’yı anlatıyor ama söyledikleri kendi yazılarımın altında olup bitenleri de düşündürüyor bana. Nostalji, geçmişimizle karşılaştırdığımızda bugün neyi katlanılmaz bulduğumuzu açığa çıkarır. Sarsılmış bir benliği hem dengeleyebilir hem de dengesini bozabilir. Henüz anlamlandıramadığımız umutları ve kayıpları ortaya çıkarabileceği gibi, benliğin kendisi hakkında anlattığı hikâyeyi de etkileyebilir.

Yıllarca hocalarımın ve değer verdiğim solcuların nostaljiden çok geleceğe dönük yazılarını okudum; benim gözümde nostaljiye kapılan ve geçmişi bir biçimde muhafaza etmeye çalışanlar sağcılardı. Ya da nostalji sağcı bir hastalıktı. Nostaljiyi ütopyanın karşısına yerleştiriyorduk. Ya da ben öyle anlıyordum. Sayers’ın itirazı bu karşıtlığa: Geçmişe duyulan özlemin içinde geleceğe dönük bir istek de bulunabilir diyor. Nostaljiyi baştan gerici sayarsak, onun taşıdığı değişim arzusunu da gözden kaçırabiliriz. Ben bunu, geçmişteki mücadelelerin henüz gerçekleşmemiş hedefleriyle, dünün tamamlanmamış vaatleriyle bağımızı kaybetmek olarak anlıyorum.

Adamakıllı düşünmediğim bir şeydi, ilginç geldi bana. İnsanların kayıp olarak gördükleri şeyler, kurmaya çalışacakları gelecekleri biçimlendiren şeyler olabilir diye düşündüm. Mizah dergisi yazılarımın altına anılarını yazanlar belki yalnızca çocukluklarını özlemiyor. İktidarla alay eden bir dergiyi yüz binlerce kişiyle birlikte okumanın verdiği ortaklık duygusunu da özlüyorlar. Bu ortaklık bir ölçüde yaşandı; gerçekleşmemiş olan, belki onun daha özgür bir hayatın kalıcı parçası olacağı beklentisiydi. O günlere dönme arzusuna, o günlerden beklenen geleceğe duyulan özlem de karışıyor olabilir.

Mark Fisher’ın kayıp gelecekler üzerine yazdıkları da bunu düşündürüyor bana. Onun Franco Berardi’den ödünç alarak “geleceğin yavaşça iptal edilmesi” dediği şey, kültürün ya da siyasetin gerçekten yeni bir şey üretebileceğine dair umudun giderek azalmasını anlatır. Böylece kendimizi hiç gerçekleşmemiş geleceklerin enkazıyla çevrili buluruz. Özlediğimiz şey, geçmişte sahip olduklarımız kadar, o zamanlar hâlâ mümkün görünenler de olabilir.

Nostaljinin otobiyografik bir duygu olarak işleyişiyle, bir estetiğe ya da siyasi retoriğe dönüşmesi farklı sorular doğuruyor. Benim merak ettiğim, yazılarımın altında kişisel hatıraların nasıl ortak bir geçmiş anlatısına dönüştüğü. Bir okur anısını yazıyor, bir başkası ona kendi hatırladığını ekliyor. Bazen benim yazıda hiç söylemediğim bir hüküm beliriyor: Ne güzel zamanlarmış (!).

Stuart Hall’un kodlama/kodaçımlama modeli, burada olanları düşünmek için işe yarıyor. Hall, medya mesajının göndericiden alıcıya değişmeden ulaştığı fikrine karşı çıkmıştı. İzleyici sunulan anlamı kabul edebilir, onunla müzakere edebilir ya da ona karşı çıkabilir. Benim yazılarımın altında da benzer bir şey oluyor: Ben bir “tarih” anlatıyorum, okur onu kendi anısıyla yorumluyor; yorumunu yazdığında başkalarının okuyacağı yeni bir anlatı kuruyor. Buna platformun işleyişi de ekleniyor. Hangi yorumun öne çıkacağını, yazının kimlerin karşısına çıkacağını algoritmalar da etkiliyor. Ortaya çıkan geçmiş anlatısını yalnızca ben belirlemiyorum.

Üstelik bu anlatılar her zaman birbirini tamamlamıyor. Bir yanda Osmanlı nostaljisi, öbür yanda erken Cumhuriyet’in kurucu heyecanına duyulan özlem. Arada Yeşilçam’ın, seksenlerin, Gırgır’ın daha masum görünen ama boş da olmayan nostaljileri. Aynı yılları özleyenler bile o yılların başka başka taraflarını geri istiyor olabilir. Kiminin kayıp saydığı şeyi bir başkası geride bırakabildiğine seviniyor. Bu yüzden nostaljinin neyi çağırdığını, kimi o geçmişe dahil ettiğini sormaktan vazgeçmiş değilim.

Eskiden dükkânlar öğlen bir saat ara verirdi, pazar günleri her yer kapalı olurdu dediğimde, bunu bir bilgi olarak mı söylüyorum, bir özlem olarak mı, ben de emin değilim. Belki de özlediğim şey dükkânlar değil, daha eşitlikçi durabildiğimiz bir hayat. Genç bir üniversite öğrencisi bundan ne anlıyor, onu hiç bilemiyorum. Beni nostaljik mi buluyorsun Mıstık Abi?

Kaynakça

Nicola Sayers, The Promise of Nostalgia: Reminiscence, Longing and Hope in Contemporary American Culture, Routledge, 2020.

Mark Fisher, Ghosts of My Life: Writings on Depression, Hauntology and Lost Futures, Zero Books, 2014; özellikle “The Slow Cancellation of the Future” bölümü.

Leena van Deventer, “Nostalgia - On why we don’t quite trust it”, hetconned, 9 Eylül 2026. Bu deneme yazıya ilham verdi; nostalji, siyaset ve medya arasındaki ilişkileri ele alırken tartışmalarından yararlandım.

Çarşamba, Kasım 18, 2026

Tarkan'a Sansür

Maryo'nun Kuşları, 14.Sayfa
1973’te İngilizce olarak yayımlanan Tarkan’ın daha ilk sayısında sansür olduğu iddia edilmişti. Bakınmış ama yayını göremediğim için işin aslını çözememiştim. Yazıya yorum yazan bir arkadaş, eksik olmasın, merakıma deva oldu.

Gelelim ne yapıldığına. Bir sayfa bütünüyle çıkarılmış. Üstelik bu sayfada Tarkan, bulunduğu yerin bir “aşk evi” olduğunu anlıyor; çevresindeki kadınların kendisine ilgisini görüyoruz. Sonraki sayfalarda da anlatım kutuları ve diyaloglar değiştirilmiş.

Türkçesinde Anna Placidia’nın Tarkan’ı merdivende gördüğü andan beri kendisini zor tuttuğu, gözlerinin açılıp kapandığı, titreyen parmaklarıyla Tarkan’ın pelerininin demir tokasını çözdüğü anlatılıyor. Balonda “O küstah Lupus dahil hiçbiri benim konuğum olamadı” diyor. İngilizcesinde ise “Sana yardım etmek için her şeyi yaparım” diyor.

İkinci karede genç kadının sözleri çıkarılmış, anlatım kutusu değiştirilmiş: “Birden kendilerini birbirlerinin kollarında buldular.” İngilizcede Anna Placidia’nın “Evet seni ben istiyorum Tarkan!” şeklindeki açık arzu beyanı tamamen kaldırılmış, iki kişinin karşılıklı ve kendiliğinden yakınlaştığı anlatılıyor.

Tarkan'ın İngilizce yayını aynı sayfa

En ilginci üçüncü kare. Anlatım kutusu değiştirilmiş. Bizde “Sonra üzerindeki tülden elbisesini çıkardı. Tarkan’ın bileğinden tutarak onu yatağına çekti. Tarkan hiç konuşmuyor, kadının hareketlerini takip ediyordu” yazıyor. Her nedense İngilizcesinde “Tarkan onu nazikçe kendinden uzaklaştırdı; çünkü buraya aşk için değil, nefretle dolu bir görev için gelmişti” deniyor. Özgün ifade “a mission of hate, not of love.” Üstelik “nefret görevi” ifadesi insana yuh dedirtiyor. İngilizce baskı, özgün metinde bulunmayan bir psikolojik gerekçe üretiyor.

Bir sonraki karede Anna Placidia’nın “Sarıl bana. Seni tanrılar bana gönderdi Tarkan!” sözleri de “Haklısın Tarkan, aşk için daha sonra da zaman olacak” biçiminde değiştirilmiş. Çizimler aynı ama anlatılan hikâye başka.

Bir sayfanın bütünüyle atlanmasıyla birlikte düşünüldüğünde, İngilizce baskıda cinselliği denetleyen bir editoryal yaklaşım bulunduğu ihtimali güçleniyor. Anna Placidia’nın arzusu, Tarkan’ın başlangıçtaki sessizliği ve sonunda karşılık vermesiyle gelişen bir yakınlaşma varken bu garip çeviride Tarkan kadını uzaklaştırıyor, görevini hatırlıyor. Anna Placidia da bunu kabul ediyor. Anlatıcı, aralarındaki ilişkiyi aşk ve cinsellikten çok ortak nefretle açıklıyor.

Sezgin Burak bu değişiklikleri görmüş müydü, onaylamış mıydı, bilmiyoruz. Görmüş ve onaylamışsa ilginç kere ilginç diyeceğim. Ne diyeyim?

Böyleyken böyle Mıstık Abi!

İngilizce baskıda çıkartılan Maryo'nun Kuşları, 12. sayfa


Ne yapıyorum?

Bir yılı geçti, blog için kısa videolar hazırlıyorum. Bunlarla ne yapmaya çalıştığımı, işin hangi tarafından hoşlandığımı birkaç soruyla anlatmayı denedim. Sorular da cevaplar da benden.

Bu kısa videolarla ne yapmaya çalışıyorum?

Sevdiğim pulp dünyalarından hareketle küçük bir görsel evren kurmak istiyorum. Biraz çizgi film havası, biraz çocuksuluk, fantastik unsurlar ve hafif erotizm var. Gerçekçi görünmeleri gibi bir derdim yok. İzleyene küçük bir tat versinler, merak uyandırsınlar istiyorum. Derin Hakikatler’e de küçük bir çengel atabilirler ama kendi başlarına da yaşayabilsinler derdindeyim.

Neden yapay zekâyla üretiyorum?

Yeni bir teknoloji ve onun açtığı anlatım imkânları var, kullanarak öğrenmek istiyorum. Neler yapılabildiğini uzaktan takip etmekle bizzat uğraşmak aynı şey değil. Bildiğim alanlara bu imkânları taşıyınca ne çıkacağını merak ediyorum. Hareketli görüntüyle anlatmayı biraz da bu işleri yaparak öğreniyorum.

Yapay zekânın çizerlerin emeği ve eğitim verileri üzerinden yarattığı tartışmaların farkındayım. Bu araçları kullanmak, o sorunları kapanmış saymak anlamına gelmiyor.

Blogu görsel olarak geliştirmek de üretimlerimin bir parçası. Üstelik bu uğraşın hayal dünyamı, hikâye kurma ve yazma biçimimi de etkilemesini istiyorum. Yıllardır bildiğim şeyleri başka bir araçla yeniden düşünmek, değiştirmek, geliştirmek hoşuma gidiyor… Düşünce olarak genç kalmaktan anladığım biraz da bu.

Bu videolardan ne beklememek gerekiyor?

Blogdaki yazıların görüntülü karşılığını üretmiyorum. Yazıların başka bir dili ve meselesi var. Videolarda bazen bir atmosfer, bir hareket veya tuhaf bir karşılaşma yeterli olabiliyor. Zaten çok kısa işler üretiyorum. Her birine büyük bir söz söyletmek gibi bir derdim yok. Denediğim, oynadığım, ne çıkacağını yaparken keşfettiğim bir alan bu.

Ne kadar özgünler?

O kadar iddialı değilim. Öncelikle devamlılığın peşindeyim. Özgünlükten çok, tanıdık kalıplarla oynamak ilgimi çekiyor. Pulp’ın sevdiğim taraflarından biri de bu: abartılar, tekrarlar, görür görmez hangi dünyaya ait olduğunu anladığımız sahneler… Bunları kullanmaktan kaçınmıyorum. Bildiğim ve sevdiğim unsurları bir araya getirip onlarla ne yapabileceğime bakıyorum. Bazen bir görüntüyü tanımak, gönderme yapılan şeyi fark etmek de oyunun zevki. Kendi zevkimin, mizahımın ve hayal dünyamın bu birleşimlerde görünmesini istiyorum.

Videolardaki kahramanların hepsi güzel kadınlar.

Pulp klişelerine başvuruyorum demek daha doğru. Evet, çekici kadınları bilerek kullanıyorum. Aslında iki ayrı kahramanım var, hep o ikisini tercih ediyorum. Dikkat çekmeliler, yaratmaya çalıştığım görsel hazzın bir parçası bu. Sevdiğim, kanarak izlediğim, içinde büyüdüğüm pulp estetiğinin içinde erotizm de var. Senarist olarak da karakterlerin nasıl dikkat çektiğiyle uğraşıyorum. Bu videolarda o ilginin daha görsel ve oyuncu bir tarafı var.

Şunun da farkındayım: videolara “erkek bakışı” üzerinden bir eleştiri gelebilir; erotik görünümlerden rahatsız olan muhafazakâr tepkiler de olabilir. Bunların aynı şey olmadığını biliyorum. Kadının yalnızca bakılan bir figür olarak kalması, erotizmin görüntüdeki diğer her şeyi gölgede bırakması tartışılabilir. Bu meseleleri blogda da çeşitli vesilelerle tartışıyorum. Hoş, henüz böyle bir eleştiri gelmedi ama gelirse şaşırmam. Bu ihtimali baştan göze alıyorum.

Salı, Kasım 17, 2026

“Neden bu konuya değindiniz?”

“Neden bu konuya değindiniz?” diye soran bir arkadaş olmuş. Gırgır’ın dünya üçüncüsü olduğu ilk söylendiğinde ben on yaşındaydım. Sonraları hangi yılın hangi dergilerini karşılaştırmışlar da bu sonuca varmışlar diye merak ettim. Yıllardır arada bir itiraz ediyordum, fırsat bulunca biraz daha etraflı yazdım. Beni rahatsız eden, böyle bir sorunun kolayca Gırgır’a saldırı gibi okunması. İddianın doğru olup olmadığını bırakıp benim bunu niye yazdığımı mı konuşacağız?

1979 tarihli Guardian haberinde Gırgır için “en başarılı” deniyor. Gazetecinin konuştuğu kişi Oğuz Aral. Birkaç hafta sonra TRT’deki Pazar programında aynı haber Aral’ın karşısına “en çok satan dergi” diye çıkıyor. Aral da bunu onaylıyor. Peki “en başarılı” hangi ara “en çok satan” oldu, üçüncülüğü bu hesaba ilk kim kattı? Orasını tespit edemiyoruz. Hürriyet yayın grubundan o günlerde eleştiriler gelmiş. Aral’ın yıllarca tekrarlanan bu iddiayı düzelttiği bir sözüne rastlamadım. Bilen varsa okumak isterim. Ben kendisinin de bu sıralamayı tekrarladığını, hatta detaylandırdığını duydum ve okudum.

Orhan Koloğlu, Oğuz Aral tarafından kendisine gönderilen Gırgır’ın hikayesi yazısını, vefatından sonra Bizim Gazete’de yayınlamıştı (17.8.2004). Orada yineliyor iddiasını mesela: “Gırgır’ın, Amerika’da yayınlanan ‘Mad’den, Sovyetler Birliği’nde yayınlanan ‘Krokodil’den önemli farkları vardır. Krokodil bir partinin, bir hükümetin desteği ile yaşamaktadır. Mad ise kapitalin elindedir. Gırgır ise ne kapitalin, ne bir partinin elindedir. Gırgır’ı halk yaratıp tutmuş, beğenmiş ve yerine oturtmuştur.”

Sovyet dergilerine bakmamın sebebi de basit. Krokodil’i o sıralamaya ben koymadım. Sovyetler’de tek bir mizah dergisi çıktığını da Aral’ın kendisinden dinledim. Sovyet Ukraynası’nda çıkan Perets’in 1979’da bir sayısı 3,3 milyon basılmış. Bunun kaçının satıldığı ayrı bir soru. Ama Krokodil’i dünya ikincisi sayarken geçerli bulduğumuz ölçü, Perets’e gelince niye geçersiz olsun?

Deniyor ki o sıralama nüfusa göre yapılmış. Bunu ilk kez duyuyorum, hiçbir yerde de rastlamadım. Nüfusa oranlayabiliriz elbette, yalnızca haftalıkları karşılaştırabiliriz, hatta belli bir haftaya bakabiliriz. Bunların her biri araştırılabilir. Ben hâlâ o ilk sıralamayı yapanların hangi dergileri, hangi rakamları yan yana getirdiğini merak ediyorum.

Markopaşa’yı yazarken de benzer bir şeyle karşılaşmıştım. Hikâyesi, istihbaratçı denilen Orhan Erkip’in ekibe sızması ve gazeteyi ele geçirmesiyle 1947’de biterdi. Herkes bunu muhalif bir yayının susturulması olarak anlatırdı. Oysa gazete 1950’ye kadar çıkmaya devam etti. Sonraki yıllara bakınca aynı insanların Erkip’le yeniden çalıştığını da görüyordunuz. Nasıl olmuş da yeniden bir araya gelmişler? Hikâyeyi 1947’de bitirince bu soru akla bile gelmiyordu. Aziz Nesin, bu hikâyenin aslını bilmesine rağmen hiç düzeltmeye yanaşmadı. Bu konuda hiç konuşmadı, yalanlamadı. Bence nostaljinin tarih yazarken insana ettiği biraz da bu. Sevdiğimiz hikâyenin bittiği yerde araştırmayı da bırakabiliyoruz.

Tan gazetesi de çok satıyordu. Yıllarca ülkenin en çok satan gazetesi oldu, günde yedi yüz bin civarında satıyordu. Gelgelelim Tan’ı konuşurken kimsenin aklına “Acaba dünyada kaçıncıydı?” diye sormak gelmiyor. Espri yaptığım sanılmasın, sahiden merak ediyorum. Tan için yedi yüz bin deyip geçiyoruz da Gırgır’ın çok sattığını söylemek bize niye yetmiyor?

Gırgır’ın mizahımızda neyi değiştirdiğini de, bugün dönüp baktığımızda gözümüze batan cinsiyetçi esprilerini de konuşabiliriz. Bunları yapabilmek için bize bir üçüncülük lazım mı?

Çizgilere Derkenar 50

Zehra Ömeroğlu’nun LeMan’da yayımlanan bir karikatürü yüzünden yargılandığını biliyoruz. Pandemi günlerinde çizdiği karikatürde cinsellik üzerine bir espri yapmıştı. Memlekette davalar yıllar sürüyor, bu davanın ne aşamada olduğunu bilemiyorum ama Ömeroğlu güzel bir inatçılık göstermiş, yaşadıklarını çizgi romana dönüştürmüş. 152 sayfalık albümü 22 Kasım’da Hollanda’da Personalia yayımlayacak. Hollandaca adı Riekt naar censuur. Türkçede “Sansür kokuyor” diyebiliriz.

Müstehcenlik suçlamasını, bilirkişi raporlarını, duruşmaları ve arada bekleyerek geçen yılları anlatmış olmalı. İnsan o raporları merak ediyor. Yıllarca başkaları Ömeroğlu’nun çizdiğine bakıp ne anlama geldiğini yazdılar. Şimdi çizerin onlara bakıp ne gördüğünü okuyacağız.

Benim için sevindirici bir albüm haberi. Yeni bir Nestor Burma uyarlaması okuyacağız. Yıllar önce bir okuru, albümün çizeri François Ravard’a Léo Malet’nin 1970’te yayımlanan Nestor Burma dans l’île romanını hediye etmiş. Seçimin tatlı bir inceliği var. Paris sokaklarında görmeye alıştığımız pipolu dedektif, bu defa Bretonya açıklarında bir adaya gidiyor. Ravard da yıllardır Bretonya kıyısında, Dinard’da yaşıyormuş.

Burma’yı Men-Bahr adasına eski bir müşterisinden gelen telgraf götürüyor. Vardığında kadın ölmüş. Men-Bahr hayalî bir ada ama Ravard’ın çizdiği kıyıların gerçek bir karşılığı var. Bréhat Adası’nı bir gün boyunca yürüyerek dolaşmış, yüzlerce fotoğraf çekmiş. Adanın kuzeyindeki çıplak arazilerle güneyindeki sık bitki örtüsü ve iri evler arasındaki farkı çizgi romana taşımak istemiş.

Kapakta Malet ve Ravard’ın adlarının hemen altında küçük harflerle Jacques Tardi’nin de adı geçiyor. Ravard’ın polisiye çizgi romanla tanışmasını sağlayan kitap, Tardi’nin Malet’den uyarladığı, bizde de yayımlanan 120, rue de la Gare olmuş. Ravard’ın anlattığına göre Tardi’nin özellikle önemsediği bir şey varmış. Okur, çizer değişse de Burma’yı görür görmez tanımalı.

Casterman bültenlerinden aldığım iki kapağı yan yana koyunca aynı hikâyeyi okura ne kadar farklı yollardan sattıklarını daha iyi görüyoruz. Michel Gourdon imzalı eski kapakta, kumsala oturmuş adamı bikinili bir kadının bacakları arasından görüyoruz. Ravard’ın kapağında denizden adaya yaklaşıyoruz. İkisi de ayrı ayrı hoşuma gitti. Meraklısına, albüm geçen eylülde çıkmış.

Yz ile temizlenmiştir
Tarkan’ın Maryo’nun Kuşları serüveninin İngilizce baskısında bir sahnenin değiştirilmiş olabileceğine dair ilginç bir iddia ile karşılaştım. Serüvenin hemen başında Tarkan soylu bir kadınla yakınlaşıyor, ilişkiye giriyorlar. İngiliz çizgi roman yazarı Lew Stringer’ın aktardığınagöre, İngilizce metinde ise Tarkan kadını usulca geri itiyor; çünkü oraya aşk için değil, bir “vazifeyle” geldim filan yapıyor. Buna rağmen sonraki karede ikisi çıplak olarak görülüyor. Stringer, Türkçe metnin farklı olduğunu tahmin ediyor. Söz konusu İngilizce sayfayı bulup Türkçe baskıyla karşılaştıramadım. Böyle bir şey olması için hem aradaki sayfaların atılması hem de metnin revize edilmesi gerekiyor. Olmaz demiyorum ama iddia varsa, ispatı da olmalı, yoksa spekülasyon olarak kalıyor.