 |
Yz ile temizlenmiştir.
|
Birkaç yıl önce Oğuz Aral’ın notlarından oluşan sayfalar
bir müzayedede satıldı. Sayfalar tek tek satışa çıkarıldığı için hepsini bir
arada görmek de satın almak da oldukça külfetliydi. Aralarında çalışma notları,
iç dökmeler, yapılacak işler ve espri taslakları vardı. Ben özellikle mizahla
ilgili görüşlerini içeren sayfaları elde etmeye çalıştım.Aral’ın mizah üzerine düşüncelerini, yönettiği Gırgır’ın
başarısından ayrı değerlendirmek kolay değil. Derginin geniş bir okur kitlesine
ulaşması, yetiştirdiği çizerler ve etkisi, Aral’ın mizah anlayışını da
açıklıyormuş gibi kabul edilebiliyor. Oysa bir dergiyi başarıyla yönetmekle, o
başarının tarihsel ve toplumsal nedenlerini açıklamak farklı işler. Aral’ın ne
yaptığını biliyoruz, yaptığını nasıl anlamlandırdığı üzerinde daha az duruyoruz
ve esasen bilmiyoruz.
Elimdeki sayfaların
bir kısmı, daha doğrusu karalamalar, bu bakımdan ilginç.
Almanya’da yapılacak bir konuşma için hazırlanmış görünüyor. Araya giren
“Sargut’a bırak”, “Oğuz başla” gibi notlar, konuşmanın bölüşüldüğünü
düşündürüyor. Yarım bırakılmış cümleler, tekrarlar, çıkarılması veya
kısaltılması düşünülen bölümler var. Bunları tamamlanmış bir makale gibi okumak
haksızlık olur. Diğer yandan metnin ana düşüncesi oldukça belirgin: Karikatür
ve mizah Türkiye’de halkla buluşurken Batı’da gerilemiş, Anadolu’nun tarihsel
zenginliği Gırgır’ın başarısında yeniden kendini göstermiştir.
Aral’ın
çıkış noktasını Gırgır’ı ve Türkiye’yi Almanya’da yüceltmek olarak görüyorum. İddiası
şu: Türkiye’de yüz binlerce kişiye ulaşabilen bir mizah dergisi
varken Avrupa’nın köklü yayınları neden güç kaybediyor? Bu soru yayıncılığa,
okur alışkanlıklarına, mizahın farklı mecralardaki yerine bakmayı gerektiriyor.
Aral ise cevabı giderek Batı ile Anadolu’nun kültürel özelliklerinde arıyor. Tirajı
da kültürel bir kanıt sayıyor.
Almanya’da bir gazete bayisinden Alman mizah dergisi
istediğinde kendisine Almanca MAD verildiğini anlatıyor. Bir Amerikan
dergisinin Almanca baskısıyla karşılaşmasına kızmış ve Avrupa kültürüne Amerikan
kültüründen daha yakın bulduğu Gırgır’ı satın almış. Alman
bayisinde Amerikan ve Türk mizah dergileri bulunabilmesine rağmen Alman dergisi
bulunamamasını anlamlı görüyor. Oysa
bayideki Gırgır büyük olasılıkla Avrupa’ya yakınlığın değil, Türk göçmen okurun
sonucu. Israrla hatırlatıyorum, “dergiler ticari kurumlardır” diyorum,
unutuluyor. Titanic dergisinin varlığını biliyor, fakat onun
seçkinlere seslendiğini ve her bayide satılmadığını söylüyor. Ardından şu hükme
varıyor: “Bu örnek tüm Avrupa için geçerlidir.”
Bir gazete bayisinde yaşanan karşılaşma, konuşmaya renk
katan bir anı olabilir. Ancak bir ülkenin, ardından bütün Avrupa’nın mizah
hayatını açıklamak için yeterli olamaz. Aral’ın Almanca ya da bir başka yabancı
dili bilip bilmediğini bilmiyorum ama yıllar önce bir konuşmasında İngilizlerin
mizahının olamayacağını çünkü tek yaptıklarının akşam saatinde publarda bira
içmek olduğunu söylemişti. O zaman da şaşırmıştım, bu yorumunu görünce, doğru
olduğuna inandığı bir yargısı olduğunu ve ısrarla yinelediğini anladım. Üstelik
yayın tarihleri
de bu anlatısını desteklemiyor. Pardon 1982’de kapanmıştı; onun kadrosundan
ayrılanların kurduğu Titanic ise 1979’dan beri yayımlanıyordu. Dolayısıyla
burada bir geleneğin sona ermesi kadar başka bir yayın içinde sürmesi de söz
konusu. Almanca MAD’in
başlangıcı da 1967’ye uzanıyor. Pardon’un kapanmasıyla doğan boşluğu
doldurmak için sonradan ortaya çıkmış değil. Aral, Doğu Almanya'da yayımlanan
Eulenspiegel'i de hiç anmıyor. Bu kronoloji, Aral’ın anlattığı kültürel boşalma
tablosunu değiştiriyor.
Aral’ın asıl açıklaması televizyonla ilgili. Reklamların,
şiddetin ve sürekli hareket eden görüntülerin Batılı insanın görme duyusunu
aşındırdığını düşünüyor. Bu görüntü kalabalığına alışmış insandan ince bir
çizgiyi ve onun mizahını anlamasını beklemenin haksızlık olacağını söylüyor.
Görüntülerin saldırganlığını canlı bir dille anlatıyor; fakat bu iştahla, dergi
satışlarıyla görsel duyarlılık arasında kurduğu bağ gösterilmiş olmuyor.
İnsanlar karikatürden mi uzaklaşıyor yoksa belirli dergilerden mi belli değil. Veya
mizahla başka yerlerde mi karşılaşıyor? Örneğin televizyonda. Birçok ülkede
özel televizyon kanalları çoğaldıkça, sansür gevşedikçe mizah dergileri tiraj
kaybettiler ve televizyonda anlatılamayan mizahı yaparak yaşamaya başladılar.
Metin bu olasılıkları ayırmıyor.
İkinci açıklaması çok daha dikkat çekici: Aral, Batı’daki
hoşgörünün mizahı öldürdüğüne inanıyor: “otoritedeki hoşgörü karikatürdeki en
zevkli unsur olan tehlike unsurunu yoketmiştir.” Tehlikenin bir espriye gerilim
katabileceğini, çizerle okur arasında ortaklık yaratabileceğini anlayabiliriz.
Fakat buradan hoşgörünün karikatürü güçsüzleştirdiği sonucuna geçmek kolay
değil. Baskı, bazı esprilerin etkisini artırırken başka esprilerin hiç
çizilememesine, çizerlerin susmasına ve yayınların kapanmasına da neden olur.
Üstelik mizahın bütün zevki yasak olanı söylemekten gelmez.
Metnin kendi içinde de bir tezat var.
Aral, Anadolu’daki eski üretim şenliklerini anlatırken mizahın gelişmesini
“hoşgörü ve bağsızlık ortamı” ile açıklıyor. Hoşgörü Anadolu’da mizahı
doğuruyor, Batı’da ise zayıflatıyor. Şenliğin
izni ile otoritenin hoşgörüsü aynı şey olmayabilir; ama Aral bu ayrımı
yapmıyor. Bu farklılığın nedenini öğrenemiyoruz. Açıklamalar,
ele alınan toplum değiştikçe yön değiştiriyor.
Anadolu’ya geçtiğinde karşılaştırmanın ölçeği de
genişliyor. Batı birkaç derginin tirajıyla temsil edilirken Anadolu’nun
hesabına binlerce yıllık masallar, fıkralar, şenlikler ve mitolojik kişiler
yazılıyor. Keloğlan, Nasrettin Hoca, Bektaşi ve Karagöz’ün yanına Ezop, Diyojen
ve Noel Baba da katılıyor. Aral soruyor: “Bu kadar mizahi tipin aynı toprağın
insanı olması herhalde tesadüfle izah edilemez…”
Aral,
romantik bir biçimde Gırgır’ın tirajını Anadolu’nun binlerce yıllık mizah
cevheriyle açıklamaya çalışıyor, geriye doğru bir soy ağacı kuruyor demek daha
doğru. Aslına bakarsanız, toprağı kültür sanmak gibi bir yanlış yorum yapıyor.
Hititler, Frigler, Ezop, Diyojen, Aziz Nikola ve Keloğlan aynı coğrafyada yan
yana geldi diye aynı geleneğin parçası olmuyorlar. Onun tesadüfle
açıklanamayacağını söylediği şey, modern Türkiye sınırlarının geçmişe
yansıtılmasından ilham alan bir projeksiyon. Bu yönüyle Anadoluculuğun mizah
versiyonunu üretiyor.
 |
Yz ile temizlenmiştir.
|
Buradaki sorun Anadolu’nun kültürel zenginliği değil.
Aynı genişliğin mukayese edilen diğer tarafa tanınmaması. Avrupa’nın farklı
dönemlerde ürettiği çeşitli mizahi anlatıların neden hesaba katılmadığını
bilemiyoruz. Dahası, süreklilikten söz
edebilmek için bu bağların nasıl oluştuğunu, nelerin
aktarıldığını ve değiştiğini göstermek gerekiyor. Gırgır’ın haftalık baskı sayısı bu bağı
kurmaya yetmiyor.
Gırgır’ın yüksek tirajı bu geniş anlatının sonunda Aral
için Anadolu’ya özgü bir mizah gücünün güncel kanıtına dönüşüyor. Oysa bir
yayının başarısı, bütün bir coğrafyanın kültürel üstünlüğünü kanıtlamaz. Burada
ayrıca editoryal tercihlere, çizerlerin emeğine, okurun gündelik hayatına, fiyata, dağıtıma, reklama,
sansür ortamına, cinselliğe ve dergi formülüne bakmak
gerekir.
Bu karalamalar Aral’ın bütün mizah düşüncesini temsil
etmeyebilir. Aral, Almanya’da bir topluluğa Gırgır’ı anlatmak üzere masaya
oturduğunda söze kendi bildiği dergicilikten girmek yerine Anadolu’nun binlerce
yıllık geçmişine gitmeyi seçmiş. Gırgır’ın mizah tarihindeki yerini kendisinin
nerede gördüğü hakkında epey şey söylüyor bu tercih. Kendi çalışmasını uzun bir
halk mizahı geleneğinin devamına yerleştiriyor; bu geleneğin değerini
anlatırken Batı’nın gerilemesine ihtiyaç duyuyor. Gırgır’ın başarısı, bu
açıklamanın sorunlarını ortadan kaldırmıyor.
 |
| Yz ile temizlenmiştir. |