Pazartesi, Kasım 16, 2026

Alametler Havadis Oldu

Yz ile temizlenmiştir.
1766 İstanbul depremi üzerine Harputlu Ermeni halk şairi Minas Ceryanoğlu bir destan yazmış. Ermeni harfleriyle, Türkçe. Kevork Pamukciyan’ın aktarımıyla bir dörtlüğü şöyle:

“Zere alem küfre zinaye düşdi, / Helal haram birbirine katışdı, / Yalan yanğlış sorarsan hatden aşdı, / Ondan bu kazayi buldi Isdanbol.”

Ben son dizedeki “ondan”a takıldım. Şair, İstanbul’un başına geleni anlatırken sebebini de söylüyor. Yalan almış yürümüş, helalle haram birbirine karışmış, yer ondan sarsılmış. Üstelik kendini ayrı tutmuyor; destanın başında arşa çıkan “günahımız”.

Ceryanoğlu’nu, The Public Domain Review’da Erik Crnkovich imzalı bir yazıyı okurken hatırladım. Crnkovich, 1607’de Bristol Kanalı’nın taşmasından sonra Londra’da basılan risaleleri anlatıyor. William Jones’a bakılırsa Tanrı yoldan çıkan kullarını ikaz etmiş. İstanbul’daki Harputlu şairle aşağı yukarı aynı kanaatte. Benim asıl merak ettiğim şu: İnsanlara günah işlediklerini söylemek kolay da gökten buğday yağdığına onları nasıl inandıracaksınız?

Onun da bir usulü varmış. Buğday yağdığını yazan William Averell, Ipswich’te oturan kumaşçı William Geffreyes’i tanık gösteriyor, ardından Hâkim Germaye’nin hizmetkârı John Bull’un adını veriyor. Ay’da bir haç belirdiğini anlatan bir başka risaleci  İrlanda Lord Şansölyesi’ni anarak iddiasının doğruluğunu garantiliyor. Okuyanların ne kadarının inandığını bilmiyoruz. Ama yazanların illa ki “Kim görmüş?” sorusunu bekledikleri belli.

Malum, risalelerin taşıdığı tuhaf havadisler zamanla diyelim, modern gazeteciliğin içinde eriyip gidiyor. Memlekette nasıl yaşandığını görmek için 1910’un ilk aylarında İstanbul’a bakmak kâfi. “Tam o esnada” Halley kuyruklu yıldızı dünyaya yaklaşıyor. Sabah gazetesi bir gün “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” diye yazı çıkarıyor, başka bir gün “Halley Yıldızı Görünmüş” haberini veriyor. Derken aynı gazetede Hüseyin Rahmi’nin Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç romanı tefrika edilmeye başlıyor. Gazetenin haberlerinde Viyana’da, İtalya’da rasathanelerin ne gördüğünü okuyorsunuz; kumaşçının, Lord Şansölyesi’nin yerini artık rasathane almış. Romanda ise İstanbul’da mahalle kadınlarının bu işe ne dediği kıkır kıkır anlatılıyor. Hüseyin Rahmi’nin gözünü göğe dikmesine lüzum yok, mahallenin konuştuğunu duyması yetiyor.

Gazeteler çıkınca risaleler hemen kaybolmadı elbette. O bahar için konuşursak, gazete birinin ilanını almış mesela. Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Halley’in dünyaya zarar vermeyeceğini anlatan resimli bir risale hazırlamış. Başlığa da okurun sorusunu koymuş: Neler Olacak? Tasvir-i Efkâr 10 Mayıs’ta risalenin kapağını basıp ilanını yayımlıyor. Bir hafta sonra, 17 Mayıs’ta, Tanin risalenin nüshalarının tükenmek üzere olduğunu yazıyor.

Risalelerin gazeteciliğin içinde erimesi derken galiba böyle bir şeyi kastediyorum. O bahar İstanbul’da okur, aynı kuyruklu yıldızın haberini de tefrikasını da risalesinin ilanını da gazetede bulabiliyor. En hoşuma gideni yine o risalenin adı oldu. Velid Bey’in cevabı belli: Bir şey olmayacak. Ama kapağına “Bir şey olmayacak” yazmamış.

Kaynaklar

- Minas Ceryanoğlu’nun destanı: Kevork Pamukciyan, İstanbul Yazıları: Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar I, yayına hazırlayan Osman Köker, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2002, s. 66-67. Alıntılanan dörtlük s. 66’da.

- İngiliz risaleleri: Erik Crnkovich, “Wonderful Weather: Floods and Foreboding in 17th-Century Britain”, The Public Domain Review, 28 Ekim 2026. William Jones’un sel yorumu, William Averell’in tanıkları ve Ay’da haç görüldüğünü anlatan risale için.

- Hüseyin Rahmi ve Sabah’ın Halley haberleri: Hüseyin Rahmi Gürpınar, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç, yayına hazırlayan Fatih Altuğ, İletişim Yayınları, İstanbul, 2019. Sabah’ta çıkan “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” (15 Şubat 1910) ve “Halley Yıldızı Görünmüş” (9 Nisan 1910) dâhil dönemin yazıları, Meral Nayman Demir’in günümüz harflerine aktarımıyla kitabın sonunda, s. 257-280’de.

- Velid Bey’in risalesi, ilanı ve satış haberi: Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Kuyruklu Yıldızlar ve Halley Kevkeb-i Gisûdarı (Neler Olacak?), Matbaa-i Ebüzziya, Kostantiniyye, 1328. İlan: Tasvir-i Efkâr, 10 Mayıs 1910, s. 8; satış haberi: Tanin, 17 Mayıs 1910, s. 4. İki gazete kaydını aktaran: Kübra Fettahoğlu, “Comets As Omens of Catastrophe: Halley’s Return in 1910 and the Ottoman Empire”, Kadim, sayı 10, Ekim 2025, s. 132, dipnot 89-91.

Yz ile temizlenmiştir.

Pazar, Kasım 15, 2026

Sessiz Kare

Bağımsız yayınevi Fieldmouse Press’in çıkardığı çevrimiçi çizgi roman dergisi Solrad’da Emre Altındağ’ın kendi çizgi romanları ve yavaş okuma üzerine bir denemesi yayımlandı. Altındağ sözsüz çizgi romanlar çiziyor, Barselona’da da bu konuda doktora çalışmasını sürdürüyor. İlk grafik romanı Fishes May Come Back’i 2021’de İngiliz yayınevi Good Comics yayımlamıştı. Denemesi, bir süredir dönüp yeniden okuduğum bizim eski çizgi romanlar hakkında bir iki kelam etmeme vesile oldu diyelim.

Altındağ, balondan ve anlatım kutusundan vazgeçtiğinde okurdan ne beklediğini anlatıyor. “Bir sayfada denizi, bir figürü ve gökyüzünü görebiliriz. Tek söz edilmez. Ama görüntünün söyleyeceği vardır.” Bir sonraki sayfada aynı denizi, aynı figürü gördüğümüzü düşünelim. Bu defa figürün duruşu azıcık değişmiş yahut gökyüzünde bir şey belirmiş. Hikâyeyi ilerleten, o küçük değişikliği fark etmemiz. Gözümüzden kaçtıysa önceki sayfaya döneceğiz. Altındağ okurunun biraz da bunu yapmasını istiyor.

Çizgi romanda iki kare arasında olup biteni okur tamamlar. Kahraman ilk karede koşmaya başlar, ikincisinde varacağı yere ulaşmıştır. Yolun tamamını görmeyiz. Hatta bazen koştuğunu bile görmeyiz. Onu bir kapının önünde iki büklüm, soluk soluğa çizmek yeter. İlkinde iki resmi birbirine bağlarız, ikincisinde tek bir resimden az önce ne olup bittiğini çıkarırız. Çizer isterse o karenin üstüne kahramanın koşarak geldiğini de yazabilir. Bizim çizgi romanımıza dönersek, beni asıl ilgilendiren bu son tercih.

Çoğu altmışlı yıllarda yayımlanmaya başlayan tarihî çizgi romanlarımızı okurken gözüme çarpan, balonların çokluğundan önce, resimde gördüğümüz bir hareketin anlatım kutusunda bir daha dile getirilmesi oldu. Hem kahramanı görüyoruz, hem de üstteki yazı onun ne yaptığını söylüyor. Bazen iki kare arasına okura bırakılabilecek bir açıklama girdiği de oluyor.

Umberto Eco’nun ayrımını ödünç alırsam, bu sayfaların bir örnek okuru var. Tarihî serüvenin seslendiği okur, en başta, kahramanın başına ne geldiğini, sonra ne olacağını merak ediyor. Çizer de onun hikâyeyi adım adım izlemesini istiyor. İki resim arasındaki bağı kuramayabileceğini düşündüğü yerde işi kendince sağlama alıyor, resimde gösterdiğini bir kere de yazıyla anlatıyor. Peki o açıklamaya her seferinde ihtiyaç duyuyor muyuz? Sayfayı eline alan, Eco’nun deyişiyle ampirik okur, pekâlâ yalnızca resimlere bakarak da bir kareyle öteki arasında ne olduğunu çıkarabilir.

Suat Yalaz’ın Karaoğlan’ının ilk serüveni Asya Kaplanı’nda (Akşam, 1962; dergi baskısı 1963) ilk sayımda 595 kare buldum. Bunların yalnızca ikisinde ne balon vardı ne anlatım kutusu. Böylesine bol yazılı bir serüvende insan, çizerin nerede sustuğunu merak ediyor.

Altan Deliorman’ın yazdığı, Yücel Köksal’ın çizdiği Akbulut’un ilk serüveni Küçük Esir (1967) adıyla başlıyor, üçüncü fasikülde bitiyor. Bütün serüvende 285 kare saydım. Bunlardan biri tuhaf. Beş Moğol atlısı, Akbulut’la arkadaşını uykuda öldürmek için kaldıkları hana geliyor. Anlatıcı, askerlerin merdivenlerden çıkıp odayı bulduklarını söylüyor. O cümleyi okuyunca adamları kapının önüne kadar götürmüşüz zaten. Gelgelelim çizer bizi merdivende tutuyor. Bir kareyi, yakından gördüğümüz bir çift çizmeye ayırmış. Yazı yok. Hemen sonraki karede askerlerden biri ötekileri uyarıyor: “Dikkat! Yavaş!” O çizme karesi çıkarılsa hikâyeyi yine anlarız. Ama o zaman, hana varışlarıyla kapıyı açmaları arasında birinin gürültü edebileceği, içeridekilerin de bunu duyabileceği o kısacık an kaybolur.

Ayhan Başoğlu’nun Malkoçoğlu için çizdiği Ölmez Çiçek (Tercüman, 1990) 104 bant sürüyor. İlk sayımda 499 kare buldum. Çizerin sözü nerede kestiğine dair bir örnek de 20. bantta. Kervancı kavga sırasında bir adama yumruk atıyor. Anlatıcının deyişiyle, kervancının yumruğu adama gökteki yıldızları saydırıyor. Hemen sağındaki karede tek kelime yok. Adam yerde, bacağı ön planda, kervancı tepesinde. Yumruğu yerken anlatıcının sesini duyuyoruz. Adamın ne hâle düştüğünü ise Başoğlu bize göstermeyi yeterli bulmuş.

Eski çizgi romanları okurken gazete tefrikasının şartlarını unutuyor değilim. Bugün Malkoçoğlu’nun bantlarını alt alta koyup tek oturuşta okuyabiliyorum. Tercüman okurunun elindeyse o günün bantı vardı. Ertesi gün kaldığı yerden devam edecekti. Resimde görülenin yazıyla pekiştirilmesinde bunun da payı olsa gerek. Bir de Yalaz’ın bana anlattığı var.

Suat Yalaz, 1991’de kendisiyle yaptığım söyleşide, okurun çizgi romanına daha fazla vakit ayırmasını istediğini söylemişti. Sayfaya şöyle bir bakılıp geçilmesi içine sinmiyordu. Yalaz’ın çizdiği pek çok sahnede anlatım kutusunu elimle kapattığımda da kimin ne yaptığını, bir kareden ötekine neyin değiştiğini anlayabiliyorum. Ben bugün o kutuyu kapatıp resme bakıyorum. Yalaz ise okurun orada biraz daha kalması için o kutuya birkaç satır daha yazmayı düşünüyordu. Okunmak istiyordu. Söze yavaş okumayla girdim. Emre Altındağ da okurunun sayfada biraz daha kalmasını istiyor. Denizi, gökyüzünü, bir sayfadan ötekine duruşu azıcık değişen o figürü bunun için anlatıyordu. “Bakılmak” istiyordu.

Cumartesi, Kasım 14, 2026

Oğuz Aral, Gırgır’ın başarısını nasıl açıklıyordu?

Yz ile temizlenmiştir.

Birkaç yıl önce Oğuz Aral’ın notlarından oluşan sayfalar bir müzayedede satıldı. Sayfalar tek tek satışa çıkarıldığı için hepsini bir arada görmek de satın almak da oldukça külfetliydi. Aralarında çalışma notları, iç dökmeler, yapılacak işler ve espri taslakları vardı. Ben özellikle mizahla ilgili görüşlerini içeren sayfaları elde etmeye çalıştım.

Aral’ın mizah üzerine düşüncelerini, yönettiği Gırgır’ın başarısından ayrı değerlendirmek kolay değil. Derginin geniş bir okur kitlesine ulaşması, yetiştirdiği çizerler ve etkisi, Aral’ın mizah anlayışını da açıklıyormuş gibi kabul edilebiliyor. Oysa bir dergiyi başarıyla yönetmekle, o başarının tarihsel ve toplumsal nedenlerini açıklamak farklı işler. Aral’ın ne yaptığını biliyoruz, yaptığını nasıl anlamlandırdığı üzerinde daha az duruyoruz ve esasen bilmiyoruz.

Elimdeki sayfaların bir kısmı, daha doğrusu karalamalar, bu bakımdan ilginç. Almanya’da yapılacak bir konuşma için hazırlanmış görünüyor. Araya giren “Sargut’a bırak”, “Oğuz başla” gibi notlar, konuşmanın bölüşüldüğünü düşündürüyor. Yarım bırakılmış cümleler, tekrarlar, çıkarılması veya kısaltılması düşünülen bölümler var. Bunları tamamlanmış bir makale gibi okumak haksızlık olur. Diğer yandan metnin ana düşüncesi oldukça belirgin: Karikatür ve mizah Türkiye’de halkla buluşurken Batı’da gerilemiş, Anadolu’nun tarihsel zenginliği Gırgır’ın başarısında yeniden kendini göstermiştir.

Aral’ın çıkış noktasını Gırgır’ı ve Türkiye’yi Almanya’da yüceltmek olarak görüyorum. İddiası şu: Türkiye’de yüz binlerce kişiye ulaşabilen bir mizah dergisi varken Avrupa’nın köklü yayınları neden güç kaybediyor? Bu soru yayıncılığa, okur alışkanlıklarına, mizahın farklı mecralardaki yerine bakmayı gerektiriyor. Aral ise cevabı giderek Batı ile Anadolu’nun kültürel özelliklerinde arıyor. Tirajı da kültürel bir kanıt sayıyor.

Almanya’da bir gazete bayisinden Alman mizah dergisi istediğinde kendisine Almanca MAD verildiğini anlatıyor. Bir Amerikan dergisinin Almanca baskısıyla karşılaşmasına kızmış ve Avrupa kültürüne Amerikan kültüründen daha yakın bulduğu Gırgır’ı satın almış. Alman bayisinde Amerikan ve Türk mizah dergileri bulunabilmesine rağmen Alman dergisi bulunamamasını anlamlı görüyor. Oysa bayideki Gırgır büyük olasılıkla Avrupa’ya yakınlığın değil, Türk göçmen okurun sonucu. Israrla hatırlatıyorum, “dergiler ticari kurumlardır” diyorum, unutuluyor. Titanic dergisinin varlığını biliyor, fakat onun seçkinlere seslendiğini ve her bayide satılmadığını söylüyor. Ardından şu hükme varıyor: “Bu örnek tüm Avrupa için geçerlidir.”

Bir gazete bayisinde yaşanan karşılaşma, konuşmaya renk katan bir anı olabilir. Ancak bir ülkenin, ardından bütün Avrupa’nın mizah hayatını açıklamak için yeterli olamaz. Aral’ın Almanca ya da bir başka yabancı dili bilip bilmediğini bilmiyorum ama yıllar önce bir konuşmasında İngilizlerin mizahının olamayacağını çünkü tek yaptıklarının akşam saatinde publarda bira içmek olduğunu söylemişti. O zaman da şaşırmıştım, bu yorumunu görünce, doğru olduğuna inandığı bir yargısı olduğunu ve ısrarla yinelediğini anladım. Üstelik yayın tarihleri de bu anlatısını desteklemiyor. Pardon 1982’de kapanmıştı; onun kadrosundan ayrılanların kurduğu Titanic ise 1979’dan beri yayımlanıyordu. Dolayısıyla burada bir geleneğin sona ermesi kadar başka bir yayın içinde sürmesi de söz konusu. Almanca MAD’in başlangıcı da 1967’ye uzanıyor. Pardon’un kapanmasıyla doğan boşluğu doldurmak için sonradan ortaya çıkmış değil. Aral, Doğu Almanya'da yayımlanan Eulenspiegel'i de hiç anmıyor. Bu kronoloji, Aral’ın anlattığı kültürel boşalma tablosunu değiştiriyor.

Aral’ın asıl açıklaması televizyonla ilgili. Reklamların, şiddetin ve sürekli hareket eden görüntülerin Batılı insanın görme duyusunu aşındırdığını düşünüyor. Bu görüntü kalabalığına alışmış insandan ince bir çizgiyi ve onun mizahını anlamasını beklemenin haksızlık olacağını söylüyor. Görüntülerin saldırganlığını canlı bir dille anlatıyor; fakat bu iştahla, dergi satışlarıyla görsel duyarlılık arasında kurduğu bağ gösterilmiş olmuyor. İnsanlar karikatürden mi uzaklaşıyor yoksa belirli dergilerden mi belli değil. Veya mizahla başka yerlerde mi karşılaşıyor? Örneğin televizyonda. Birçok ülkede özel televizyon kanalları çoğaldıkça, sansür gevşedikçe mizah dergileri tiraj kaybettiler ve televizyonda anlatılamayan mizahı yaparak yaşamaya başladılar. Metin bu olasılıkları ayırmıyor.

İkinci açıklaması çok daha dikkat çekici: Aral, Batı’daki hoşgörünün mizahı öldürdüğüne inanıyor: “otoritedeki hoşgörü karikatürdeki en zevkli unsur olan tehlike unsurunu yoketmiştir.” Tehlikenin bir espriye gerilim katabileceğini, çizerle okur arasında ortaklık yaratabileceğini anlayabiliriz. Fakat buradan hoşgörünün karikatürü güçsüzleştirdiği sonucuna geçmek kolay değil. Baskı, bazı esprilerin etkisini artırırken başka esprilerin hiç çizilememesine, çizerlerin susmasına ve yayınların kapanmasına da neden olur. Üstelik mizahın bütün zevki yasak olanı söylemekten gelmez.

Metnin kendi içinde de bir tezat var. Aral, Anadolu’daki eski üretim şenliklerini anlatırken mizahın gelişmesini “hoşgörü ve bağsızlık ortamı” ile açıklıyor. Hoşgörü Anadolu’da mizahı doğuruyor, Batı’da ise zayıflatıyor. Şenliğin izni ile otoritenin hoşgörüsü aynı şey olmayabilir; ama Aral bu ayrımı yapmıyor. Bu farklılığın nedenini öğrenemiyoruz. Açıklamalar, ele alınan toplum değiştikçe yön değiştiriyor.

Anadolu’ya geçtiğinde karşılaştırmanın ölçeği de genişliyor. Batı birkaç derginin tirajıyla temsil edilirken Anadolu’nun hesabına binlerce yıllık masallar, fıkralar, şenlikler ve mitolojik kişiler yazılıyor. Keloğlan, Nasrettin Hoca, Bektaşi ve Karagöz’ün yanına Ezop, Diyojen ve Noel Baba da katılıyor. Aral soruyor: “Bu kadar mizahi tipin aynı toprağın insanı olması herhalde tesadüfle izah edilemez…”

Aral, romantik bir biçimde Gırgır’ın tirajını Anadolu’nun binlerce yıllık mizah cevheriyle açıklamaya çalışıyor, geriye doğru bir soy ağacı kuruyor demek daha doğru. Aslına bakarsanız, toprağı kültür sanmak gibi bir yanlış yorum yapıyor. Hititler, Frigler, Ezop, Diyojen, Aziz Nikola ve Keloğlan aynı coğrafyada yan yana geldi diye aynı geleneğin parçası olmuyorlar. Onun tesadüfle açıklanamayacağını söylediği şey, modern Türkiye sınırlarının geçmişe yansıtılmasından ilham alan bir projeksiyon. Bu yönüyle Anadoluculuğun mizah versiyonunu üretiyor.

Yz ile temizlenmiştir.

Buradaki sorun Anadolu’nun kültürel zenginliği değil. Aynı genişliğin mukayese edilen diğer tarafa tanınmaması. Avrupa’nın farklı dönemlerde ürettiği çeşitli mizahi anlatıların neden hesaba katılmadığını bilemiyoruz. Dahası, süreklilikten söz edebilmek için bu bağların nasıl oluştuğunu, nelerin aktarıldığını ve değiştiğini göstermek gerekiyor.  Gırgır’ın haftalık baskı sayısı bu bağı kurmaya yetmiyor.

Gırgır’ın yüksek tirajı bu geniş anlatının sonunda Aral için Anadolu’ya özgü bir mizah gücünün güncel kanıtına dönüşüyor. Oysa bir yayının başarısı, bütün bir coğrafyanın kültürel üstünlüğünü kanıtlamaz. Burada ayrıca editoryal tercihlere, çizerlerin emeğine, okurun gündelik hayatına, fiyata, dağıtıma, reklama, sansür ortamına, cinselliğe ve dergi formülüne bakmak gerekir.

Bu karalamalar Aral’ın bütün mizah düşüncesini temsil etmeyebilir. Aral, Almanya’da bir topluluğa Gırgır’ı anlatmak üzere masaya oturduğunda söze kendi bildiği dergicilikten girmek yerine Anadolu’nun binlerce yıllık geçmişine gitmeyi seçmiş. Gırgır’ın mizah tarihindeki yerini kendisinin nerede gördüğü hakkında epey şey söylüyor bu tercih. Kendi çalışmasını uzun bir halk mizahı geleneğinin devamına yerleştiriyor; bu geleneğin değerini anlatırken Batı’nın gerilemesine ihtiyaç duyuyor. Gırgır’ın başarısı, bu açıklamanın sorunlarını ortadan kaldırmıyor.

Yz ile temizlenmiştir.

Cuma, Kasım 13, 2026

Orda burda şurda





Depoyu fullersen buradan aya...

Ellili yıllardan iki reklam, mizah dergilerinden ya da karikatür albümlerinden çıkartmış olmalıyım. BP reklamının altında Mayıs 1956 yazıyor. İnsanın uzaya çıkmasına beş, Ay’a ayak basmasına on üç yıl var ama otomobil rüyasıyla uzaya gitme hayali reklamda çoktan buluşmuş.

Bu imgelerin dergi ve gazeteleri, geniş anlamıyla pulp evrenini, sinemayı, reklamları ve gündelik dili etkilediğini elbette biliyorum. Ama bana bir zaman aralığı sorulsa altmışlı yılları işaret ederdim. Reklam, zihnimdeki takvime uymadı.

Uzaya seyahat hayalinin çok daha eski olduğunu da biliyorum. Mesele hayalin ne zaman kurulduğu değil, burada, bir benzin reklamında kullanılacak kadar tanıdık hale gelmesi. Roketi gören okurun hız, güç ve gelecekle ilgili bir şeyler düşünmesi bekleniyor. Reklamcı uzun uzun anlatmaya ihtiyaç duymamış, belli ki anlaşılacağını varsaymış.

İki reklam bu hayali farklı biçimlerde kullanıyor. Shell, otomobili roketin içine yerleştirmiş; motor gücünden, daha fazla kilometreden, randımandan söz ediyor. BP ise daha gidilmemiş Ay’a logosunu koymuş. Altında da “Her yerde BP servisi” yazıyor. İnsan henüz gitmemiş ama benzin şirketi yerini ayırtmış.

Türkiye’de özel otomobil sahibi olmanın dar bir çevrenin ayrıcalığı olduğu yıllar. Yol desen sınırlı, otomobil desen az, geniş kesimlerin araba alacak parası yok. Reklamlar mevcut sürücüye seslenirken bana kalırsa geleceğin müşterisine de bir şey söylüyor. Hayal üretiliyor, itibar ve ayrıcalık sunuluyor, benzinle birlikte bir gelecek tasavvuru satılıyor, roket de bunun parçası.

Bir de şirketlerin kimliği var. BP Britanyalı, Shell o dönemde Britanya-Hollanda ortaklığında. Gelgelelim uzay ve roketler dendiğinde benim aklıma önce Amerika geliyor. Bildiğim onca eski hikâye, film ve çizgi roman da bu çağrışıma katılıyor.

Ders verdiğim yıllarda sınamıştım, öğrenciler BP veya Shell’i kolaylıkla Amerikan emperyalizmiyle özdeşleştirirlerdi. Bu reklamları gösterip yorumlamalarını istesem muhtemelen Amerika’yla yakınlaşmamızdan, antikomünizmden, Marshall Planı’ndan söz edilirdi.

Bunlar bütünüyle ilgisiz bağlantılar değil elbette. Şirketlerin Amerikan olmaması da kullandıkları imgelerin Amerikan kültüründen etkilenmediğini göstermez. Ama bir döneme ilişkin genel bilgimiz, bazen baktığımız şeyi anlamamızı kolaylaştırırken bazen de ayrıntılarını görmemize engel oluyor. Reklamın kendisini incelemeden, hangi hikâyeye ait olduğuna ilk anda karar veriyoruz.

Popüler kültür gerçekleri de hayalleri de kullanıyor, tekrar ede ede bazı imgeleri belli ülkelere, dönemlere, hayat tarzlarına bağlıyor. Sonra o bağlantılar bize kendiliğinden kurulmuş, hep öyleymiş gibi geliyor.

Öğrencilerin klişe cevaplarını hatırladım ama benim de ezberlerim varmış. Reklamın tarihine, şirketin adına, roketin içindekine bakmadan Amerika’yı ve altmışlı yılları düşünmüşüm. Meğer reklamı eski bir dergiden çıkartıp zihnimde yanlış yere koymuşum.


Perşembe, Kasım 12, 2026

O Kalp Kime Gidiyor?

Hepimiz karşılaşıyoruz, insanlar fotoğraf paylaşırken filtreler kullanarak kendilerini olduğundan çok daha güzel gösteriyorlar. Eğer o insanı tanıyorsanız, yani gerçek hayatta onun filtresiz hâlini biliyorsanız, o fotoğraflar karşısında tuhaf hissedebiliyorsunuz. Biraz onun adına utanıyorsunuz, biraz da suç ortağı gibisiniz, çünkü gerçeği bilenler de çoğu zaman o fotoğrafın altına kalp bırakıyor.

Belki o kalp fotoğrafa değil, arkadaşlığımıza gidiyordur. Erving Goffman, gündelik hayatta sunduğumuz “izlenimi” çevremizdekilerin de koruduğunu anlatır. Pot kırmayarak, tutarsızlıkları görmezden gelerek, birbirimizi mahcup etmeyerek bu sunumun devamına yardım ederiz. Goffman’ın “koruyucu pratikler” dediği davranışları düşününce, o kalbin anlamı da değişiyor: Görüntüye inandığımızı mı söylüyoruz yoksa sahibini incitmek istemediğimizi mi? Nezaket ile suç ortaklığı bazen birbirine çok benziyor.

İnsanların güzel ya da yakışıklı görünmek istemesini anlamıyor değilim. Benim merakım başka: İnsan, kendisine benzemeyen bir görüntü üzerinden gördüğü ilgiyi nasıl kendisine ait sayıyor?

Lavrence ve Cambre, “‘Do I Look Like My Selfie?’: Filters and the Digital-Forensic Gaze” (2020) başlıklı çalışmalarında, odak gruplarıyla filtrelerin nasıl kullanıldığını ve başkalarının fotoğraflarının nasıl değerlendirildiğini incelemişler. Katılımcılar başkalarının fotoğraflarında zaten müdahale bulunduğunu varsayabiliyor. Eleştirilen şey çoğu zaman filtre kullanılması değil, müdahalenin göze batması. Başlıktaki “dijital-adli bakış” da görüntülerin sahiciliğini sorgulayan bu incelemeye işaret ediyor. Birbirimizin yüzünde müfettişlik yapıyoruz. Bende bıraktığı izlenim şu: Herkes bir biçimde “yalan” üretiyor, sadece abartanlar ayıplanıyor.

Müdahale işi yeni değil; fotoğrafın tarihi biraz da rötuşun tarihidir. Günümüzdeki fark, bu işlemin gündelik bir alışkanlığa dönüşebilecek kadar kolaylaşması. Filtreler yüzleri birbirine de benzetiyor. Lavrence ve Cambre’nin dikkat çektiği gibi, bu araçlar yalnızca kişisel tercihlerimize hizmet etmiyor; hangi özelliklerin “düzeltilmesi” gerektiğine ilişkin hazır kabuller de taşıyor. Kırışıklığın silinmesi, burnun hokkalaşması, annemin “bazlama yüz” dediği yuvarlak yüzlerin daraltılması, tenin açılması tesadüfi tercihler değil. Kendimize özgü yüzümüzü düzeltirken ortak bir güzellik tarifine yaklaşıyoruz.

Bu görüntüyü paylaşırken, bakanların neye inanmasını istiyoruz? Kişinin rahatlama ihtiyacını anlamak, karşı tarafın yanıltılmasını önemsizleştirmeyi gerektirmez. Ama fotoğrafı paylaşan kişi bizim gördüğümüz şeyi görmüyor da olabilir. Nicole Ellison, Rebecca Heino ve Jennifer Gibbs’in 2006’da çevrimiçi flört sitesi kullanan 34 kişiyle yaptıkları araştırma, bu konuda bir açıklama imkânı sunuyor. Katılımcılar çekici görünmek ile dürüst olmak arasındaki gerilimi kimi zaman “ideal benlik”lerini öne çıkararak yönetiyorlar. Sundukları kişi, olmak istedikleri kişiden de özellikler taşıyor. Bu araştırma bugünün yüz filtrelerini incelemiyor; fakat insanın idealize edilmiş bir sunumu nasıl kendisinin sayabildiğini düşünmeye yardımcı oluyor.

Belki baştaki sorunun cevabı da burada: Kişi ilgiyi yabancı bir yüze değil, kendisinin daha iyi bir hâline gösterilmiş sayıyor. Filtreli görüntü ona yalan gibi değil, yorgunluk, kötü ışık ve yaş olmasa görünmesi gereken yüz gibi geliyor olabilir. Görüntünün değiştirilmiş olması, gördüğü ilginin kişi üzerindeki etkisini geçersiz kılmıyor. Fotoğrafın kendisine tam benzemediğini bilse bile beğenilmenin hazzını sahiplenebilir.

Fakat bu haz, kendi görünüşüyle barışmasını sağlamak yerine aradaki mesafeyi büyütebilir. Tory Higgins’in “benlik uyuşmazlığı” kuramı, kişinin kendisini nasıl gördüğü ile nasıl olmak istediği arasındaki farkın hayal kırıklığı ve hoşnutsuzlukla ilişkisini açıklıyor. Filtreyi bu çerçevede düşündüğümüzde, ideal yüz artık yalnızca hayal edilen bir şey değil; ekranda duran, saklanabilen, tekrar tekrar bakılabilen bir karşılaştırma ölçüsü.

Lavrence ve Cambre’nin bir katılımcısı bunu şöyle anlatıyor: “Yüzündeki filtreyi kaldırıyorsun ve şimdi kendimi çirkin hissediyorum diyorsun.” Tek bir kişinin sözü, herkesin böyle hissettiğini göstermez. Ama meselenin nasıl tersine dönebildiğini anlatır: Fotoğrafın kişiye benzemesini beklerken, kişi kendisinin fotoğrafa benzemesini beklemeye başlıyor.

Bu yalnızca filtre kullananların meselesi de değil. Facebook’ta on beş yıl önceki fotoğrafını kullananlar var; zaman da bir filtre. Elbette bir farkla: Eski fotoğraftaki kişi gerçekten bizdik; değiştirilmiş yüzümüzle hiç yaşamamış olabiliriz. Ama ikisi de bugünümüzle aramıza mesafe koyabiliyor. Eski bir fotoğrafımıza bakarken o yüzü hâlâ bugünkü yüzümüzmüş gibi sahiplenebiliyoruz. Belki asıl soru da burada başlıyor: Aynaya bakarken kimi arıyoruz?