Yüz Karası

Yz ile temizlenmiştir

Cemal Nadir’in 1939’da çok çok kısa sahnelenen bir tiyatro oyunu var: Yüz Karası. Doğrusu bir oyunu olduğunu biliyordum ama ayrıntısına hakim değildim. Oyun, Şehir Tiyatrosu’nun Komedi kısmında oynanmaya başlanmış. İki gece sonra repertuvardan kaldırılmış. Bir oyun yazılmış, kabul edilmiş, oyuncular çalışmış, dekor hazırlanmış, provalar yapılmış. Ardından iki temsil… Ve bitmiş. 

Önce oyundan söz edeyim. Dönemin eleştirilerinden anladığımız kadarıyla, sanatla uğraşmak isteyen bir gencin eski zihniyetle mücadelesini anlatıyor. Karagöz oynatan, taklitler yapan oğlunu deli sanan bir baba, üfürükçülükle bilginin birbirine karıştığı bir dünya, eski devlet daireleri, kalem efendileri şu bu… Vakit’in eleştirmeni, Cemal Nadir’in kendi hayatından bir acıyı anlatmış olabileceğini düşünüyor. Osmanlı geçmişinin eleştirisinden Cumhuriyet’e uzanan bu hikâye, benim okuyuşumla, yeni rejimin kültürel anlatısına yakın duruyor. 

Peki, neden kaldırılmış? Akşam’ın 22 Mart tarihli haberine göre başroldeki Vasfi Rıza Zobu hastalanmış. Gazete, oyunun büyük ilgi gördüğünü de söylüyor. Bu ilgiyi ölçecek bir seyirci hesabımız yok; zaten meselenin gişe olduğunu düşünmüyorum. İki temsil, bir oyunun seyirciyle ilişkisini değerlendirmek için ne kadar yeterli olabilir? Üstelik özel bir tiyatro işletmesinden değil, belediye desteğiyle çalışan bir kurumdan söz ediyoruz. 

Hastalık, temsillere ara verilmesini açıklayabilir. Benim takıldığım, oyundan bu denli çabuk vazgeçilmesi. Oyuncunun iyileşmesi beklenebilir, gerekirse başka bir oyuncuyla devam edilebilirdi. Bunca hazırlığın ardından oyunu sürdürmek için bir yol bulunmaması, sahnelenen şeyin kurum içinde hoş karşılanmadığını düşündürüyor bana.

Burada seyircinin şikâyetinden söz etmiyorum. Oyunu kabul eden, hazırlatan ve sahneye çıkaran denetleyici iradenin, sahnede gördüğü sonuçtan hoşnut kalmamış olabileceğini varsayıyorum. Cemal Nadir gibi sevilen, itibarlı ve dönemin popüler kültüründe önemli bir yeri olan bir ismin oyunundan vazgeçilirken hastalık açıklamasına başvurulması da bu bakımdan anlamlı geliyor. Açıkça söylenmeyen bir hoşnutsuzluğun, kimseyi incitmeden kapatmanın yolu gibi görünüyor.

Oyunun Osmanlı’yı eleştirip Cumhuriyet’i olumlaması bu ihtimali ortadan kaldırmaz. İdeolojik uygunluk yalnızca hikâyenin hangi tarafta durduğuyla ilgili değildir. Kimin gülünçleştirildiği, hangi sözün nasıl söylendiği, oyuncunun tonlaması ve sahnede oluşan anlam da önemlidir. Metin üzerinde uygun görünen bir şey, temsil sırasında başka türlü karşılık bulabilir. Bu yüzden oyunun tam metnini bulsak bile sahnede yaşananları bütünüyle öğrenmiş olmayacağız.

Elimizde “şu nedenle kaldırılmıştır” diyen bir denetim belgesi yok. İçerikle ilgili, ideolojik bir hoşnutsuzluk yaşandığını düşünüyorum. Bu yoruma, oyunun hazırlanmasına verilen emekle ondan vazgeçilmesindeki sürat arasındaki farktan varıyorum. Cemal Nadir’e sahnenin kapısı açılmış; iki temsil sonra kapanmış. Sahiden de hastalanan oyuncu olmuş olabilir ama ortada sahneden kaldırılan bir oyun var. Ardında başka tuhaflıkların olduğu ve muhtemelen nedenleri hiç öğrenemeyeceğimiz bir hayal kırıklığını kayda geçmiş say beni Mıstık Abi.

Krokodil'den sonra Unutulanlar

Aralıklarla itiraz ederek yazıyorum; bir şey değişmiyor, gururlandığımız ve inanmak istediğimiz için değişeceğini de sanmıyorum. Malum, Gırgır'ın bir zamanlar “Amerikalı MAD ve Sovyet Krokodil’den sonra dünyanın en çok satan üçüncü mizah dergisi” olduğu iddiası sıklıkla tekrarlanır. Ben de yıllardır derim ki, bu iddia doğru değil, böyle bir sıralama yok, velev ki var, bu sıralamada farklı ülkeler ve diğer dergiler nerede? Hangi yılın satışları karşılaştırılmış, hangi yayınlar hesaba katılmış?

Bir süre önce iddiaya kaynaklık eden Guardian haberini paylaşıp yorumlamıştım. Üçüncü dergi unvanı, bildiğimiz kadarıyla, Türkiye’de ilk kez 1979'da kullanılmış. Bunu milat alıp farklı ülkelerden farklı dergilerle karşılaştırmalar yapalım istedim.

Gırgır, Mart 1979'da kendi açıklamasına göre 350 bin basılıyor, 320 binin üzerinde satılıyordu. Aynı yıl SSCB'ye bağlı Ukrayna'da yayımlanan Perets mizah dergisinin Haziran sayısı 3,3 milyon basılmış. Ukrayna Kültür Bakanlığı'nın müze kataloğunda kayıtlı bu rakam, Gırgır'ın baskısının yaklaşık dokuz buçuk katı. Net satış ile baskıyı birbirine karıştırmayalım; fakat tiraj üzerinden konuşuyorsak Perets'i sıralamanın dışında bırakamayız. Sovyet tirajlarının planlı ve büyük ölçüde abonelikle dağıtılan baskılar olduğu doğru; ama Gırgır'ın rakamlarının da kendi beyanı olduğunu, bağımsız bir denetimden geçmediğini unutmayalım.

Üstelik SSCB'nin mizah basını Krokodil ve Perets'ten ibaret değildi. Büyük Sovyet Ansiklopedisi, Krokodil'in 1973 tirajını 5,5 milyon olarak veriyor. Aleksandr Akopov'un 1990'da yayımlanan Sovyet basını incelemesi ise ülkede 23 satirik dergi bulunduğunu belirtiyor. Birlik cumhuriyetlerinin ve özerk cumhuriyetlerin kendi dillerinde, bazen ayrıca Rusça yayımlanan mizah dergileri vardı.

Oğuz Aral'ın ağzından Sovyetler'de tek bir mizah dergisi olduğunu, yalnızca onun satışına izin verildiğini dinlemiş biriyim. Bunu pek çok konuşmasında tekrarladığını da biliyoruz.

Oysa çok sayıda dergi vardı; bunlardan biri Kazan'da çıkan Çayan, yani “Akrep.” Derginin genel yayın yönetmeniyle yapılan söyleşide, tirajının 1972'de 247 bin (Gırgır o tarihte en fazla 50 bin), 1987'de 870 bin (Gırgır o tarihte 500 bin) olduğu belirtiliyor. Akopov'un 1988-1990 verilerine dayanan incelemesinde ise yalnızca Rusça baskısı için 850 bin rakamı bulunuyor. Bunlar farklı tarihlere ve kapsamlara dikkat ederek kullanmamız gereken veriler olmakla birlikte Çayan'ın küçük bir yerel dergi olmadığını açıkça gösteriyor.

Kazakistan'ın Ara-Şmel dergisi için de 1970-1980 döneminde yaklaşık 400 bin tiraj bilgisi var; ancak Kazakça ve Rusça baskıların bu rakamdaki payı açık değil. Özbekistan'ın Muştum dergisinin geçmişte ayda iki kez yayımlandığı ve aylık toplam baskısının 1,5 milyonu aştığı aktarılıyor, “bu da sayı başına 750 bin ediyor”. Bu son bilginin yılı belirtilmediğinden onu tarihli bir karşılaştırmaya katamıyoruz. Yine de araştırılması gereken yayınların Krokodil'le sınırlı olmadığı ortada.

SSCB dışındaki tablo da kalabalık. National Lampoon'un 1973'te sayı başına 700 binin üzerinde sattığı, dönemin Amerikan mahkeme kayıtlarında yer alıyor. Aynı derginin Ekim 1974 sayısı bir milyon satmış mesela. Macaristan'ın resmî istatistik kurumu, ülkenin ünlü mizah dergisi Ludas Matyi'nin 1970 tirajını 590 bin olarak veriyor. Doğu Almanya'nın haftalık mizah dergisi Eulenspiegel'in 1980'lerdeki satışı 490 bin. Fransa'da Le Canard enchaîné'nin 1981'deki haftalık ortalama baskısı 730 bin, Bulgaristan'da Stırşel'in 1989 civarındaki tirajı yaklaşık 400 bin. Canard, Giscard’ın elmas skandalından sonra yani 1979’da tirajını 850 bine çıkarıyor. Bu rakamları zihin açsın diye paylaştım, yoksa Ludas Matyi'ninki Gırgır yayına başlamadan öncesine ait, Eulenspiegel ve Stırşel ise Gırgır'la aşağı yukarı aynı düzeyde. Ama Le Canard enchaîné 1981'de Gırgır'ın neredeyse iki katı basılıyor.

Daha düşük satışlara da bakalım: Arjantin'in Satiricón'u Şubat 1974'te 218.880 satıyor, İspanya'nın El Papus'u Mart 1976'da 213.182 rakamına ulaşıyor, İtalya'nın Il Male'si 1978-1982 arasındaki yayın hayatında 140 binlik satış zirvesini görüyordu. Bu son örnekleri üçüncülük iddiasını çürütmek için değil dönemin mizah yayıncılığının genişliğini göstermek için paylaşıyorum.

Meraklısı için: Gırgır, baskı adedi olarak 1974'te en çok 135 bini, 1976'da 250 bini gördü. Oğuz Aral'ın Orhan Koloğlu'na yazdığı mektuba göre 1981'den sonra bir aylık kapatılmasının da etkisiyle 400 bini geçiyor. 1987'de 786. sayıda 500 bin basıldığı yazıyor; daha yükseği yok.

Farklı yılların baskı ve satış rakamlarını yan yana koyarak yeni bir dünya sıralaması uyduramayız. Fakat karşılaştırmanın eksikleri, mevcut üçüncülük iddiasını kendiliğinden doğru yapmaz. Gırgır'ın üçüncü olmadığını göstermek için bütün dünya dergilerini sıralamak gerekmiyor: Aynı dönemde MAD ve Krokodil dışında Gırgır'dan fazla satan bir dergiyi belgelemek yeterli. 1979'da Perets, 1981'de Le Canard enchaîné, 1987'de Çayan bunu fazlasıyla yapıyor. Yukarıda andığım öteki dergiler de bakılması gereken yerleri gösteriyor.

Cevabını Değil, Açığını...

Sokak röportajlarında seyredeni ahlaki hüküm vermeye yönlendiren içerikler izliyoruz. Başka türlüsü aynı ölçüde önümüze düşmüyor olabilir. Kendi adıma bazen “telefonunu çıkar” kavgasını, çoğunlukla da küçük düşürmek için konuşturma iştahını görüyorum.

Mikrofon uzatan kişi bana cevabı öğrenmek istiyor gibi gelmiyor Mıstık abi. Sanki karşısındakinin komik duruma düşmesini, saçmalamasını, tökezlemesini istiyor. Sorular, karşıdaki insanı anlamaktan çok izleyiciye beklediği tipi göstermeye yarıyor.

Meramımı anlatmak için biraz abartmış olabilirim ama size şunu sorayım: Röportajlarda halktan birine söz mü veriliyor, yoksa o kişi seyirlik bir malzemeye mi dönüştürülüyor?

2019’da Yol TV’nin yayımladığı bir sokak röportajında, çiftçi emeklisi olduğunu söyleyen yaşlıca bir adam geçim sıkıntısını anlatıyor. Tartıştığı kişi “Amca açım diyorsun ya telefonunu bir çıkarsana” diyor. Adam cebinden eski, demode tuşlu bir telefon çıkarıyor. Böylece, yoksulluğunu anlatan birinin söylediklerini cebindeki telefonla kanıtlamak zorunda bırakılmasını izliyoruz. Bu röportaj bir haber sitesinde “Akademisyene Haddini Bildiren Kırşehirli Çiftçi” başlığıyla sunuluyor. Başlık bize neye bakacağımızı söylüyor: Çiftçinin nasıl geçindiğine değil, karşısındakini nasıl susturduğuna dikkat çekiyor.

Bir yayıncı, hangi konuşmanın ve çatışmanın daha çok tepki aldığını gördükçe benzer karşılaşmaları aramaya başlayabilir. Başlangıçta rastlantıyla kaydedilen kavga, zamanla üretimin hedefi olabilir. “Cahil dayı”, “şımarık genç”, “elit teyze” … Seyircinin kolayca tanıyacağı, hakkında fazla düşünmeden hüküm verebileceği tipler bunlar.

Aslında yeni de değiller. Yeşilçam’ın ve mizah dergilerinin yıllardır anlattığı, birer klişeye ya da karikatüre dönüşmüş halk tiplemeleri. Günümüzde bu kurmaca karakterler gerçek insanlara bir kostüm gibi giydirilerek dolaştırılıyor sanki. Kurmaca tipin arkasında bir yazar ve çizer vardı; burada da görüntüyü seçen, kesen, başlık atan biri var. Ama sokaktaki dayı, nasıl bir tipe dönüştürüldüğünü bilmiyor. Kendi derdini anlattığını düşünürken başkasının hikâyesinde rol alıyor.

Seyirci tarafında da “ağzının payını verme” iştahını görüyorum. Pek çok yorumcu “asıl önemlisi” diye başlayıp “işin gerçeğini” anlatıyor. Ekrandaki kişiye söylenemeyeni söylemek, verilemeyen cevabı vermek istiyor. Belki de sokak röportajının asıl ürünü röportajın kendisi değil, altındaki yorum bölümü. Video, seyirciye “ben olsam” deme fırsatı sunuyor. Ekrandaki kişi ne kadar tökezlerse, yorum yazanın kendini o kadar akıllı hissetmesi kolaylaşıyor.

Öfkenin karşılık buldukça nasıl tekrarlandığına dair araştırmalar var. Yale Üniversitesi’nden Brady, Crockett ve çalışma arkadaşlarının 2021’de yayımlanan araştırması, Twitter’da öfke ifade eden paylaşımları daha çok beğeni ve paylaşım alan kullanıcıların sonraki paylaşımlarında daha fazla öfke ifade etme eğiliminde olduğunu gösteriyor. Kontrollü deneyler de bu ödüllendirmenin öfke ifadesini artırabildiğini ortaya koyuyor. İnsanlar, öfkenin karşılık bulduğunu deneyimleyerek öğreniyor.

Yanlış anlaşılmasın, araştırma sokak röportajlarını incelemiyor. Ama söz konusu döngüyü düşünmek için bir ipucu veriyor: Yayıncı hangi karşılaşmanın, yorumcu hangi sözünün ilgi gördüğünü öğreniyor olabilir. Biri benzer videolar üretmeye, diğeri benzer hükümler vermeye devam ediyor.

Biz neyi seyretmekten hoşlanıyoruz? Bir fikrin açıklanmasını mı istiyoruz, yoksa hoşlanmadığımız birinin cevap verememesini mi arzuluyoruz? Tuşlu telefonunu göstererek yoksul olduğunu ispatlayan çiftçinin videosunu hatırlayın. O haberde amcanın derdini mi dinliyoruz, ötekinin boşa düşmesinden mi hoşlanıyoruz?

Bi Gece Daha

Otuz yıldan fazla oldu. Üniversite öğrencisiyken Limon ekibinin bir söyleşisini dinlemiştim. Kemal Aratan merak edilen biriydi. O yıllarda fotoğrafını pek gören olmadığı için kimdir, nasıldır bilinmezdi. Seyircilerden biri onu sormuştu. Sahnede masaya yayılmış, uyuklayan, uzun ince kollu biri elini kaldırıp kendini belli etmişti. Onca ışığın, onca seyircinin önünde bir rock yıldızı gibi uyuklaması, kendisine gösterilen merakı o el hareketiyle geçiştirmesi ister istemez hepimizin ilgisini çekmişti.

Mizah dergileriyle popülerlik kazanmış, son kırk yılın en önemli birkaç çizerinden biriydi Aratan. Kendinden sonra gelen kuşakları onun kadar etkileyen bir başka çizer olmayabilir. Üstelik gençlere editöryal “abilik” etmişliği yoktu. Bunu yalnızca çizdikleriyle başarmıştı. Moebius çinilemesi, Manara kadınları, Don Martin ve Franquin tiplemeleri, Engin Ergönültaş ayrıntıcılığı karelerinde yan yana dururdu. Maharetli bir sentezciydi. Sevdiği ustaların her birini seçebiliyordunuz ama sayfa baştan aşağı Aratan’dı.

Büyük bir yetenek olduğu daha ilk işlerinden belliydi. Çizgisini bir bukalemun gibi birbirinden farklı üsluplara uydurabilir, her seferinde çizmekten aldığı zevki hissettirirdi. Çinisini yenileme arzusu, sahne kurarken gösterdiği özen, çizme iştahı hep göz alıcıydı.

Çizgili dergiler geniş kadrolarla çıkar, çizerler arasında yaşanmışlığa, maharete ve yaşa göre bir hiyerarşi kurulur. Herkesten her şeyi çizmesi istenmez. Kapağı içlerinden özel biri çizer, vakit daralırken, baskıya giderken yapar bunu. Hızlı, güzel ve farklı çizeceğini bilirsiniz. Gösterişlidir, yenilikçidir, pratiktir. Kapağa baktırır o çizer. Gazete tezgâhında dikkat çekmesi istenir. Kemal Aratan, o cezbedici çizgilere sahip bir çizer oldu hep. Sabah bilmeyen ömürlerdendi. Geceleri masa başında kamburunu çıkararak senelerce çizdi. Öyle ki o olmadan büyük bir mizah dergisi düşünülemezdi. Çizerliğin şahikası varsa oralarda bir yerde gezindi.

Galiba Aratan’ın süreklilik gösteren ilk çizgi romanı İhtiyatsız Adam’dı (Limon, 1987). Bir polisiye parodisiydi. Bir iki sayfa içinde “Bu kez nasıl kurtulacak?” dedirten bir işleyişi vardı. İhtiyatsız Adam bir düşmanıyla karşılaşır ya da onun tuzağına düşer, ölümden akıllara ziyan bir hamleyle kurtulurdu. Bana bizde de çok sevilmiş Alman çizgi romanı Zehir Hafiye’yi (Nick Knatterton) hatırlatır. Sherlock Holmes, Süpermen ve Dick Tracy karışımı bu hafiyeyi Bedri Koraman Tekir Hafiye, Osman Filiz Hafiyeler Kıralı adıyla taklit etmişti. İhtiyatsız Adam’da da saplantılı kötüler, garip isimler, tuhaf icatlar, tekinsiz silahlar eksik olmazdı. James Bond sarkastizmine mizahla bakıldığını düşünün. Kahramanımızın kurşunları “sektiren” iki kuzu dişi, ayaklarında üç parmağı, hatıralarını okuduğu sergüzeşt dedeleri vardı. Onun dünyasında her köşe başında soygun için bekleyen eli sopalı haydutlara, biteviye intikam peşinde koşan kötülere, tuhaf ölümlere rastlanırdı.

Aratan, Gırgır’dan ayrılıp Limon’u kuran ekipteydi. Gırgır’ın satışından sonra Oğuz Aral’ın ekibine destek vermek için dönüp yeni çıkan Dıgıl’a iş üretti. Bu dönemin en popüler çalışması, Galip Tekin’in senaryosunu yazdığı Vah Vahap Vah oldu (Dıgıl, 1989). O yıllarda “maganda” hikâyeleri revaçtaydı. Vahap, cinsel açlık içinde kadınlara saldıran, saldırdıkça da kadına dönüşen hoyrat ve cahil bir erkekti. Aratan yine o yıllarda Metin Kaçan’ın yazdığı, sonradan albüm olarak da yayımlanan İstedikleri Yere Gidenler’i çizdi (Leman, 1992). Hikâye olarak ziyadesiyle dağınık, uyuşturucu tribini andıran ama çok güzel çizilmiş bir çizgi romandı. İlgi çeken ve hatırlanan işlerinden Manara’dan La Declic uyarlaması Çıt (Limon, 1991), Galip Tekin’in yazdığı En Alttakiler (Limon/LeMan, 1991-2) de sayılabilir. Sonra bir dönem hiç çizmedi de, dergilerden uzaklaştı, neredeyse kayboldu.

Aratan’ın edebiyata ilgi duyduğunu, roman yazmak istediğini de düşünerek Engin Ergönültaş’la karşılaşmasını önemsiyorum. Pişmiş Kelle’de daha sakin öyküler çizdi. Ergönültaş’ın yazdığı, bugün pek hatırlanmayan eşcinsel dedektif dizisi “Kesin Bulurum” da (1993), pek çok çizere ilham veren “Bi Gece Daha” da (1994) o günlerin işi.

Mizah dergilerinde üretilmiş en başarılı on çizgi romanı saymaya kalksak sanıyorum okur, koleksiyoncu ya da üretici, pek çok insanın listesine Bi Gece Daha girer. Dizi, özgünlüğünü ve sürekliliğini büyük ölçüde Pişmiş Kelle’ye borçluydu. Dergi, popüler mizah yayıncılığının kalıplarını kullanmakla birlikte marjinal ve avangart işlere yer veriyordu. Ergönültaş’ın editoryal tercihleri ve serbest fikirliliği sayesinde bugün ana akıma yerleşmiş anlatı biçimleri ve espriler o tarihlerde dergide hayat bulabilmişti. Galiba ilhamın ihtiyacı olan şey huzur ve sükûnet. Çizerin kendisini hikâyesinin merkezine aldığı böyle kişisel, sarkastik bir anlatı Gırgır’da bir heves olarak denenebilirdi belki, ama bu kadar uzun ömürlü olamazdı. Bi Gece Daha, Pişmiş Kelle’de nefes alıp verebilmiş işlerden biriydi.

Dergi çalışanlarının, arkadaş çevresinin, gelip gidenlerin, eşin dostun, okurların anlattığı hikâyelerden oluşuyordu Bi Gece Daha. Her bölümün ilk karesinde dergi çalışanlarını baskı öncesindeki gece bir arada görürdük. Herkes bir yandan işini tamamlar, bir yandan laflardı. Birisi “Bir hikâyem var” veya “Biri anlatmıştı” diye söze girer, böylece onun anlattığı hikâyeyi okurduk. Sonra bir başkası, sonra bir diğeri. Lafın karnı yok misali, hikâyeler birbirini takip eder, o haftanın köşesi tamamlanırdı.

Nasıl hikâyelerdi? Hepsine iki üç karede biten kısa ve tok fıkralar denebilir. Bir çocukluk hatırası, bir hayal kırıklığı, tuhaf bir rastlantı, bir kaçamak, nemrut bir amca… Hikâyeciler vaktiyle utanıp sıkıldıkları, dumura uğradıkları, bugünse gülüp geçebildikleri şeyleri anlatırlardı. Arada kadınlar da söze girerdi ama muhabbet daha çok erkekler arasında dönerdi. Cinsellik, argo, hınzırlık da o muhabbetin doğal dolantısıydı. Hikâyeler değişse de asıl hikâyeciler dergi çalışanlarıydı. Kendilerini anlatır, Aratan’ın çizgileriyle resmedilirlerdi. Okurun onlarla yakınlık kurmasında dergi mutfağını ve çizerlerin mahremiyetini böyle içeriden görmesinin payı vardı elbette. Aratan’ın çizerken en mutlu olduğu işin Bi Gece Daha olduğuna inanıyorum. Sayfaları çevirirken kıkırdayan çizerleri duyabiliyordunuz. Ter kokusunu, sigara dumanını.

Aratan, yaşıtlarının çoğunun aksine çizmeye devam eden ustalardandı. Otuz yıl önce bir rock yıldızı gibi tanınırken bugünlere gelmek, düşük teliflerle az satan dergilerde çizmeyi sürdürmek, bir de ruhen sağlam kalabilmek cidden kolay değil. Askerdeyken emekli bir kurmay albayla bir kitap işinde çalışmak durumunda kalmıştım. Garip bir tesadüf eseri, Aratan’ın intihar eden subay babasının yakın arkadaşıydı. Bana o trajik günleri, bir yetimin büyüme hikâyesini anlatmıştı. Kemal Aratan’ın tutunma çabasını, çizerek katlanma enerjisini, sessizliğini, koyulaşmasını ve seyrelmesini o günden sonra hep farklı yorumladım.

Eksik düğme, Fazla Sakal

“Bizim memlekette san’atın ve san’atkârın muayyen [kesin, belirli] bir üniforması var: Şarlo’nun kıyafeti” demiş Yusuf Ziya… Defterime 7 Mayıs 1931 diye not etmişim. Hangi dergi, hangi gazete belli değil; muhtemelen Akbaba’nın başyazısından. Şöyle devam ediyor: “Eğer ceketinizde üç düğmeniz eksikse alelade bir şairsiniz. Beş düğmeniz eksikse epeyce kuvvetli bir sanatkârsınız. Hiç düğmeniz yoksa, tıraşınız bir karış uzamışsa üstatsınız.”

Ortaç’ın tarzı böyledir, abartacak ve kanırtacak ki okurun dikkatini çeksin… “Eksik düğmeler bu san’at üniformasının rütbeleri, apoletleri… Sanatkârın san’at derecesi onlardan belli olacak.”

Elhak, eksik düğmeden başlayıp üstatlığa kadar vardıran bir sanat hiyerarşisi okuyoruz. Kimi kastediyor belli değil. Belki o yılların Akbaba’yla kavgalı genç şairlerini… Ama bu satırlarda ne yazdıklarından, ne yaptıklarından söz ediyor. Tek bildiğimiz eksik düğmeleri olduğu. Ortaç önce birilerine bir sanatçı kıyafeti biçiyor, sonra da onlarla alay ediyor. Terzilik asıl onun kafasında…

Gerçi o kıyafeti bile isteye giyenler de yok değildi. Bazen kalıbı başkası biçiyor, bazen insan kendisi giyiyor üstüne.

Üniversitenin ilk sınıfında, Uygarlık Tarihi dersini veren rahmetli Engin Özgen Hocayı ilk gördüğümde hemen keçi sakalına takılmıştım. O dönemlerde popüler kültür bu sakalı Yahudilere, kötü adamlara, patronlara, kibirlilere, “entel” denilen yarı aydınlara yakıştırıyordu. Şimdi de çok farklı değil. Engin Hoca arkeoloji alanının önemli isimlerindendi. Benim gözümde o klişeyi ciddiye almayacak biriydi. Sırf o yüzden daha ilk anda bana cesur gelmişti. Onun bunları düşünüp düşünmediğini bilmiyordum tabii. Ben de sakalından cesaret çıkartıyordum işte… Şimdi bakınca, ben de bir sakala bakıp insan okuyormuşum. Sadece iyiye yoruyormuşum.

O yaşlarda bıyıklıydım. Bütün hocalarım bana o bıyıkla diplomat olamayacağımı söylerdi. Dışişleri sınavını kazanamazmışım, bıyıklıları elerlermiş filan… Bıyık modern değildi, taşraydı, Asya’ydı, şu bu… Atatürk bıyıklarını kesmişti… Üstelik bıyığın biçiminden kimin sağcı, kimin solcu olduğu da okunurdu. O kadar saçma geliyordu ki söylenenler. Daha sınava girmeden bıyığımla elenmiştim.

Şimdi sakallıyım. İlk bıraktığımda anneme “Levent AKP’li mi oldu?” diye sormuşlar. Annemden siyasi görüşümü değil, sakalımın açıklamasını istiyorlardı herhalde. Kılın tüyün yeri değişse de okuma alışkanlığı değişmiyordu.

Walter Lippmann, Public Opinion’da (1922) “Çoğu zaman önce görüp sonra tanımlamayız; önce tanımlar, sonra görürüz” diye yazmış. Yusuf Ziya’nın sanatçısı da hazır, hocalarımın diplomatı da… Geriye insanı o tarife yerleştirmek kalıyor. İnsan bazen başkalarının kafasındaki resme benzememek için uğraşıyor, bazen de farkında olmadan ona benzemeye.

Hep beraber yuvarlanıyoruz işte. Kiminin düğmesi eksik, kiminin sakalı bıyığı fazla. Birbirimize bakıp durmadan bir şeyler anlıyoruz. Bazen sormaya bile gerek kalmıyor, şıp diye anlıyoruz Mıstık abi. Eksikti fazlaydı, meseleydi değildi, geçiyor ömrümüz…

Yusuf Ziya Ortaç

Bak!

 

Seyrüsefer Defteri 184

Senaryo Kampı (27-31 Ekim).++ Gajab Raat (2026) saçma bir kalabalığı var, ama polisin bu kadar kirli anlatılması bana her zaman ilginç geliyor (26 Ekim).++ Behzat Ç Sez4 Ep1 ve 2'yi seyrettim (25 Ekim).++ Contra el huracán (2026) Netflix yavanlığında, bir numarası olduğundan değil Latin işi diye izledim (24 Ekim).++ Gracias, equipo (2026) ne olacağı baştan belli olan komedilerden, bu kadar yaşlı görmek de ilginç aslında, üstelik Netflix'de (23 Ekim).++ Organize İşler Karun Hazinesi Ep7 ve 8'i seyrettim (22 Ekim).++ Mystic River (2003) bile isteye iyi film kontenjanından yeniden izledim (21 Ekim).++ Organize İşler Karun Hazinesi Ep5 ve 6'yi seyrettim (20 Ekim).++Mobland Sea2 Ep1 ve 2'yi seyrettim (19 Ekim).++ Organize İşler Karun Hazinesi Ep3 ve 4'ü seyrettim (18 Ekim).++Animals (2026) bir yere kadar malzeme var, buradan bir şey çıkacak sandım, gazete makalesi çıktı, hele final bloğu tam bir gevezelik olmuş (17 Ekim).++ Organize İşler Karun Hazinesi Ep1 ve 2'yi seyrettim (16 Ekim).++ Below Sea 1 Ep1 ve 2'yi seyrettim (15 Ekim).++ Lanterns (2026) Sea1 Ep7 ve 8'i seyrettim (11 Ekim).++ Bugsy (1991) iyi film kontenjanından tekrar seyredildi, WB gösterisi (10 Ekim).++ Kayıp Zaman İzlemesi Ep7 ve 8'i seyrettim (9 Ekim).++ Emrah ve Tuna ile birlikte Digger'a (2026) gittim (7 Ekim).++ Senaryo Kampı (4-6 Ekim).++ East of Eden Ep1 ve 2'yi seyrettim (3 Ekim).++ Kayıp Zaman İzlemesi Ep5 ve 6'yı seyrettim (1 Ekim).++