Salı, Kasım 17, 2026

“Neden bu konuya değindiniz?”

“Neden bu konuya değindiniz?” diye soran bir arkadaş olmuş. Gırgır’ın dünya üçüncüsü olduğu ilk söylendiğinde ben on yaşındaydım. Sonraları hangi yılın hangi dergilerini karşılaştırmışlar da bu sonuca varmışlar diye merak ettim. Yıllardır arada bir itiraz ediyordum, fırsat bulunca biraz daha etraflı yazdım. Beni rahatsız eden, böyle bir sorunun kolayca Gırgır’a saldırı gibi okunması. İddianın doğru olup olmadığını bırakıp benim bunu niye yazdığımı mı konuşacağız?

1979 tarihli Guardian haberinde Gırgır için “en başarılı” deniyor. Gazetecinin konuştuğu kişi Oğuz Aral. Birkaç hafta sonra TRT’deki Pazar programında aynı haber Aral’ın karşısına “en çok satan dergi” diye çıkıyor. Aral da bunu onaylıyor. Peki “en başarılı” hangi ara “en çok satan” oldu, üçüncülüğü bu hesaba ilk kim kattı? Orasını tespit edemiyoruz. Hürriyet yayın grubundan o günlerde eleştiriler gelmiş. Aral’ın yıllarca tekrarlanan bu iddiayı düzelttiği bir sözüne rastlamadım. Bilen varsa okumak isterim. Ben kendisinin de bu sıralamayı tekrarladığını, hatta detaylandırdığını duydum ve okudum.

Orhan Koloğlu, Oğuz Aral tarafından kendisine gönderilen Gırgır’ın hikayesi yazısını, vefatından sonra Bizim Gazete’de yayınlamıştı (17.8.2004). Orada yineliyor iddiasını mesela: “Gırgır’ın, Amerika’da yayınlanan ‘Mad’den, Sovyetler Birliği’nde yayınlanan ‘Krokodil’den önemli farkları vardır. Krokodil bir partinin, bir hükümetin desteği ile yaşamaktadır. Mad ise kapitalin elindedir. Gırgır ise ne kapitalin, ne bir partinin elindedir. Gırgır’ı halk yaratıp tutmuş, beğenmiş ve yerine oturtmuştur.”

Sovyet dergilerine bakmamın sebebi de basit. Krokodil’i o sıralamaya ben koymadım. Sovyetler’de tek bir mizah dergisi çıktığını da Aral’ın kendisinden dinledim. Sovyet Ukraynası’nda çıkan Perets’in 1979’da bir sayısı 3,3 milyon basılmış. Bunun kaçının satıldığı ayrı bir soru. Ama Krokodil’i dünya ikincisi sayarken geçerli bulduğumuz ölçü, Perets’e gelince niye geçersiz olsun?

Deniyor ki o sıralama nüfusa göre yapılmış. Bunu ilk kez duyuyorum, hiçbir yerde de rastlamadım. Nüfusa oranlayabiliriz elbette, yalnızca haftalıkları karşılaştırabiliriz, hatta belli bir haftaya bakabiliriz. Bunların her biri araştırılabilir. Ben hâlâ o ilk sıralamayı yapanların hangi dergileri, hangi rakamları yan yana getirdiğini merak ediyorum.

Markopaşa’yı yazarken de benzer bir şeyle karşılaşmıştım. Hikâyesi, istihbaratçı denilen Orhan Erkip’in ekibe sızması ve gazeteyi ele geçirmesiyle 1947’de biterdi. Herkes bunu muhalif bir yayının susturulması olarak anlatırdı. Oysa gazete 1950’ye kadar çıkmaya devam etti. Sonraki yıllara bakınca aynı insanların Erkip’le yeniden çalıştığını da görüyordunuz. Nasıl olmuş da yeniden bir araya gelmişler? Hikâyeyi 1947’de bitirince bu soru akla bile gelmiyordu. Aziz Nesin, bu hikâyenin aslını bilmesine rağmen hiç düzeltmeye yanaşmadı. Bu konuda hiç konuşmadı, yalanlamadı. Bence nostaljinin tarih yazarken insana ettiği biraz da bu. Sevdiğimiz hikâyenin bittiği yerde araştırmayı da bırakabiliyoruz.

Tan gazetesi de çok satıyordu. Yıllarca ülkenin en çok satan gazetesi oldu, günde yedi yüz bin civarında satıyordu. Gelgelelim Tan’ı konuşurken kimsenin aklına “Acaba dünyada kaçıncıydı?” diye sormak gelmiyor. Espri yaptığım sanılmasın, sahiden merak ediyorum. Tan için yedi yüz bin deyip geçiyoruz da Gırgır’ın çok sattığını söylemek bize niye yetmiyor?

Gırgır’ın mizahımızda neyi değiştirdiğini de, bugün dönüp baktığımızda gözümüze batan cinsiyetçi esprilerini de konuşabiliriz. Bunları yapabilmek için bize bir üçüncülük lazım mı?

Çizgilere Derkenar 50

Zehra Ömeroğlu’nun LeMan’da yayımlanan bir karikatürü yüzünden yargılandığını biliyoruz. Pandemi günlerinde çizdiği karikatürde cinsellik üzerine bir espri yapmıştı. Memlekette davalar yıllar sürüyor, bu davanın ne aşamada olduğunu bilemiyorum ama Ömeroğlu güzel bir inatçılık göstermiş, yaşadıklarını çizgi romana dönüştürmüş. 152 sayfalık albümü 22 Kasım’da Hollanda’da Personalia yayımlayacak. Hollandaca adı Riekt naar censuur. Türkçede “Sansür kokuyor” diyebiliriz.

Müstehcenlik suçlamasını, bilirkişi raporlarını, duruşmaları ve arada bekleyerek geçen yılları anlatmış olmalı. İnsan o raporları merak ediyor. Yıllarca başkaları Ömeroğlu’nun çizdiğine bakıp ne anlama geldiğini yazdılar. Şimdi çizerin onlara bakıp ne gördüğünü okuyacağız.

Benim için sevindirici bir albüm haberi. Yeni bir Nestor Burma uyarlaması okuyacağız. Yıllar önce bir okuru, albümün çizeri François Ravard’a Léo Malet’nin 1970’te yayımlanan Nestor Burma dans l’île romanını hediye etmiş. Seçimin tatlı bir inceliği var. Paris sokaklarında görmeye alıştığımız pipolu dedektif, bu defa Bretonya açıklarında bir adaya gidiyor. Ravard da yıllardır Bretonya kıyısında, Dinard’da yaşıyormuş.

Burma’yı Men-Bahr adasına eski bir müşterisinden gelen telgraf götürüyor. Vardığında kadın ölmüş. Men-Bahr hayalî bir ada ama Ravard’ın çizdiği kıyıların gerçek bir karşılığı var. Bréhat Adası’nı bir gün boyunca yürüyerek dolaşmış, yüzlerce fotoğraf çekmiş. Adanın kuzeyindeki çıplak arazilerle güneyindeki sık bitki örtüsü ve iri evler arasındaki farkı çizgi romana taşımak istemiş.

Kapakta Malet ve Ravard’ın adlarının hemen altında küçük harflerle Jacques Tardi’nin de adı geçiyor. Ravard’ın polisiye çizgi romanla tanışmasını sağlayan kitap, Tardi’nin Malet’den uyarladığı, bizde de yayımlanan 120, rue de la Gare olmuş. Ravard’ın anlattığına göre Tardi’nin özellikle önemsediği bir şey varmış. Okur, çizer değişse de Burma’yı görür görmez tanımalı.

Casterman bültenlerinden aldığım iki kapağı yan yana koyunca aynı hikâyeyi okura ne kadar farklı yollardan sattıklarını daha iyi görüyoruz. Michel Gourdon imzalı eski kapakta, kumsala oturmuş adamı bikinili bir kadının bacakları arasından görüyoruz. Ravard’ın kapağında denizden adaya yaklaşıyoruz. İkisi de ayrı ayrı hoşuma gitti. Meraklısına, albüm geçen eylülde çıkmış.

Yz ile temizlenmiştir
Tarkan’ın Maryo’nun Kuşları serüveninin İngilizce baskısında bir sahnenin değiştirilmiş olabileceğine dair ilginç bir iddia ile karşılaştım. Serüvenin hemen başında Tarkan soylu bir kadınla yakınlaşıyor, ilişkiye giriyorlar. İngiliz çizgi roman yazarı Lew Stringer’ın aktardığınagöre, İngilizce metinde ise Tarkan kadını usulca geri itiyor; çünkü oraya aşk için değil, bir “vazifeyle” geldim filan yapıyor. Buna rağmen sonraki karede ikisi çıplak olarak görülüyor. Stringer, Türkçe metnin farklı olduğunu tahmin ediyor. Söz konusu İngilizce sayfayı bulup Türkçe baskıyla karşılaştıramadım. Böyle bir şey olması için hem aradaki sayfaların atılması hem de metnin revize edilmesi gerekiyor. Olmaz demiyorum ama iddia varsa, ispatı da olmalı, yoksa spekülasyon olarak kalıyor. 

Pazartesi, Kasım 16, 2026

Alametler Havadis Oldu

Yz ile temizlenmiştir.
1766 İstanbul depremi üzerine Harputlu Ermeni halk şairi Minas Ceryanoğlu bir destan yazmış. Ermeni harfleriyle, Türkçe. Kevork Pamukciyan’ın aktarımıyla bir dörtlüğü şöyle:

“Zere alem küfre zinaye düşdi, / Helal haram birbirine katışdı, / Yalan yanğlış sorarsan hatden aşdı, / Ondan bu kazayi buldi Isdanbol.”

Ben son dizedeki “ondan”a takıldım. Şair, İstanbul’un başına geleni anlatırken sebebini de söylüyor. Yalan almış yürümüş, helalle haram birbirine karışmış, yer ondan sarsılmış. Üstelik kendini ayrı tutmuyor; destanın başında arşa çıkan “günahımız”.

Ceryanoğlu’nu, The Public Domain Review’da Erik Crnkovich imzalı bir yazıyı okurken hatırladım. Crnkovich, 1607’de Bristol Kanalı’nın taşmasından sonra Londra’da basılan risaleleri anlatıyor. William Jones’a bakılırsa Tanrı yoldan çıkan kullarını ikaz etmiş. İstanbul’daki Harputlu şairle aşağı yukarı aynı kanaatte. Benim asıl merak ettiğim şu: İnsanlara günah işlediklerini söylemek kolay da gökten buğday yağdığına onları nasıl inandıracaksınız?

Onun da bir usulü varmış. Buğday yağdığını yazan William Averell, Ipswich’te oturan kumaşçı William Geffreyes’i tanık gösteriyor, ardından Hâkim Germaye’nin hizmetkârı John Bull’un adını veriyor. Ay’da bir haç belirdiğini anlatan bir başka risaleci  İrlanda Lord Şansölyesi’ni anarak iddiasının doğruluğunu garantiliyor. Okuyanların ne kadarının inandığını bilmiyoruz. Ama yazanların illa ki “Kim görmüş?” sorusunu bekledikleri belli.

Malum, risalelerin taşıdığı tuhaf havadisler zamanla diyelim, modern gazeteciliğin içinde eriyip gidiyor. Memlekette nasıl yaşandığını görmek için 1910’un ilk aylarında İstanbul’a bakmak kâfi. “Tam o esnada” Halley kuyruklu yıldızı dünyaya yaklaşıyor. Sabah gazetesi bir gün “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” diye yazı çıkarıyor, başka bir gün “Halley Yıldızı Görünmüş” haberini veriyor. Derken aynı gazetede Hüseyin Rahmi’nin Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç romanı tefrika edilmeye başlıyor. Gazetenin haberlerinde Viyana’da, İtalya’da rasathanelerin ne gördüğünü okuyorsunuz; kumaşçının, Lord Şansölyesi’nin yerini artık rasathane almış. Romanda ise İstanbul’da mahalle kadınlarının bu işe ne dediği kıkır kıkır anlatılıyor. Hüseyin Rahmi’nin gözünü göğe dikmesine lüzum yok, mahallenin konuştuğunu duyması yetiyor.

Gazeteler çıkınca risaleler hemen kaybolmadı elbette. O bahar için konuşursak, gazete birinin ilanını almış mesela. Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Halley’in dünyaya zarar vermeyeceğini anlatan resimli bir risale hazırlamış. Başlığa da okurun sorusunu koymuş: Neler Olacak? Tasvir-i Efkâr 10 Mayıs’ta risalenin kapağını basıp ilanını yayımlıyor. Bir hafta sonra, 17 Mayıs’ta, Tanin risalenin nüshalarının tükenmek üzere olduğunu yazıyor.

Risalelerin gazeteciliğin içinde erimesi derken galiba böyle bir şeyi kastediyorum. O bahar İstanbul’da okur, aynı kuyruklu yıldızın haberini de tefrikasını da risalesinin ilanını da gazetede bulabiliyor. En hoşuma gideni yine o risalenin adı oldu. Velid Bey’in cevabı belli: Bir şey olmayacak. Ama kapağına “Bir şey olmayacak” yazmamış.

Kaynaklar

- Minas Ceryanoğlu’nun destanı: Kevork Pamukciyan, İstanbul Yazıları: Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar I, yayına hazırlayan Osman Köker, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2002, s. 66-67. Alıntılanan dörtlük s. 66’da.

- İngiliz risaleleri: Erik Crnkovich, “Wonderful Weather: Floods and Foreboding in 17th-Century Britain”, The Public Domain Review, 28 Ekim 2026. William Jones’un sel yorumu, William Averell’in tanıkları ve Ay’da haç görüldüğünü anlatan risale için.

- Hüseyin Rahmi ve Sabah’ın Halley haberleri: Hüseyin Rahmi Gürpınar, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç, yayına hazırlayan Fatih Altuğ, İletişim Yayınları, İstanbul, 2019. Sabah’ta çıkan “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” (15 Şubat 1910) ve “Halley Yıldızı Görünmüş” (9 Nisan 1910) dâhil dönemin yazıları, Meral Nayman Demir’in günümüz harflerine aktarımıyla kitabın sonunda, s. 257-280’de.

- Velid Bey’in risalesi, ilanı ve satış haberi: Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Kuyruklu Yıldızlar ve Halley Kevkeb-i Gisûdarı (Neler Olacak?), Matbaa-i Ebüzziya, Kostantiniyye, 1328. İlan: Tasvir-i Efkâr, 10 Mayıs 1910, s. 8; satış haberi: Tanin, 17 Mayıs 1910, s. 4. İki gazete kaydını aktaran: Kübra Fettahoğlu, “Comets As Omens of Catastrophe: Halley’s Return in 1910 and the Ottoman Empire”, Kadim, sayı 10, Ekim 2025, s. 132, dipnot 89-91.

Yz ile temizlenmiştir.

Pazar, Kasım 15, 2026

Sessiz Kare

Bağımsız yayınevi Fieldmouse Press’in çıkardığı çevrimiçi çizgi roman dergisi Solrad’da Emre Altındağ’ın kendi çizgi romanları ve yavaş okuma üzerine bir denemesi yayımlandı. Altındağ sözsüz çizgi romanlar çiziyor, Barselona’da da bu konuda doktora çalışmasını sürdürüyor. İlk grafik romanı Fishes May Come Back’i 2021’de İngiliz yayınevi Good Comics yayımlamıştı. Denemesi, bir süredir dönüp yeniden okuduğum bizim eski çizgi romanlar hakkında bir iki kelam etmeme vesile oldu diyelim.

Altındağ, balondan ve anlatım kutusundan vazgeçtiğinde okurdan ne beklediğini anlatıyor. “Bir sayfada denizi, bir figürü ve gökyüzünü görebiliriz. Tek söz edilmez. Ama görüntünün söyleyeceği vardır.” Bir sonraki sayfada aynı denizi, aynı figürü gördüğümüzü düşünelim. Bu defa figürün duruşu azıcık değişmiş yahut gökyüzünde bir şey belirmiş. Hikâyeyi ilerleten, o küçük değişikliği fark etmemiz. Gözümüzden kaçtıysa önceki sayfaya döneceğiz. Altındağ okurunun biraz da bunu yapmasını istiyor.

Çizgi romanda iki kare arasında olup biteni okur tamamlar. Kahraman ilk karede koşmaya başlar, ikincisinde varacağı yere ulaşmıştır. Yolun tamamını görmeyiz. Hatta bazen koştuğunu bile görmeyiz. Onu bir kapının önünde iki büklüm, soluk soluğa çizmek yeter. İlkinde iki resmi birbirine bağlarız, ikincisinde tek bir resimden az önce ne olup bittiğini çıkarırız. Çizer isterse o karenin üstüne kahramanın koşarak geldiğini de yazabilir. Bizim çizgi romanımıza dönersek, beni asıl ilgilendiren bu son tercih.

Çoğu altmışlı yıllarda yayımlanmaya başlayan tarihî çizgi romanlarımızı okurken gözüme çarpan, balonların çokluğundan önce, resimde gördüğümüz bir hareketin anlatım kutusunda bir daha dile getirilmesi oldu. Hem kahramanı görüyoruz, hem de üstteki yazı onun ne yaptığını söylüyor. Bazen iki kare arasına okura bırakılabilecek bir açıklama girdiği de oluyor.

Umberto Eco’nun ayrımını ödünç alırsam, bu sayfaların bir örnek okuru var. Tarihî serüvenin seslendiği okur, en başta, kahramanın başına ne geldiğini, sonra ne olacağını merak ediyor. Çizer de onun hikâyeyi adım adım izlemesini istiyor. İki resim arasındaki bağı kuramayabileceğini düşündüğü yerde işi kendince sağlama alıyor, resimde gösterdiğini bir kere de yazıyla anlatıyor. Peki o açıklamaya her seferinde ihtiyaç duyuyor muyuz? Sayfayı eline alan, Eco’nun deyişiyle ampirik okur, pekâlâ yalnızca resimlere bakarak da bir kareyle öteki arasında ne olduğunu çıkarabilir.

Suat Yalaz’ın Karaoğlan’ının ilk serüveni Asya Kaplanı’nda (Akşam, 1962; dergi baskısı 1963) ilk sayımda 595 kare buldum. Bunların yalnızca ikisinde ne balon vardı ne anlatım kutusu. Böylesine bol yazılı bir serüvende insan, çizerin nerede sustuğunu merak ediyor.

Altan Deliorman’ın yazdığı, Yücel Köksal’ın çizdiği Akbulut’un ilk serüveni Küçük Esir (1967) adıyla başlıyor, üçüncü fasikülde bitiyor. Bütün serüvende 285 kare saydım. Bunlardan biri tuhaf. Beş Moğol atlısı, Akbulut’la arkadaşını uykuda öldürmek için kaldıkları hana geliyor. Anlatıcı, askerlerin merdivenlerden çıkıp odayı bulduklarını söylüyor. O cümleyi okuyunca adamları kapının önüne kadar götürmüşüz zaten. Gelgelelim çizer bizi merdivende tutuyor. Bir kareyi, yakından gördüğümüz bir çift çizmeye ayırmış. Yazı yok. Hemen sonraki karede askerlerden biri ötekileri uyarıyor: “Dikkat! Yavaş!” O çizme karesi çıkarılsa hikâyeyi yine anlarız. Ama o zaman, hana varışlarıyla kapıyı açmaları arasında birinin gürültü edebileceği, içeridekilerin de bunu duyabileceği o kısacık an kaybolur.

Ayhan Başoğlu’nun Malkoçoğlu için çizdiği Ölmez Çiçek (Tercüman, 1990) 104 bant sürüyor. İlk sayımda 499 kare buldum. Çizerin sözü nerede kestiğine dair bir örnek de 20. bantta. Kervancı kavga sırasında bir adama yumruk atıyor. Anlatıcının deyişiyle, kervancının yumruğu adama gökteki yıldızları saydırıyor. Hemen sağındaki karede tek kelime yok. Adam yerde, bacağı ön planda, kervancı tepesinde. Yumruğu yerken anlatıcının sesini duyuyoruz. Adamın ne hâle düştüğünü ise Başoğlu bize göstermeyi yeterli bulmuş.

Eski çizgi romanları okurken gazete tefrikasının şartlarını unutuyor değilim. Bugün Malkoçoğlu’nun bantlarını alt alta koyup tek oturuşta okuyabiliyorum. Tercüman okurunun elindeyse o günün bantı vardı. Ertesi gün kaldığı yerden devam edecekti. Resimde görülenin yazıyla pekiştirilmesinde bunun da payı olsa gerek. Bir de Yalaz’ın bana anlattığı var.

Suat Yalaz, 1991’de kendisiyle yaptığım söyleşide, okurun çizgi romanına daha fazla vakit ayırmasını istediğini söylemişti. Sayfaya şöyle bir bakılıp geçilmesi içine sinmiyordu. Yalaz’ın çizdiği pek çok sahnede anlatım kutusunu elimle kapattığımda da kimin ne yaptığını, bir kareden ötekine neyin değiştiğini anlayabiliyorum. Ben bugün o kutuyu kapatıp resme bakıyorum. Yalaz ise okurun orada biraz daha kalması için o kutuya birkaç satır daha yazmayı düşünüyordu. Okunmak istiyordu. Söze yavaş okumayla girdim. Emre Altındağ da okurunun sayfada biraz daha kalmasını istiyor. Denizi, gökyüzünü, bir sayfadan ötekine duruşu azıcık değişen o figürü bunun için anlatıyordu. “Bakılmak” istiyordu.

Cumartesi, Kasım 14, 2026

Oğuz Aral, Gırgır’ın başarısını nasıl açıklıyordu?

Yz ile temizlenmiştir.

Birkaç yıl önce Oğuz Aral’ın notlarından oluşan sayfalar bir müzayedede satıldı. Sayfalar tek tek satışa çıkarıldığı için hepsini bir arada görmek de satın almak da oldukça külfetliydi. Aralarında çalışma notları, iç dökmeler, yapılacak işler ve espri taslakları vardı. Ben özellikle mizahla ilgili görüşlerini içeren sayfaları elde etmeye çalıştım.

Aral’ın mizah üzerine düşüncelerini, yönettiği Gırgır’ın başarısından ayrı değerlendirmek kolay değil. Derginin geniş bir okur kitlesine ulaşması, yetiştirdiği çizerler ve etkisi, Aral’ın mizah anlayışını da açıklıyormuş gibi kabul edilebiliyor. Oysa bir dergiyi başarıyla yönetmekle, o başarının tarihsel ve toplumsal nedenlerini açıklamak farklı işler. Aral’ın ne yaptığını biliyoruz, yaptığını nasıl anlamlandırdığı üzerinde daha az duruyoruz ve esasen bilmiyoruz.

Elimdeki sayfaların bir kısmı, daha doğrusu karalamalar, bu bakımdan ilginç. Almanya’da yapılacak bir konuşma için hazırlanmış görünüyor. Araya giren “Sargut’a bırak”, “Oğuz başla” gibi notlar, konuşmanın bölüşüldüğünü düşündürüyor. Yarım bırakılmış cümleler, tekrarlar, çıkarılması veya kısaltılması düşünülen bölümler var. Bunları tamamlanmış bir makale gibi okumak haksızlık olur. Diğer yandan metnin ana düşüncesi oldukça belirgin: Karikatür ve mizah Türkiye’de halkla buluşurken Batı’da gerilemiş, Anadolu’nun tarihsel zenginliği Gırgır’ın başarısında yeniden kendini göstermiştir.

Aral’ın çıkış noktasını Gırgır’ı ve Türkiye’yi Almanya’da yüceltmek olarak görüyorum. İddiası şu: Türkiye’de yüz binlerce kişiye ulaşabilen bir mizah dergisi varken Avrupa’nın köklü yayınları neden güç kaybediyor? Bu soru yayıncılığa, okur alışkanlıklarına, mizahın farklı mecralardaki yerine bakmayı gerektiriyor. Aral ise cevabı giderek Batı ile Anadolu’nun kültürel özelliklerinde arıyor. Tirajı da kültürel bir kanıt sayıyor.

Almanya’da bir gazete bayisinden Alman mizah dergisi istediğinde kendisine Almanca MAD verildiğini anlatıyor. Bir Amerikan dergisinin Almanca baskısıyla karşılaşmasına kızmış ve Avrupa kültürüne Amerikan kültüründen daha yakın bulduğu Gırgır’ı satın almış. Alman bayisinde Amerikan ve Türk mizah dergileri bulunabilmesine rağmen Alman dergisi bulunamamasını anlamlı görüyor. Oysa bayideki Gırgır büyük olasılıkla Avrupa’ya yakınlığın değil, Türk göçmen okurun sonucu. Israrla hatırlatıyorum, “dergiler ticari kurumlardır” diyorum, unutuluyor. Titanic dergisinin varlığını biliyor, fakat onun seçkinlere seslendiğini ve her bayide satılmadığını söylüyor. Ardından şu hükme varıyor: “Bu örnek tüm Avrupa için geçerlidir.”

Bir gazete bayisinde yaşanan karşılaşma, konuşmaya renk katan bir anı olabilir. Ancak bir ülkenin, ardından bütün Avrupa’nın mizah hayatını açıklamak için yeterli olamaz. Aral’ın Almanca ya da bir başka yabancı dili bilip bilmediğini bilmiyorum ama yıllar önce bir konuşmasında İngilizlerin mizahının olamayacağını çünkü tek yaptıklarının akşam saatinde publarda bira içmek olduğunu söylemişti. O zaman da şaşırmıştım, bu yorumunu görünce, doğru olduğuna inandığı bir yargısı olduğunu ve ısrarla yinelediğini anladım. Üstelik yayın tarihleri de bu anlatısını desteklemiyor. Pardon 1982’de kapanmıştı; onun kadrosundan ayrılanların kurduğu Titanic ise 1979’dan beri yayımlanıyordu. Dolayısıyla burada bir geleneğin sona ermesi kadar başka bir yayın içinde sürmesi de söz konusu. Almanca MAD’in başlangıcı da 1967’ye uzanıyor. Pardon’un kapanmasıyla doğan boşluğu doldurmak için sonradan ortaya çıkmış değil. Aral, Doğu Almanya'da yayımlanan Eulenspiegel'i de hiç anmıyor. Bu kronoloji, Aral’ın anlattığı kültürel boşalma tablosunu değiştiriyor.

Aral’ın asıl açıklaması televizyonla ilgili. Reklamların, şiddetin ve sürekli hareket eden görüntülerin Batılı insanın görme duyusunu aşındırdığını düşünüyor. Bu görüntü kalabalığına alışmış insandan ince bir çizgiyi ve onun mizahını anlamasını beklemenin haksızlık olacağını söylüyor. Görüntülerin saldırganlığını canlı bir dille anlatıyor; fakat bu iştahla, dergi satışlarıyla görsel duyarlılık arasında kurduğu bağ gösterilmiş olmuyor. İnsanlar karikatürden mi uzaklaşıyor yoksa belirli dergilerden mi belli değil. Veya mizahla başka yerlerde mi karşılaşıyor? Örneğin televizyonda. Birçok ülkede özel televizyon kanalları çoğaldıkça, sansür gevşedikçe mizah dergileri tiraj kaybettiler ve televizyonda anlatılamayan mizahı yaparak yaşamaya başladılar. Metin bu olasılıkları ayırmıyor.

İkinci açıklaması çok daha dikkat çekici: Aral, Batı’daki hoşgörünün mizahı öldürdüğüne inanıyor: “otoritedeki hoşgörü karikatürdeki en zevkli unsur olan tehlike unsurunu yoketmiştir.” Tehlikenin bir espriye gerilim katabileceğini, çizerle okur arasında ortaklık yaratabileceğini anlayabiliriz. Fakat buradan hoşgörünün karikatürü güçsüzleştirdiği sonucuna geçmek kolay değil. Baskı, bazı esprilerin etkisini artırırken başka esprilerin hiç çizilememesine, çizerlerin susmasına ve yayınların kapanmasına da neden olur. Üstelik mizahın bütün zevki yasak olanı söylemekten gelmez.

Metnin kendi içinde de bir tezat var. Aral, Anadolu’daki eski üretim şenliklerini anlatırken mizahın gelişmesini “hoşgörü ve bağsızlık ortamı” ile açıklıyor. Hoşgörü Anadolu’da mizahı doğuruyor, Batı’da ise zayıflatıyor. Şenliğin izni ile otoritenin hoşgörüsü aynı şey olmayabilir; ama Aral bu ayrımı yapmıyor. Bu farklılığın nedenini öğrenemiyoruz. Açıklamalar, ele alınan toplum değiştikçe yön değiştiriyor.

Anadolu’ya geçtiğinde karşılaştırmanın ölçeği de genişliyor. Batı birkaç derginin tirajıyla temsil edilirken Anadolu’nun hesabına binlerce yıllık masallar, fıkralar, şenlikler ve mitolojik kişiler yazılıyor. Keloğlan, Nasrettin Hoca, Bektaşi ve Karagöz’ün yanına Ezop, Diyojen ve Noel Baba da katılıyor. Aral soruyor: “Bu kadar mizahi tipin aynı toprağın insanı olması herhalde tesadüfle izah edilemez…”

Aral, romantik bir biçimde Gırgır’ın tirajını Anadolu’nun binlerce yıllık mizah cevheriyle açıklamaya çalışıyor, geriye doğru bir soy ağacı kuruyor demek daha doğru. Aslına bakarsanız, toprağı kültür sanmak gibi bir yanlış yorum yapıyor. Hititler, Frigler, Ezop, Diyojen, Aziz Nikola ve Keloğlan aynı coğrafyada yan yana geldi diye aynı geleneğin parçası olmuyorlar. Onun tesadüfle açıklanamayacağını söylediği şey, modern Türkiye sınırlarının geçmişe yansıtılmasından ilham alan bir projeksiyon. Bu yönüyle Anadoluculuğun mizah versiyonunu üretiyor.

Yz ile temizlenmiştir.

Buradaki sorun Anadolu’nun kültürel zenginliği değil. Aynı genişliğin mukayese edilen diğer tarafa tanınmaması. Avrupa’nın farklı dönemlerde ürettiği çeşitli mizahi anlatıların neden hesaba katılmadığını bilemiyoruz. Dahası, süreklilikten söz edebilmek için bu bağların nasıl oluştuğunu, nelerin aktarıldığını ve değiştiğini göstermek gerekiyor.  Gırgır’ın haftalık baskı sayısı bu bağı kurmaya yetmiyor.

Gırgır’ın yüksek tirajı bu geniş anlatının sonunda Aral için Anadolu’ya özgü bir mizah gücünün güncel kanıtına dönüşüyor. Oysa bir yayının başarısı, bütün bir coğrafyanın kültürel üstünlüğünü kanıtlamaz. Burada ayrıca editoryal tercihlere, çizerlerin emeğine, okurun gündelik hayatına, fiyata, dağıtıma, reklama, sansür ortamına, cinselliğe ve dergi formülüne bakmak gerekir.

Bu karalamalar Aral’ın bütün mizah düşüncesini temsil etmeyebilir. Aral, Almanya’da bir topluluğa Gırgır’ı anlatmak üzere masaya oturduğunda söze kendi bildiği dergicilikten girmek yerine Anadolu’nun binlerce yıllık geçmişine gitmeyi seçmiş. Gırgır’ın mizah tarihindeki yerini kendisinin nerede gördüğü hakkında epey şey söylüyor bu tercih. Kendi çalışmasını uzun bir halk mizahı geleneğinin devamına yerleştiriyor; bu geleneğin değerini anlatırken Batı’nın gerilemesine ihtiyaç duyuyor. Gırgır’ın başarısı, bu açıklamanın sorunlarını ortadan kaldırmıyor.

Yz ile temizlenmiştir.