Ne Güzeldi O Günler Tüh Tüh...

The New Yorker kapaklarına haliyle ilgi gösteririm. Ne çizmişler, nasıl bir üslup tercih etmişler merak ederim. Öte yandan  itiraf etmem gerekirse kapak konularını, işleyiş biçimlerini epeyce muhafazakar bulurum. Yukarıdaki kapağı görmemiştim, eleştirdiğim şeyin tipik bir örneğiymiş...İki ayrı dönemde bir aile toplantısı resmedilmiş. 

Bu aile meselesine bir türlü mesafeli bakılamaz, aile bildiğin arka bahçedir halbuki...Haset ve rekabet dolu bir çukur olabilir, öyle değilmiş gibi yapılır. Teorik olarak büyükler küçükleri korur, sever, kimse kimseye saygısızlık etmez şu bu...

Bugün hastanedeydim, bekleyen hastaların konuşmalarını dinlemek zorunda kaldım ister istemez. Hiç şaşmayan bir düşmanı var ailelerin. Hariçten gazel okuyan, aileyi duman eden bir düşman. Adına ister damat deyin ister enişte. İşte damat paraları yemiş, bunları kandırmış, malı sattırmış, borç almış vermemiş şu bu...O yabancı adam, aileye nifak sokmuş vs vs...Ne denir buna? Palavra diyeceğiz değil mi? Zaten ne geliyorsa dış mihraktan, yabancılardan geliyor fenalık ve musibet...

Eskiden bütün aile konuşurmuş, güzel yemekler yapılırmış, insanlar sohbet edermiş, sokaklar temizmiş şu bu...Oysa şimdi herkes televizyona mahkummuş, çocuklar okumuyor telefonla konuşuyormuş, kimse kimseyle iki çift laf etmiyormuş...Kadınlar yemek de yapmıyor hem...Tüh tüh nerde benim annemin sarmaları dolmaları?

Bence bütün bunlar yaşlı adam hezeyanları...Gelenek, aile, nostaljik hayıflanmalar say say bitmez...Gelenekten ayrılanı kurt mu kapar peki...Kurt, modernizm olabilir mi veya vahşi kapitalizm...

Ne kadar eskiye giderseniz gidin, eskiden de aile "yıkıldı-bitti" eleştirisi vardı, her şeyin yozlaştığı iddia edilirdi... Tarihin her döneminde bugün eleştirilir, yarından korkulur ve dün, müthiş bir sığınaktır, tahayyül edilen bir simgedir, sahici değildir.

[2010]

Charles Dana Gibson

Charles Dana Gibson, 19.yüzyılın ortasında doğmuş, kimilerine göre ilüstrasyonun altın çağında popülerlik kazanmış maharetli bir magazin çizeri. Gibson Girl diye bilinen, gazete ve dergilerde resmettiği meydan okuyucu, ne istediğini bilen ve bunu gösteren kadın karakterleriyle tanınıyor. Bugünden bakınca aşk ve romans çizeri gibi gözükse de en çok bu yönüyle ilginç bulunuyor. Çizgiler, 19.yüzyılda gelişen tarama ve tasarım üslubundadır, o sebeple de yeni yüzyılda moderni değil geleneği temsil etmiştir. Bugün dahi 19.yüzyıl onun çizgileriyle nitelenir...

Benim ilgimi çekense şu, bu çizgilerin, bu dergilerin müşterisi, muhatabı, tüketicisi kim? Elbette, orta sınıftan okur yazar kadınlar...Erkek gözüyle üretiliyor, sunuluyor filan ama aşk hikayelerinin, genç kadın romantizminin alıcısı erkekler değiller. Buna rağmen Gibson Erkekleri denmiyor mesela...Oysa Gibson, sadece güzel kadınlar değil idealize erkekler, çirkin erkekler de çiziyor, bir ev, bir giyim tasarımı da yapıyor.

Mevziiler Savaşı mı demeli...

Kadın-erkek eşitliğine yönelik giderek kitleselleşen ilk kıvılcımlar veya meşruiyet kazanan ilk popüler çıkarımlar, bence, popüler kültürden, en çok da soap operalardan besleniyor. Modern olmak, yenilikçi olmak, yeniyi ve aktüeli yakalama niyeti, satış motivasyonu, ister istemez gelenekle, geleneksel görüşlerle didişmenizi, eskiyle yeniyi karşılaştırmanızı gerektiriyor. Kadın, gelin olmaya-anne olmaya, sadakatli bir kadın olmaya teşvik edilse de, büyük ödülü evlilik olsa da... o aradaki meydan okuyan kadın, yaşam alanını genişletiyor.

Türk dizilerinin Arap ülkelerinde, Arap kadınlar arasında bu kadar sevilmesinin nedeni de bu... Meydan okuyorlar, dışarı çıkabiliyor, erkeklerle tartışabiliyorlar.

Şunu demek istiyorum, westernlerde kızılderililer yerle yeksan edilirler ama bir kızılderili, bile isteye, o filmleri seyredip, ilk yarısının sonunda televizyonu kapatabilir veya sinemadan çıkabilir. İlk yarıda kazanıyordur çünkü.

Olacakla Olmuşu Göstermek

Çizgi roman korkutur mu? Bana kalırsa çizgi roman çocuklar hariç birilerini korkutmakta çok da başarılı değildir. En azından bu korkuyu okurken yaşamayız. Yaşadığımız görsel çağ nedeniyle okuduğumuz bir sahneyi kabuslarımızda canlı kanlı görebiliriz ama bu bilinçaltımız için bir vesile olmaktan öteye gitmez.

Bir kaç kez yazdım, çocukluğumda Teks beni korkuturdu. Sonraki yıllarda korkutmak için neyi öne çıkarttığını anlamak adına sayfaları incelediğimi fark ettim. Yakın yüz ifadeleri, çatlamış göz damarları, kurumuş eller, sivri çeneler, kahkaha ve çığlık efektleri vs...Karanlık düşüncesi bile çocuğu titretirken böylesi belirginleştirmeler korkmak için yetip de artmaz mı?...

Yetmişli yıllardan itibaren dünya çizgi romanında öldürme sahnelerinin daha çok resmedildiğini biliyoruz.

Bizim çizgi romanımızdaysa sert öldürme sahneleri her zaman vardı. Kafalar kopar, kılıç adamın karnında girer sırtından çıkar, kollar kesilirdi...Bizim çizgi geleneğimiz, çocukları çok hesap etmedi.

EC Comics dergilerinden iki kapak seçtim. Madem korku dedik, en ünlü ekolden konuşalım...Anlattığı hikayelerle, Amerikalı ebeveynleri, öğretmenleri, pedagog ve bürokratları dehşete düşürmüş bir tarzdan söz ediyoruz. "Çizgi roman korkutur mu" diye sordum, EC ne yapmış ona bakalım...

Biliyorsunuz çizgi roman ardışıklık ilkesine dayanır; okur, birbirini takip eden iki kare arasını kafasında tamamlar filan. Basit bir ilkesi vardı EC'nin... Son derece net, kolay anlaşılır bir etki yaratmak isterdi. Kapaklarında ya olmuş olanı ya da olacağı bize gösterirdi. Adam elinde büyük bir baltayla kurbanın arkasındadır. Etraf karanlıktır vs.. Katilin elindeki baltayı vurmak üzere havaya kaldırdığını görürüz. Vuracak mı bilemeyiz, bir küçük karede bir elin tabancasıyla ateş ettiği de görülebilir eş zamanlı olarak. Katil o "son andaki" kurşunla vurulmuş ve o kurban (genellikle genç ve güzel bir kadındır) kurtulmuştur. Ya da tersi de olabilir, makus talih diyelim, kadın suçluysa eğer ölecektir. Kapak bize o gerilimli ayrımın arifesini gösterir. Veya katil baltayı indirmiştir. Katili ve kanlar içindeki kurbanı izleriz. Korkulan olmuştur, kurban (bu kez genellikle erkektir, ölümü hak ettiği iddia edilmektedir hikayede) kanlar içinde yerdedir. Dehşetle izleriz sahneyi... Siyah kadar renk olarak kırmızı da hakimdir sayfaya...

Olmuş ya da olacak olan, bu iki seçenek de hikayenin ana sahneleridir. İyi çizilmezse hikaye istediği etkiyi kuramaz.

Bu sahneler bana korkutmaktan çok tedirgin etmeye, bir tür dehşet hissi uyandırmaya yarıyor gibi geldi hep. Hikayelerin arkaplanındaki ilahi adalet hissi ise katarsisi sağlıyordu.

EC'nin yarattığı rahatsızlık, kan dökmeyi meşrulaştırması, iyi kötü dengesini bozması ve bu muğlaklığı normalleştirmesinde yatıyordu. Psikologlara, ebeveynlere ve öğretmenlere "korkunç" gelen asıl bu normalleştirmeydi bence...Öldü veya öldürüldü... Bundan daha "gerçek" bir şey yok gibi... demek istiyorlar. İnsan öldürmek isteyen ve öldürülmekten korkan bir canlı... Ölüm görmeden yaşadığını anlamıyor. Ölüm görerek rahatlıyor, pişman oluyor, yaşadığına seviniyor gibi..

[2011'de  yazmışım.]

Lan Senin Kemiklerini Kırarım Davar!

Barış (Uygur) paylaşmış bunu, o vesileyle gördüm, hatta sosyal medyada ayrıca yazıştık onunla. Tuncay Akgün, haliyle hafızadan yazıyor ve pek çok insan gibi hatırladığı kısımları başlangıç sayıyor. Hasbi Tembeler, Gırgır'da ilk kez 1973 yılında yayımlanıyor, yani 80'lerden önce de dergide yer alıyor. Behiç Pek ve Galip Tekin, dergide yokken de yayımlanıyordu ve ilgi gördüğü için 80'lerde de Gırgır'ın bir parçası olabilmişti. İlk çevirmenlerin kendisi ve Tufan Tezer olduğunu bizzat İlban Abi söyledi bana. Ertem'in o yıllardaki Gırgır'da tek İngilizce bilen üretici olduğunu hatırlatayım.

Nefis çeviri derken ise şöyle bir şey kastediliyor, herhangi biri çeviriyor, dergideki üreticilerden biri de o çeviriyi uyarlıyor, yerelleştiriyor. Buna çeviri demek tek kelimeyle haksızlık. Galip (Tekin) Abi, İngilizce bilmediği için çeviri yapması mümkün değildi. Behiç Abi, çeviri yapacak kadar dile hakim mi bilmiyorum ama Hasbi Tembeler 90'larda Pişmiş Kelle'de yayımlanırken uyarlamayı bizzat o yapıyordu diye duymuştum. Barış da bunu anlatmış.

Tuncay Akgün'ün "nefis çeviri" olarak, sanıyorum romantize ettiği tercüme güzellemesini pek çok kişi "doğru", "meşru", "uygun" kabul edebiliyor. Örneğin Can Yücel, iyi bir şair, her bakımdan ilginç bir muhalif olduğu için sevenleri onun uyarlamalarının "mükemmel" olduğunu düşünüyor, oysa Tercüme bölümlerinde nasıl yanlış çevirilir örnekleri olarak okutuluyor. Dil bilen birinin, diyelim çevirmenin eserin aslında olmayan bir espriyi, kendince güzel, komik ve uygun bularak başka türlü "yazmasını" anlamıyorum. Can Yücel yapınca iyi başkası yapınca kötü olacak diye bir ayrım yapamayacağımıza göre hiç yapılmaması gerekiyor.

Zaten o yüzden de Hasbi Tembeler türü uyarlamalar biraz gizli saklı yapıldı, dil bilenler karşısında yapılan iş azımsanarak itiraf edildi. Çevirmen imzası hiç atılmadı vs vs. Tersten düşünelim, Walker bu uyarlamalara üzülür müydü acaba? Duysa ne derdi? Bunu şuradan ölçebiliriz, ünlü bir romancı Türkiye'ye geldiğinde mutlaka bir çevirmen çıkıp yazara Türkçe çevirilerinin çok kötü-çok yanlış olduğunu söylüyor. O yazarın, doğru olup olmadığını ölçemeyeceği bir iddia karşısında yüzünün düştüğünü, mutsuzlaştığını an be an görüyoruz.

Çizgi romanın tercümesinde şöyle bir sorun var, o espriyi, o konuşmayı o balona taşırmadan sığdırmanız, bazen kısaltmanız-sadeleştirmeniz gerekiyor. Dünyanın her yerinde, her dilinde olan-yaşanan bir külfet bu. Aşılmayacak bir külfet de değil. Arada bir yaşanıyor olması, çevirmene "yazarlık" hakkı tanıyamaz. "Sadakat gösterilen çeviri güzel olmaz" iddiası da yanlış anlaşılıyor ve keyfi çevirileri meşrulaştırmaya yarıyor. 

Mizahi bantlarda konuşma dilini yakalamak, argoyu ve gündelik olanı yerelleştirmek önemli. Eskiden bu konu isimleri Türkleştirmeyle başlar, açık ara abartılırdı. Şimdi daha sakin yapılıyor, bakılıyor. Yukarıdaki kare, Hasbi Tembeler'in Gırgır'da yayımlanan ilk bölümlerinden alınma. Sizce ne kadarı çeviri olabilir bu cümlelerin?

[2018]

Çizgilere Derkanar 20

Soldaki görsel sonradan sinemaya da uyarlanan Yandım Ali çizgi romanına ait, yaratıcısı Suat Yalaz kendi imkanlarıyla yayımlamıştı, kapakta Ergün Gündüz'ün film uyarlamasından faydalanarak çizdiği ilüstrasyonu kullanılmış... 

Yalaz rahmetli, en az on beş yıl önce bana bu kitabını imzalayarak göndermiş, tekrar görünce hatırladım...  Anladığım kadarıyla kapağı bir nedenle beğenmemiş ve bana gönderirken, sağda görüldüğü üzre başka bir tasarım hazırlayarak Gündüz çizgili kapağın üzerine renkli fotokopi yapıp kenarından yapıştırmış... Bana asıl kapak bu demek istemiş galiba... 

Niye yapmış bilmiyorum, narsistik kişiliklerin beğenileri ve yok saymaları her zaman rasyonel olmayabiliyor. Bir ara beni de yok sayıyor, hakkımda kötü konuşuyordu ama kitaplarını göndermeyi, içlerine övgü dolu şeyler yazmayı sürdürüyordu. Öfkeyle yazdığım sanılmasın, şahsına özgü biriydi, gösteriyi severdi. 

Kırklı yıllardan bir mizah dergisi kapağı... Kim çizmiş diye baktım, İbrahim Ersaraç çizmiş, merak eden çizgilerine google üzerinden bakabilir, hiç o çizmiş gibi durmuyor, o yıllarda tarzı çok başkaymış. Kapağı  ilk gördüğümde Selma Emiroğlu çizgisi sandım... İtiraf edeyim, Ersaraç hiç aklıma gelmezdi... 

Sonra şunu düşündüm,  zihin açıcı geldi, böyle bir çizgi hangi yıllarda-dönemde çizilmiş olabilir? Her dönemin bir piyasa çizgisi var, arada yazarım "üslup, telifi belirler" diye... Pek çok çizgi birbirini andırıyor, çünkü telif getiren üslup (tarz) neyse yineleniyor... Yani, bana sorulsaydı, dergiyi bilmeden, çizerini konuşmadan üretim yılını tahmin etmem istenseydi, 1935-1948 aralığı derdim... 

O yıllarda Cemal Nadir, çok etkileyici, domine edici bir tarza sahip... Yani, meramım yanlış anlaşılmasın, Ersaraç da Emiroğlu da Cemal Nadir gibi çiziyorlar.

İlham İrem'in vefatının ardından şunu düşündüm, sahiden çok güzel, çocukluğuma götüren şarkıları vardı ama galiba asıl olarak, çizgiye olan tutkum sebebiyle ben onu Pencere, Köprü, Ve Ötesi üçlemesiyle başka türlü "tanıdım." Nuri Kurtcebe, o şarkı sözlerine (çizgi romanı andıran bir ardışıklıkla) ilüstrasyonlar çizmişti... Kitap olarak da basılmıştı, ilginçti. 

Çizgilere Derkenar 19

Mary Tourtel'in Rupert Bear çizgi romanına Çocuk ve Yuva dergisinde rastladım, hangi cesaretle artık bilemiyorum, birisi yazanı ve çizeni olarak kendini göstermiş, yıl 1983, üstelik yayın Çocuk Esirgeme Kurumu'nun...

Yeri gelmişken, Ayı Rupert bizdeki ilk yayınlarından birinde Tin-Tin adıyla kullanılmış (Çocuk Duygusu, 1937)... Hoş, daha sonra her şeyi Türkleştirme siyaseti gereği, Tin-Tin'i de değiştirip Mıstık yapmışlar... Biri orijinal adını değiştirmeden yaratıcısı olarak kendini göstermiş, diğeri bir öyle bir böyle isim değiştirmiş...

Yukarıdaki de yaratıcı (!) bir başka deformasyon, Elele dergisinin çocuk ilavesi Çitlembik'te (1979) o yıllarda çocuk dergilerinde çok kullanılan "İpucu" çizgi romanının kahramanını, yine o yılların popüler televizyon dizisinin kahramanı Baretta ile değiştirmişler. yani yaptıkları sayfayı renklendirip belden yukarısını değiştirmek olmuş...

Joel Houssin ve Liberatore

Joel Houssin bir dönemin ünlü polisiye yazarlarından. Hoş, başka türden işler de yaptı, örneğin bilim kurgu ya da fantezi türünde de yazdı ama galiba en çok kara polisiyeci olarak tanınıyor, pulp dünyasına girişi çok erken yaşlarda başlıyor, çalışkan ve motive olan, hızla üreten biri.  Sert suçluları, cinnetin eşiğinde duran kahramanları seviyor ve en çok bu yönüyle hatırlanıyor desem yanlış olmaz.  İzleyenler olabilir, başrollerini Vincent Cassel ve Monica Belluci'nin oynadığı Doberman filmi onun romanından uyarlanmıştır, senaryoyu da o yazmıştı. 

Geçtiğimiz günlerde Dobermann'ın seksenli yıllarda çıkan aynı adlı romanının kapağına denk geldim. Meraklısı, tıpkı benim gibi kapaktaki çizgilere dikkat kesilmiştir, Ranxerox'un büyük çizeri Liberatore'nin elinden çıkmış çünkü... Eğer Ranxerox'u biliyorsanız, Liberatore'nin Dobermann'ın kapağını boşuna çizmediğini anlarsınız. Tuhaf biçimde Houssin ile Liberotore arasında bir aura benzerliği olduğunu fark edersiniz. Ben severek ve isteyerek çizdiğini düşündüm. Hikayedeki şiddet, onun çok sevdiği grotesk sertlikle birebir uyumlu çünkü.

Ucuz bir Otel Odasında

Bir Norem ilüstrasyonu, tahmini olarak söylüyorum: yetmişli yıllarda çizilmiş. Çocukluktan gelen bir alışkanlık (büyülenme) diyelim, hikayesi olan görseli severim. Kadın kapıyı açınca arkadaki adamın silahı düşüyor. Jön kardeşimiz ceket cebinden kurşun sıkıyor ve trençkotlu diğer kötü adamı vuruyor. Kötü adamlar, muhtemelen Nazi... ellerinde Luger var çünkü. Casusluk işi olmalı bu. Bir James Bond çeşitlemesi. Şahane tabii...Trençkot, Stetson fötr şapka, saç kesimleri şu bu...

Sahne ucuz bir otelde geçiyor olmalı, somyadan anlaşlıyor. Frapanlığın zirvesiyse sarışın kadın: mini etekli ve göğüsleri dikkat çekecek ölçüde belirginleştirilmiş. Hem kadın çizeceksin hem de onu erotikleştirmeyeceksin, mümkün değil...

Earl Norem, esasen casusluk ve polisiye türünün çizeri değil. Amerikan piyasası onu Kılıç ve Büyü hikayelerine yönlendirdi. Biz de onu Conan kapaklarıyla tanıyoruz. Çıplak erkek ve kadınlar, kılıçlı kavgalar, duman ve kan efektlerine daha çok başvurdu. Büyük çizerdi, piyasa neyi görmek ister onu bilirdi.

Üslup ve Telif

Bir arkadaşım yukarıdaki resmi gönderip bu imzayı tanıyor musun diye çizerini sormuş. Doğrusu, artık bu işler eskisinden çok daha kolay, google görseller işimizi epey kolaylaştırıyor, eskiden olsa, nasıl cebelleşirdik, ufacık bir bilgi için Paris Kütüphanesine mektup yazmışlığım vardır.  Öte yandan arkadaşıma da anlattım, çizgiyi görür görmez bana tarz olarak birilerini andırdı dedim. Meraklıları da çizginin John Buscema (1927-2002) ve onun da öncüsü olan Raymond’u (1909-1956) andırdığını hemen söyleyeceklerdir.

Alex Raymond’un 19.yüzyıl resimleme geleneğini, serüven edebiyatı kitaplarının resimleyen önemli illüstratörleri üslup olarak izlediğini biliyoruz. Bu işin okulu olmadığı için rağbet gören tarz ister istemez yaygınlaşıyor ve o tarzı yineleyen herkes revaçta oluyor. Medya sahipleri, editörler, reklamverenler, okurlar ve son olarak çizerler bu tarzın yinelenerek yaygınlaşmasını sağlıyorlar. Medya mantığı gereği aktüel düşünüldüğünden Raymond’un öncülleri bir süre sonra hatırlanmıyor bile. Yetmişli yıllarda Raymond tarihçiler dışında unutulmuştu, herkes Buscema’dan söz ediyordu.

Gırgır’da Oğuz Aral gibi çizen yüzlerce çizer vardı, telif olarak karşılığı vardı. Aral önceki on yıllarda da çiziyordu ama bu denli etki yaratmamıştı. Üslup ve çizgi modalarını konuşurken yaygınlaşmayı belirleyen asal etkenin telif olduğunu kolay unutuyoruz. Gırgır, çok sattığı için Aral'ın etkisi de arttı demek istiyorum.

Telif, modaya yöneliyor ister istemez ve moda, aynı çizerin üslubunu sürdüren yüzlerce yeni çizer çıkartıyor…

Bu arada çizgi Roy Krenkel’e (1918-1983) ait.

Dijital Güzellik

http://second-circle.deviantart.com/art/Portrait-Jill-530121991

http://belzaph.deviantart.com/art/Flora-530067897

http://wildcard84.deviantart.com/art/Odonata-revisited-413415947

http://laticis.deviantart.com/art/Simple-Developments-508135752

http://kadaj777.deviantart.com/art/Another-Galaxy-464574870

http://laticis.deviantart.com/art/A-time-of-Questioning-424856411

http://maskdemon.deviantart.com/art/humber-madness-406160605

Çizgi dünyasının güzellik ya da estetik anlayışı, zamana ve modaya bağlı gelişir. Kim güzelse, ne modaysa onlardan etkilenir sanatçılar. Piyasanın işleyişi ve maddi getirisi de popüler olana benzemeyi kolaylaştırır.

Dijital çalışan çizerler, uzun yıllardır, güzel kadın resimleri-protreleri yapıyorlar. Bana ilginç geliyor çünkü geleneksel yöntemleri kullanan çizerler bu tür portre çizimlerini neredeyse hiç yapmıyorlar. Oysa dijitalciler, ısrarla ve kendi içlerinde bir tür alışkanlık gibi yüze odaklanıyorlar. Hepsinin öyle ya da böyle, bir biçimde birbirlerine benzeyen üretimler yapmaları tuhaf mı?

Yukarıdaki örnekleri birbirlerine bezesinler diye seçmedim, sahiden tesadüfi bir seçimle arka arkaya sıraladım. Dikkat çekmek istediğim mutlak bir benzerlik değil zaten, ortak bir payda var, etli ama küçük dudaklar, küçük burunlar, sivrileşen çeneler, çiller, renkli gözler...Slav kızlarına benzetilebilir mi? Olabilir, illa ki bir uzmanı vardır, ayırd edebilir. Benim ilgimi çeken, farklı kültürlerde yetişmiş çizerlerin beğenilerinin, güzel dendiğinde tahayyül ettikleri şeylerin birbirine benzemesi...

Globalleşme mi? Olabilir. Bilim kurgu  etkileri, türdeşleşme mi? Olabilir.

Zamanın ruhu, bu görsellerde geziniyor mu? Olabilir, gezmiyor diyemem.

Mıstık

Çizgi dünyasında- basında Mıstık adıyla tanınan, 2000 yılında 70 yaşında ölen çizer Mustafa Eremektar'dan söz edeceğim. Yaşıtlarım onu daha çok Milliyet Çocuk dergisinde uzun yıllar sürdürdüğü Uzay Çocukları-Uzaygiller çizgi romanından hatırlayacaklardır. Milliyet Çocuk dergisi, anaakım çizgi roman anlayışına alternatif çizgi romanlar yayınlamaya çalışırdı, en azından bir iddiası vardı. Uzaygiller de bunlardan biriydi, bazen sıkıcılık raddesinde pedagojikti. 

Mıstık, kendi kuşağındaki bir çok karikatüristin aksine çocuklara yönelik çalışmalar ve diziler hazırladı. Çok sayıda çocuk kitabı resimledi. Geçmişte, ellili yıllarda hazırladığı Taş Devri dizisi de büyüklere-gazete okuruna yönelik siyasi nitelikler taşıyordu, gazete bantları ölçeğinde ve dönemi içerisinde oldukça popüler olmuş bir diziydi.  

Mıstık, Türkiye’de çocuklara yönelik çizgi roman anlayışının oturmamış olmamasından hem faydalanan hem de aslında zarar gören bir çizer oldu. Sürekli pedagojik, ahlakçı ve yön gösterici olmanın zorluğu –bana göre- hikayeciliğini önemli ölçüde sınırladı. Bu alana yönelik çalışan bir-iki çizerden biri olmak kötüdür de çünkü. 

Elli kuşağı çizerleri genellikle günlük gazetelerde siyasi-manşete bağlı karikatürlere yoğunlaşırken, Eremektar, genellikle siyasetten uzak durmayı tercih etti. Uzun yıllar çizgi filmle-reklamcılıkla uğraştığını da hatırlatayım. İnsani anlamda sıcak bir kişiliği olduğu söylenirdi, kendisine yakıştırılan –imzasına taşıdığı Mıstık adlandırmasının yarattığı samimiyet doğrudur diyen çok insan hatırlıyorum. Pek çok insan ondan söz ederken –hatta ona Mıstık Abi derken bile- sempatiyle gülümser. Kendisiyle hiç tanışmadım ama bir izlenim olarak beni etkilemiştir bu.

[Meraklısı için görseli homur.blogspot.com dan aldım]

İki Grafik Roman

Houdini, 2007 tarihli bir grafik roman albümü. Jason Lutes-Nick Bertozzi ikilisinin ortak çalışması. Güzel çizilmiş bir hikaye, daha doğrusu, bir ferahlığı var. Devamlılığı iyi, çizerler kendilerini hissettirmeden son derece basit anlatmak istemişler anlatacaklarını.  Ne anlatmışlar? Biyografik nitelikli bir şey değil. Albüm, Houdini'nin bir rekor denemesinin öncesini ve kendisini anlatıyor. 

Houdini, kalabalığın ve yerel otoritenin önünde, Harvard Köprüsünün üzerinden zincirlerle suya atlayacak ve o zincirlerden boğulmadan, zamana karşı yarışarak kurtulacaktır, kurtulabilirse. Hikaye o bir günü anlatıyor. Gösteri hazırlığını, gazetecilerle konuşmaları, Houdini'nin gerginliğini, medyatikliğini, karısının onu sakinleştirme maharetini vs...

Houdini'nin gösterisini ilgi çekici kılmak için tuttuğu profesyoneller gibi ayrıntılar...

veya birdenbire ortaya çıkan tepkilerle baş edebilen pratik zekası iyi anlatılmış. Lutes, senaryo ve kurguyla uğraşmış, Bertozzi de işin hakkını vermiş.

The Alcoholic: meğer Jonathan Ames'in hatıralarıymış ya da ordan çıkan kitaplardan biri de bu grafik romanmış. Haspiel'in çizgisi benim sevmediğim -animatik dediğim- endüstriyel işlerden. Ona rağmen hoş sayfalar hazırlamış demeliyim. Ve yine şunu da söylemem lazım. Hikayesi güçlü olan bir albüm bu, çizgi vazgeçilmezi değil.

Albüm Jonathan A.'nın ilk gençliğinden itibaren yaşadıklarını anlatıyor. Alkol bağımlılığından çok -adına bakmayın- aşklarını, cinsel tercihlerindeki savrulmaları okuyoruz. Bol yazılı, bol iç dökmeli, drama olarak başarılı bir çalışma. Yazı ağırlıklı ama bana kalırsa metin, daha derli toplu olmakla birlikte, Türkçe'de yayınlanan iki romanının gerisinde.

Çizgilere Derkenar 18

Haftalık dergilerdeki  mizahın aktüel bir "ağırlığı" olduğu için vakti zamanında herkesi güldüren espri bir zaman sonra mutlaka güldürmez (ve hatta anlaşılmaz) oluyor. Dünya, hayat ve dil değişiyor, gelenekle, ahlakla olan ilişkiler farklılaşıyor, Akbaba'nın 21 Mayıs 1953 tarihli sayısından bir örnek.. 

Sinema önünde gazete okuyan "memura" bıçkın biri (Apaş) yanaşıp ahkam kesiyor: "Abi, sen Fransa'dakini boşver, asıl kan festivali burda"... Filmlerde çok şiddet var demek istemişlerse de ben "kan" vurgusuna takıldım. 

Fark etmiş olmalısınız, kan esprisi Cannes (Film Festivali) sebebiyle yapılmış. O tarihlerde demek ki Cannes değil Kan diyormuşuz-yazıyormuşuz...Espri, tahsilli okurun aradaki farkı anlamayan Apaş'ın cahilliğine gülmesi mi acaba?

Otuzlu yıllardan bir Cemal Nadir kapağı, bu türden bir çizgisini hiç görmemiştim, hoşuma gitti. Nadir'in Cem resimlerine bir sadakat gösterildiği anlaşılıyor... Cem Sultan'ın sureti sahiden böyle miydi ancak tahmin yürütebiliyoruz. Nadir, karikatürize çizmemiş, hikayesi "trajik" olduğu için gerçekçi olmak istemiş, foto realizme o sebeple başvurmuş olabilir... Veya devlet büyükleri ve öncüleri karikatürize etmeme eğilimin bir sonucu da olabilir. 

Al Moore'un bu ilüstrasyonunu (1951) ben olsam "erotizm" nedir ve ne değildir başlığı altında ders olarak gösterirdim, "çıplak ama değil, göstermiş ama saklamı"ş denebilecek bir oyunbazlık sergilemiş çünkü...

Moore bir erkek magazin dergisi Esquire için çizmiş... iyi fotoğrafın ayrı bir yeri var ama aynı "sahneyi" fotoğraf olarak görsek bu denli etkileyici olabilir miydi emin değilim... Üstelik bunu Moore'un çizerken fotoğraftan faydalandığını düşünerek söylüyorum.

Bu kartpostal(lar)a daha önce rastlamamıştım, sadece Engn Ergönültaş'ın değil Latif Demirci ve Hasan Kaçan'ın işleri de çıkmış. Kartpostalın kenarındaki ibarede Mikrop'tan "Aylık Politik Mizah Dergisi" diye bahsediliyor. Tahminim, haftalık mizah dergisi Mikrop kapandıktan sonra aylık olarak devam etme ihtimali belirmiş olmalı...  veya tam tersi, dergi aylık çıkacaktı haftalık oldu

Tabii ki Mikrop aylık olarak hiç çıkmadı.

Altmışlı yıllardan Robert Kolej Sinema Kulübünün film gösterim davetiyesi... Sinematek tartışmalarının bir tarafı olarak Robert Kolejliler Yeşilçam'ın yerlici solcuları tarafından bugünkü deyişle "entellikle" suçlanmışlardır... Uzun hikayeler, ben çizgiyi sevdim, "Özer" imzası dışında çizeni kimmiş bilmiyoruz.  

Blankets

Blankets, Craig Thompson’un (d.1975) önemli ödüller kazanmış grafik romanı. Gerçi kapakta, “illustrated novel” yazmayı tercih etmiş. Amerika için bilinen anlamda comics anlayışından farklı olduğunu gösterebilmek için sıklıkla başvurulan grafik roman nitelemesinden bile uzak durmak istemiş anlaşılan. Blankets, otobiyografik nitelikli çalışma, Eisner ve Harvey başta olmak üzere pek çok önemli ödülü hak ederek kazandığını söyleyebilirim. Hemen tüm hikâye soğuk kış günlerinde (Battaniye ismi boşuna seçilmiş değil) geçmesine rağmen çok sıcak bir dili var. Thompson, köktenci bir Hıristiyan ailede büyümüş, onun büyüme serüveni, ailesi ve kardeşiyle olan ilişkileri, din ile seküler hayatın çelişkileri, âşık olması, iyilik ve kötülükle ilgili çekincelerini anlatıyor. Çizgi romanın endüstri olduğu her ülkede yayınlandığını ve çok sevildiğini söylemek gerek. Siyah beyaz olan albüm, 600 sayfaya yakın bir kalınlıkta. İlk sayfalarla hikâyenin ikinci yarısı karşılaştırıldığında Thompson’un çizgisinin olgunlaştığı, sayfa düzenlenmesinin, görsel göndermelerinin zenginleştiği görülebiliyor. Bazen öyle bir sayfa resmediyor ki, uzun uzun seyrediyorsunuz. Amerikalılar, en iyiler listesi yapmaya pek meraklıdırlar. Blankets’i bütün zamanların en iyi 10 grafik romanından biri olarak seçmişler. Hiç de abartılı değil, bu görülüyor...

Will Eisner

Gerçekten [E]fsaneydi, sayfayı kullanımı, karelemesi, yapıbozumu daima cinlikler içeriyordu. Doğaldır ki yaptıkları yaygınlaştı, çok kullanıldı, taklit edildi. Çizgi roman tarihi hakkında, koşullar ve ortam hakkında ufuk açıcı çalışmaları oldu. Hepsi yıllarca referans olarak kullanılacak. Çok daha önemlisi dışarıya -değişimlere- açık olmasıydı, Avrupa'da en fazla tanınan Amerikalılardan biridir (ve bu bir kaç işlik saman alevi bir tanınırlık değildir)... Amerika'da mainstream çizgi roman tekellerine karşı yenilikçi(çizgi romanı başka yerlere taşımak isteyen) akımların sembol isimlerinden oldu. Ömrünün son yıllarını hakkettiği biçimde saygı görerek geçirdi. Bence çizgi roman tarihinin en zekice tasarlanmış, estetik ve insana haz veren 10 sayfasının içinde mutlaka ama mutlaka en az iki tane Eisner sayfası vardır… [Ölümünün ardından yazılmıştı]

Çizgilere Derkenar 17

Gazetelerin-dergilerin popüler kültürün hayati bir mecrası ve yönlendiricisi olduğu günlerden kalma bir ilan... Sinema ve güzellik yarışmalarının "patladığı" bir dönemde Sezgin Burak'a Pazar dergisinin duyuruları için ilüstrasyon çizdirmişler. Burak'ın Avrupalı bir çizgisi vardı, çizdiği kraliçeyi görünce bir kere daha anladım ki kadınları da erkekleri de herhangi bir "Viking" hikayesinde rahatlıkla  kullanılabilirmiş. Kraliçe, Türk değil de bir Alman veya İsveçli gibi duruyor... Sonuçta, reklam ilüstrasyonu bir cazibe ve hayal "satar", Sezgin Burak tahayyülündeki güzeli mi çizmişti, yoksa ondan özellikle mi böyle bir şey çizmesini mi istemişlerdi...

Çizgileri ilk gördüğümde Suat Yalaz çizmiş sandım, değilmiş, Suavi Süalp absürd reklamlarında galiba uygun görmüş veya bilmiyorum etkilenmiş-denk düşmüş benzer bir çizgi paylaşmış...  Diğer yandan mizah nasıl da değişiyor: "Hepsi Kola'nın terkibinde zamk-karbonat kireç bulunur... Hem için hem de gömleğinizi kolalayın" esprisi zamanında da inanılmaz komik değildi ama revaçtaydı. Acaba diyorum, beklenmedik mi geliyordu insanlara, ondan mı komik sayılıyordu. Asistan olduğum ilk yıllarda, insanların nelere güldüğünü tarihsel olarak tespit etmek istiyordum, zihin açıcı bir çaba olmakla birlikte nafile olduğunu çalıştıkça anladım. Mizahın tuhaf bir geçiciliği ve an'a teyellenen garip bir ruhu var, zaman geçtiği an kayboluyor ve hatırlanmıyor.

Karikatür, ellili yıllardan Semih Balcıoğlu'ndan.  Eşkıyalar, kaç ikiyi öldürdüklerini sayıyorlar, fıkra gibi, fıkranın sonunda Kürtajcı doktor yaptığı işi söylüyor, katiller hemen secde ediyorlar. Dönemin mizahı açısından, hele zanaat olarak doğru bir klişe kurulmuş. Oysa esere bugünden bakıyor ve gülmüyoruz, çünkü artık kürtaj suç değil-yasak değil... hayat başka türlü gelişti, "katil" vurgusu unutulup gitti. İspat edemem ama Balcıoğlu'na çiziminden yirmi yıl sonra bu karikatürü göstersek, o da çok memnun kalmazdı. Zamanelik telaşı, gazeteci tepkileri karikatürün hem gücü hem de zaafı...

Avni İnsel'in romanının kapağı, en azından yazarının iddiasına göre Cemal Nadir'in çizdiği son çalışmasıymış. İç sayfalarda özellikle belirtilmiş. İlginç olan Nadir'in imzasına bir de tarih eklemesi...Kapakta yazarın ismi yok, buna karşın çizerin imzası, çizim tarihi var, ilginç diyelim, geçelim.

Cahit Uçuk'un (Cahide Üçok) Siyah Dantelli Şemsiye (1954) kitabına çizilmiş iç resimlerden biri. Yalçın Çetin çizmiş. Kitapta Suat Yalaz'ın da çizimleri var, benim anladığım birinden biri işi eksik teslim etmiş, diğeri sonradan gelip tamamlamış. İlüstrasyon, Yalçın Çetin'in bildiğimiz karikürist çizgisinin dışında olduğu için ilginç geldi bana...

Sahte Yaşam Öyküleri

Seksenli yılların ortasında, aslına bakarsanız çizgili dergilerin, özellikle mizah dergilerinin altın çağı saymamız gereken yıllarda Gümgüm diye bir mizah dergisi çıkmıştı (1985). Galiba önce Milliyet gazetesi içinde bir köşeydi, sonradan dergiye dönüşmüştü. Hatta ilk sayılarda gazete formatında çıkmış, sonra satışlar düşünce Gırgır'la benzer bir biçime girerek devam etmişti. Müjdat Gezen ile Kandemir Konduk'un belirleyiciliğinde çıkıyordu, epeyce televizyon şöhretine ve o mecranın mizahına uygun bir yayındı. Dergiye dönüştükten sonra Gezen ve Konduk'un etkisi azalmıştı diye hatırlıyorum.

İlk sayılarda Faruk Geç'in Hürriyet'te yayımlanan "Gerçek Hayat Hikayeleri" dizisini Sahte Yaşam Öyküleri adıyla parodileştiriyorlardı, dün Ayrancı Antika Pazarında derginin eski sayılarını görünce aklıma geldi. Geç'in çizgilerini aynen kullanarak balonları değiştiriyor, komikleştiriyorlardı. Üst başlıkta Faruk Geç'in hoşgörüsüyle yazılırdı,  anlaşıldığı kadarıyla habersizce böylesi bir ironiye kalkışılmıştı.

Mizah dergileri gerçek ve ciddiyet algısını ters yüz etmeyi severler... Popüler film ve dizilerin, özellikle televizyonun parodisi dergilerde her zaman yer bulmuştur. Tekin Aral ve Orhan Alev neredeyse buna odaklandılar yıllarca. Televizyonun aksine çizgi dünyasına, meslek içine yönelik gönderme ise istisna ölçüsünde azdır. Bazen Tarkan gibi tarihi çizgi romanları cinsellikle ilişkilendirerek mizahi bir eksene çekerlerdi... Faruk Geç'in ağır ve ciddi melodramatik anlatısını da ironiyle deforme etmek istemişler...Ya da popüler olana ilgi gösterdiklerini düşünürsek Gerçek Hayat Hikayeleri dönemi için hayli popüler ve konuşulan bir çalışmaydı.

Gazete

Güzel bir Crypt kapağı. Sokak, salaşlık, döneme uygun ışık ve gölge dengesi...Kurtadam ve genç kadın, çöpten karnını doyuran kedi vs...Bu kapağın çeşitlemeleri de yapıldı. Tüyleri diken diken olmuş, kaçmakla korkmak arasında Kurtadama ya da bir başka yaratığa bakan kediler de kullanıldı. Benim ilgimi çeken yerdeki gazete...Crypt tarzı filmlerde kamera "tam o anda" gazetedeki manşete odaklanır ve müzik yükselir...Amaç dehşeti ve tedrginliği artırmak olduğu için zoom ve sert bir müzik öne çıkar...Gazete manşeti, kitlesel bir tedirginlik olduğunu göstermek, dehşeti pekiştirmek için kullanılır. Gazete bu denli etkili midir, gerçekle bu denli ardışık bir hızda mıdır sorusu ya da şüphesinin hikayenin kendi gerçekliğinde çok da anlamı yoktur. 

Şimdilerde televizyon bu işlevi görüyor: Tekinsiz ya da suçlu olanı tv haberleri ile ifşa ediyorlar, muğlak olan her ne ise onu netleştiriyorlar. Hikayedeki gazete unsuru gerçeklik vehmini güçlendirmek için önemli. Karındeşen Jack meselesinde olduğu gibi bizatihi gazetelerin hikaye üreticisi gibi davrandığı sorgulanmıyor pek. Mantık, medyanın gücünü abartmaya yönelik...Kapak hem hikayeyi anlatıyor hem de bir sonraki "kare/zaman diliminde" ne olacağını düşünmeye sevk ediyor. Kurtadam kadına saldıracak mı? Yoksa kadın çaresiz Kurtadamın sevgilisi mi? Gazete, şehrin tedirginliğini ve başka kurbanlar olduğunu da vurgulayarak bizi terörize ediyor. Güzel işte...

Panopticum

Thomas Ott’un (Tott) albümü Panopticum’dan söz edeceğim. Ott'un genel ortalamasına bakıldığında çok sayfalı bir albüm bu. Bir sirke eğlenmek için gelen küçük bir kız, elindeki sınırlı parayla Sinema Panopticum adlı hikâye odasına giriyor. Odada beş adet video oyunlarını andıran kasa var. Küçük kız, her bir kasaya para atarak gösterilen hikâyeleri izliyor. Hikâyelerdeki kahramanlar, sirkte bir biçimde karşılaşılan ziyaretçiler. Tott’un üslubuna uygun ölümlü-tekinsiz-snap ending anlatılar bunlar. İlahi adalet ve Tanrı metaforu olarak kullandığı göz çizimini sinema salonunun logosunda ve kasalar üzerinde de görüyoruz. Hikâyeler de naturalist bir neden sonuç ilişkisine dayanıyor. Konuşulması gereken aslına bakılırsa yine hikâyeler değil. Çünkü sadece görselliğe dayandığı için atmosfer tahkiyenin önüne geçiyor ister istemez. Basitleştirmek zorunda, naturalizme başvurması da bu yüzden. Öte yandan basitleşmek derken bir vülgerize ettiğini söylemiyorum. Sabırlı ve estetik olan sayısız sayfası var Tott’un. Karanlık hikâyeleri seviyor, umutsuz, çaresiz, birbirini yemeye hazır insanlar resmediyor bize.