![]() |
![]() |
Oğuz Aral, bu yazıda Gırgır’ın kuruluşunu anlatırken kendisini karikatür tarihinin hangi yerine koymak istediğini de anlatıyor. Bu yüzden yazı, Gırgır’ın nasıl ortaya çıktığına ilişkin bir tanıklık olduğu kadar, başarısının nedenlerini açıklayan ve rakip anlayışları ziyadesiyle öteleyen bir savunma metni olarak tanımlanabilir.
Bugün çok hatırlanmasa da Aral ile “1950 Kuşağı” olarak adlandırılan karikatürcüler arasında bir anlaşmazlık, en uygun tabiriyle mesleki bir rekabet vardı. Taraflar birbirlerini küçümseyen ifade ve açıklamalarda bulunurlardı. Koloğlu’nun takdimine göre yazının istenme nedeni de zaten bu anlaşmazlık: “1950 Kuşağı” içinden Aral’ı karikatürcü saymayanlar var. Dolayısıyla metin, bu tartışmaya verilmiş bir cevap olarak okunmalı. Gırgır’ın başarısını açıklamak, aynı zamanda kendisini dışlayanların karikatür anlayışını hükümsüzleştirmenin yolu olmuş.
Koloğlu’nun girişinde önemli bir ayrıntı daha var. Aral’ın, “benim kalemimden çıkmış gibi bir makaleyi” kendisine gönderdiğini söylüyor. Aral kendi dergisini, dışarıdan bir gözlemci değerlendiriyormuş gibi anlatmış. Bu anlatım, kendi konumunu savunan hükümlerle karikatür tarihi hakkındaki tespitlerin birbirine karışmasını kolaylaştırıyor.
Aral esasen bir tarih yorumu yapmış ama bunu Gırgır’a varacak biçimde kurmuş. Batı etkisiyle doğan karikatür, Aral’a göre Cemal Nadir’le Anadolu insanını bulmuş, ardından yeniden Batı taklidine ve yazısız karikatürün kapalılığına yönelerek halktan uzaklaşmış. Gırgır ise halkla bağı yeniden kurmuş.
Bu sıralamada Aral, kendisini Cemal Nadir’in halefi olarak konumlandırıyor. Aradaki kuşağın başarıları önce uluslararası ödüller üzerinden teslim ediliyor, fakat ardından çizgileri gelişmiş olsa bile halktan kopmuşlardı deniyor. Doğal olarak insan şunu merak ediyor: Geçmiş, kendi çeşitliliği içinde mi anlatılıyor; yoksa Gırgır’ın gerekliliğini gösterecek bir geçmiş mi seçiliyor?
Metnin en güçlü ve en sorunlu kavramı halk. Aral, 1950-1960 arasındaki karikatür okurları için şöyle diyor: “Ama aslında bu okuyucu da halk değildi. Bu bir gruptu; iktidarın devrilmesini isteyen bir grup.” Ne ki, DP karşıtı okurların neden halkın dışında sayıldığını açıklamıyor. Gırgır’ın okurları ise doğrudan halkı temsil ediyor. Böylece ölçüt eşit uygulanmıyor: Önceki karikatürün okuru “bir grup”, Gırgır’ın okuru “halk”.
![]() |
![]() |
Haliyle satış başarısı, açıklanacak bir sonuçken açıklamanın kanıtına dönüşüyor. Sürekli kendine dönen bir akıl yürütme var: Gırgır, halkın gülmece anlayışını yakaladığı için çok satıyor. Halkın gülmece anlayışını yakaladığını ise çok satması kanıtlıyor.
Tiraj elbette okur karşılığını gösterir. Fakat tek başına bu karşılığın nedenini açıklamaz. Dağıtım, fiyat, gazete desteği, tanıtım, yayın düzeni ve rakiplerin koşulları gibi değişkenler, metinde başarının açıklanmasına aynı ağırlıkla katılmıyor.
Aral, Mad’in kapitalin, Krokodil’in parti ve hükümet desteğinin ürünü olduğunu söylerken Gırgır’ı bunların dışında tutuyor: “Gırgır’ı halk yaratıp tutmuş, beğenmiş ve yerine oturtmuştur.” Burada okur desteği ile mülkiyet birbirine karışıyor. Bir yayının halk tarafından benimsenmesi, onun sermaye ilişkilerinin dışında olduğunu göstermez. Aral’ın bu ilişkiyi nasıl anlamlandırdığıyla ilgilendiğim için şunu anlıyorum: Aral, okurları simgesel olarak Gırgır’ın asıl sahibi ilan ediyor.
Oysa birkaç paragraf önce gazete sahiplerinin kararlarını ve ticari ihtiyaçlarını anlatıyor. Haldun Simavi’nin Demirel’le çatışması, karikatürün bu çatışmada kullanılması, ardından Gün gazetesinin tirajını yükseltmek için Gırgır’ın transfer edilmesi gibi açıklamalar yapıyor. Kendi anlattığı kuruluş hikâyesinde ticari kararlar bu kadar belirleyiciyken, başarıyı açıklamaya geçtiğinde bu ilişkiler açıklamanın gerisinde kalıyor.
Anadolu’ya ilişkin hükümleri de açıklamayı idealleştirmeye dönüştürüyor. Anadolu insanı doğuştan gülmeceye yatkın, demokrasi mizacında var, geleneklerine bağnazca bağlı değil. Kadın hakları konusunda diğer ülkelerdeki gibi “zorluklar çıkmamış”. Farklı dönemleri, toplumsal kesimleri ve çatışmaları dışarıda bırakan geniş genellemeler bunlar.
Avrupalı uşak, Hintli parya, cimri İskoç, palavracı Marsilyalı gibi örneklerde de toplumları sabit karakterlere indirgiyor. Anadolu insanına çeşitlilik ve esneklik tanınırken diğer toplumlar kalıplar üzerinden anlatılıyor.
Cemal Nadir’le Anadolu insanının ilk kez anlatıldığını söylemesi de iddialı bir yorum. Amcabey tipik bir İstanbulludur; onunla konuşan kentli küçük insanlar da Meşrutiyet karikatürlerinden beri vardır. Aral’ın “Anadolu insanı” derken kimleri kastettiği tam anlaşılmıyor. Cemal Nadir’in önemini vurgularken ondan önceki gündelik hayat ve sıradan insan temsillerini anlatısının dışında bırakıyor.
Meşrutiyet karikatürünü de padişahın yıkılmasına şartlanmış, Batı’yı olduğu gibi taklit eden bir karikatür olarak anlatıyor. Dönemin çeşitliliği birkaç cümle içinde siliniyor. Önceki dönemler “Batı taklidi” ve “halktan kopuk” diye mahkûm edilirken, Gırgır’ın başka yayınlarla biçim ve anlatım bakımından ilişkileri aynı ölçütlerle ele alınmıyor. Parodi ve çizgilerle gazete sayfası kurma gibi anlatım tercihlerinin başka yayınlarla, özellikle Mad’le ilişkisi tartışılmıyor. Mad’le karşılaştırma yalnızca mülkiyet üzerinden yapılıyor: Mad, “kapitalin elinde”. Böylece başkalarını değerlendirirken kullanılan Batı etkisi ölçütü Gırgır’a uygulanmıyor.
Oysa metinde Gırgır’ın başarısını daha somut biçimde tartışmayı sağlayacak önemli tanıklıklar var. Esprilerin birlikte hazırlanması, çizerlere dağıtılması, okurlardan yeni çizerlerin yetişmesi, mimiklerin ve gündelik hayat tiplerinin öne çıkması anlatılıyor. Bunlar derginin nasıl çalıştığını, hangi anlatım tercihleriyle okura ulaştığını anlamak için değerli. Aral bu üretim düzenini anlatıyor, fakat başarının açıklamasında ağırlığı yine Anadolu insanının değişmez özelliklerine veriyor.
Gırgır’ın ticari başarısını halkla yeniden kurulmuş kültürel bağın kanıtı sayıyor; ardından bu başarıyı bütün karikatür tarihini değerlendireceği ölçüte dönüştürüyor. Metnin değeri de burada: Yalnızca Gırgır hakkında bilgi vermiyor, Aral’ın kendi başarısını nasıl anlamlandırdığını ve hangi tarih anlatısıyla kalıcılaştırmak istediğini gösteriyor.
![]() |
![]() |
















