Cumartesi, Kasım 21, 2026

Oğuz Aral'ın Gırgır Tarihi


Oğuz Aral, Orhan Koloğlu’na Gırgır’la ilgili bir metin yazıyor. Koloğlu, bu metni kısmen kitabına almış, tamamını ise köşe yazarlığı yaptığı Bizim Gazete’de 2004 yılında aynen neşretmişti. Aral’ın el yazmalarını izleyerek daha önce Almanya’da yapacağı bir konuşmanın metnini incelemiştim. Bu defa da Koloğlu’na yazdığı metne odaklanmak istiyorum.

Oğuz Aral, bu yazıda Gırgır’ın kuruluşunu anlatırken kendisini karikatür tarihinin hangi yerine koymak istediğini de anlatıyor. Bu yüzden yazı, Gırgır’ın nasıl ortaya çıktığına ilişkin bir tanıklık olduğu kadar, başarısının nedenlerini açıklayan ve rakip anlayışları ziyadesiyle öteleyen bir savunma metni olarak tanımlanabilir.

Bugün çok hatırlanmasa da Aral ile “1950 Kuşağı” olarak adlandırılan karikatürcüler arasında bir anlaşmazlık, en uygun tabiriyle mesleki bir rekabet vardı. Taraflar birbirlerini küçümseyen ifade ve açıklamalarda bulunurlardı. Koloğlu’nun takdimine göre yazının istenme nedeni de zaten bu anlaşmazlık: “1950 Kuşağı” içinden Aral’ı karikatürcü saymayanlar var. Dolayısıyla metin, bu tartışmaya verilmiş bir cevap olarak okunmalı. Gırgır’ın başarısını açıklamak, aynı zamanda kendisini dışlayanların karikatür anlayışını hükümsüzleştirmenin yolu olmuş.

Koloğlu’nun girişinde önemli bir ayrıntı daha var. Aral’ın, “benim kalemimden çıkmış gibi bir makaleyi” kendisine gönderdiğini söylüyor. Aral kendi dergisini, dışarıdan bir gözlemci değerlendiriyormuş gibi anlatmış. Bu anlatım, kendi konumunu savunan hükümlerle karikatür tarihi hakkındaki tespitlerin birbirine karışmasını kolaylaştırıyor.

Aral esasen bir tarih yorumu yapmış ama bunu Gırgır’a varacak biçimde kurmuş. Batı etkisiyle doğan karikatür, Aral’a göre Cemal Nadir’le Anadolu insanını bulmuş, ardından yeniden Batı taklidine ve yazısız karikatürün kapalılığına yönelerek halktan uzaklaşmış. Gırgır ise halkla bağı yeniden kurmuş.

Bu sıralamada Aral, kendisini Cemal Nadir’in halefi olarak konumlandırıyor. Aradaki kuşağın başarıları önce uluslararası ödüller üzerinden teslim ediliyor, fakat ardından çizgileri gelişmiş olsa bile halktan kopmuşlardı deniyor. Doğal olarak insan şunu merak ediyor: Geçmiş, kendi çeşitliliği içinde mi anlatılıyor; yoksa Gırgır’ın gerekliliğini gösterecek bir geçmiş mi seçiliyor?

Metnin en güçlü ve en sorunlu kavramı halk. Aral, 1950-1960 arasındaki karikatür okurları için şöyle diyor: “Ama aslında bu okuyucu da halk değildi. Bu bir gruptu; iktidarın devrilmesini isteyen bir grup.” Ne ki, DP karşıtı okurların neden halkın dışında sayıldığını açıklamıyor. Gırgır’ın okurları ise doğrudan halkı temsil ediyor. Böylece ölçüt eşit uygulanmıyor: Önceki karikatürün okuru “bir grup”, Gırgır’ın okuru “halk”.


Yaptığı mizahı anlatırken kullandığı “bir minibüs çırağının anlayacağı net bir anlatım” ifadesi bu bakımdan değerli. Gırgır’ın ulaşmak istediği okuru ve anlaşılır olma idealini somutlaştırıyor. Okura ulaşma isteği açık; fakat neden anlaşılabilirliğin ölçüsü olarak özellikle minibüs çırağının seçildiği de sorulabilir. Okur burada hem seslenilen kişi hem de anlatımın ne kadar anlaşılır olduğunu gösteren bir ölçü oluyor.

Haliyle satış başarısı, açıklanacak bir sonuçken açıklamanın kanıtına dönüşüyor. Sürekli kendine dönen bir akıl yürütme var: Gırgır, halkın gülmece anlayışını yakaladığı için çok satıyor. Halkın gülmece anlayışını yakaladığını ise çok satması kanıtlıyor.

Tiraj elbette okur karşılığını gösterir. Fakat tek başına bu karşılığın nedenini açıklamaz. Dağıtım, fiyat, gazete desteği, tanıtım, yayın düzeni ve rakiplerin koşulları gibi değişkenler, metinde başarının açıklanmasına aynı ağırlıkla katılmıyor.

Aral, Mad’in kapitalin, Krokodil’in parti ve hükümet desteğinin ürünü olduğunu söylerken Gırgır’ı bunların dışında tutuyor: “Gırgır’ı halk yaratıp tutmuş, beğenmiş ve yerine oturtmuştur.” Burada okur desteği ile mülkiyet birbirine karışıyor. Bir yayının halk tarafından benimsenmesi, onun sermaye ilişkilerinin dışında olduğunu göstermez. Aral’ın bu ilişkiyi nasıl anlamlandırdığıyla ilgilendiğim için şunu anlıyorum: Aral, okurları simgesel olarak Gırgır’ın asıl sahibi ilan ediyor.

Oysa birkaç paragraf önce gazete sahiplerinin kararlarını ve ticari ihtiyaçlarını anlatıyor. Haldun Simavi’nin Demirel’le çatışması, karikatürün bu çatışmada kullanılması, ardından Gün gazetesinin tirajını yükseltmek için Gırgır’ın transfer edilmesi gibi açıklamalar yapıyor. Kendi anlattığı kuruluş hikâyesinde ticari kararlar bu kadar belirleyiciyken, başarıyı açıklamaya geçtiğinde bu ilişkiler açıklamanın gerisinde kalıyor.

Anadolu’ya ilişkin hükümleri de açıklamayı idealleştirmeye dönüştürüyor. Anadolu insanı doğuştan gülmeceye yatkın, demokrasi mizacında var, geleneklerine bağnazca bağlı değil. Kadın hakları konusunda diğer ülkelerdeki gibi “zorluklar çıkmamış”. Farklı dönemleri, toplumsal kesimleri ve çatışmaları dışarıda bırakan geniş genellemeler bunlar.

Avrupalı uşak, Hintli parya, cimri İskoç, palavracı Marsilyalı gibi örneklerde de toplumları sabit karakterlere indirgiyor. Anadolu insanına çeşitlilik ve esneklik tanınırken diğer toplumlar kalıplar üzerinden anlatılıyor.

Cemal Nadir’le Anadolu insanının ilk kez anlatıldığını söylemesi de iddialı bir yorum. Amcabey tipik bir İstanbulludur; onunla konuşan kentli küçük insanlar da Meşrutiyet karikatürlerinden beri vardır. Aral’ın “Anadolu insanı” derken kimleri kastettiği tam anlaşılmıyor. Cemal Nadir’in önemini vurgularken ondan önceki gündelik hayat ve sıradan insan temsillerini anlatısının dışında bırakıyor.

Meşrutiyet karikatürünü de padişahın yıkılmasına şartlanmış, Batı’yı olduğu gibi taklit eden bir karikatür olarak anlatıyor. Dönemin çeşitliliği birkaç cümle içinde siliniyor. Önceki dönemler “Batı taklidi” ve “halktan kopuk” diye mahkûm edilirken, Gırgır’ın başka yayınlarla biçim ve anlatım bakımından ilişkileri aynı ölçütlerle ele alınmıyor. Parodi ve çizgilerle gazete sayfası kurma gibi anlatım tercihlerinin başka yayınlarla, özellikle Mad’le ilişkisi tartışılmıyor. Mad’le karşılaştırma yalnızca mülkiyet üzerinden yapılıyor: Mad, “kapitalin elinde”. Böylece başkalarını değerlendirirken kullanılan Batı etkisi ölçütü Gırgır’a uygulanmıyor.

Oysa metinde Gırgır’ın başarısını daha somut biçimde tartışmayı sağlayacak önemli tanıklıklar var. Esprilerin birlikte hazırlanması, çizerlere dağıtılması, okurlardan yeni çizerlerin yetişmesi, mimiklerin ve gündelik hayat tiplerinin öne çıkması anlatılıyor. Bunlar derginin nasıl çalıştığını, hangi anlatım tercihleriyle okura ulaştığını anlamak için değerli. Aral bu üretim düzenini anlatıyor, fakat başarının açıklamasında ağırlığı yine Anadolu insanının değişmez özelliklerine veriyor.

Gırgır’ın ticari başarısını halkla yeniden kurulmuş kültürel bağın kanıtı sayıyor; ardından bu başarıyı bütün karikatür tarihini değerlendireceği ölçüte dönüştürüyor. Metnin değeri de burada: Yalnızca Gırgır hakkında bilgi vermiyor, Aral’ın kendi başarısını nasıl anlamlandırdığını ve hangi tarih anlatısıyla kalıcılaştırmak istediğini gösteriyor.


Cuma, Kasım 20, 2026

Mistah Sahib

Manara’nın Parantez tarafından yayımlanan dizisini doksanlı yılların başında İngilizceden okumuştum. Türkçede çıkan üçüncü kitap, elimdeki An Author in Search of Six Characters albümünün bir bölümüydü. İnsan daha önce başka bir dilde okuduğu çizgi romanı Türkçe okuyunca ister istemez karşılaştırmalar yapıyor. Üstelik ben İngilizceden okumuştum, Türkçesi Fransızcadan tercüme ediliyordu.

İlk okuduğumda albümde çok ilgimi çeken bir sahne vardı. Aklımda kaldığı Kuzey Afrika taraflarında bir yerde, Bergman ve yanındaki kadının etrafını yerli çocuklar sarıyordu. Aksanlarıyla ya da dilleri ancak o kadarına döndüğü için “Mister” diye sesleniyorlardı: “Mistah! Mistah!” Manara bunu öyle bir anlatıyordu ki gitgide hem çocuklar hem sesleri çoğalıyor … Kareler “Mistah!” yazılı balonlarla doluyordu.

Bu çokluk bana komik gelmişti. Bir şey satmaya çalışan işportacı çocukların insanın peşini bırakmaması gibi, bıktırıcı bir taciz vardı sahnede. Bazen seyyar satıcılar ısrarla bir şey satmaya çalışır çiftlerin etrafını sarar, önlerini keser, geri çevrildikçe yeniden yaklaşırlar. Bunaltıcıdır. Manara’nın karelerinde de benzer bir sıkışmışlık hissediyordum. Çocuklardan kurtulsanız seslerinden kurtulamayacaktınız sanki. Balonlar adamların çevresinde boş yer bırakmıyordu.

Sonra aynı sahneyi Türkçe okudum. Çocuklar bu kez “Sahip! Sahip!” diye bağırıyorlardı.

Bu tek kelimeyle sahnenin benim için ağırlığı değişti. İngilizcesinde ısrarı duyuyordum; Türkçesinde bir hiyerarşiyi. “Mistah!” diye seslenilen adam, etrafını saran çocuklardan bunalmış bir yabancıydı. “Sahip!” diye seslenildiğindeyse beyazlığı, çocuklar karşısındaki konumu öne çıkıyordu. Aynı çizgiler, aynı kalabalık, aynı balonlar bu defa sömürgeci bir ilişkiyi düşündürüyordu.

“Sahip” sözcüğünün bende bir geçmişi de vardı. Jungle Jim türü anlatılarda yerlilerin beyaz adama böyle seslenmesini, Kökler gibi televizyon dizilerinde kölelerin çiftlik sahiplerine hitabını hatırlıyordum. Kelimeyi okuduğumda bunlar da sahneye giriyordu. “Mistah!”ın çoğalmasına gülmüşken, “Sahip!”in tekrarıyla başka bir şey fark ediyordum.

Sahnenin kendisi de oryantalist bir gözle kurulmuş olabilir. Beyaz gezginler ve etraflarını saran yerli çocuklar üzerine ayrıca konuşulabilir. Ama benim ilgimi çeken, aynı kareleri yeniden okurken yaşadığım değişiklikti. İlk okumamda seslerin çoğalması, ısrarın giderek gülünç ve bunaltıcı bir hal alması dikkatimi çekmişti. Türkçesinde ise çocukların adama ne dediği bütün sahnenin önüne geçti.

Kutudan Çıkan Yoksullar Zenginler

Tasfiye ede ede bitiremiyorum. Doktoradan ve üniversitede çalıştığım yıllardan kalan kutularla, yüzlerce sayfa fotokopiyle bir türlü baş edemiyorum. İyi tarafı, unuttuğum yazı taslaklarına rastlıyorum, kötü tarafı, merak edip okumaya ve tekrar düşünmeye başlıyorum. Tasfiye dediğin böylece uzuyor.

Birinde 27 Mart 1994 yerel seçimlerini incelemişim. Kampanyaların kimlere seslendiğini, kimlere ulaşabildiğini anlamak için Mustafa Sönmez’in ilçe ekonomileri üzerine derlediği verilerden yararlanarak ekonomik katkıları en yüksek 18 ilçeyle sıralamanın altındaki 60 ilçenin seçim sonuçlarını karşılaştırmışım.

“Zengin” ve “yoksul” ayrımına bir çekince de koymuşum: Çankaya’nın zengin sayılması, bütün sakinlerinin zengin olduğu anlamına gelmiyor. Bugün yazıyor olsam şunu da eklerdim: İlçede üretilen ekonomik değer, kişisel geliri doğrudan göstermediği gibi toplu seçim sonuçları da insanların neden oy verdiğini açıklamaz. Karşılaştırma, farklı çevrelerde partilerin bulduğu karşılığı düşünmek için bir başlangıç sadece.

Tablomda sağ partilerin toplam oyu ekonomik bakımdan güçlü ilçelerde yaklaşık yüzde 65, yoksul ilçelerde yüzde 79. Soldaysa sırasıyla yüzde 35 ve yüzde 20. Asıl dikkat çekici fark, bu oranların gerisinde: İncelediğim 60 yoksul ilçenin yalnızca 13’ünde DSP, 27’sinde CHP, 45’inde SHP seçime katılmış. Buna karşılık DYP 59, ANAP 57, MHP ve Refah Partisi 54 ilçede yarışmış. Mesele daha kampanya mesajına gelmeden başlıyor. Bütün ülke adına konuşmakla ülkenin her yerinde siyaset yapmak aynı şey değil.

Refah’ın iki gruptaki oylarıysa birbirine çok yakın: yüzde 18,15 ve yüzde 17,9. Bu rakamlar başarısının nedenini açıklamıyor ama seçmenini tek bir gelir grubuyla tarif etmenin yetersizliğini düşündürüyor. İster istemez 2002 sonrasındaki gelişmeleri hatırlıyor insan.

Yazının asıl sorusu da burada beliriyor: Kampanya dediğimiz şey, afişten, slogandan, televizyon reklamından ne kadar ibaret?

O yıllarda ulusal medyanın İstanbul merkezli bakışını eleştiriyorum. Ankara’nın siyasal haberlerdeki ağırlığını bir yana koyarsak, ülkenin geri kalanı çoğunlukla felaketle, çatışmayla, sıra dışı bir tepkiyle görünür oluyor. Gündelik hayatına pek uğranmıyor. Onun adına konuşanlar var, kendisinin konuşabildiği alan sınırlı.

Kampanyalarda da belirli bir şehirli hayatın dili, bütün ülkenin ortak diliymiş gibi kullanılabiliyor. SHP’nin “Sağ mı geliyor? Hadi canım sen de!” sloganını incelemişim. İşçiler, genç sevgililer, çalışanlar, yerel yönetime katılmaya çağrılan sendikalar, meslek odaları… Bunlar anlamlı, fakat o çevrenin dışındaki seçmenle nasıl ilişki kurulacağı açıkta kalıyor.

Taşrayı anlatırken benim de fazla geniş hükümler verdiğim yerler var. Şimdi aynı kesinlikle yazamam. Şehirli seçmeni tek örneğe indirgeyen kampanyaları eleştirirken taşrayı başka bir kalıba yerleştirmek kolay.

Seçmen, karşısına çıkan mesaja kendi geçmişini, aidiyetlerini ve güvensizliklerini de katıyor. Bir partinin adı, seçimden önceki birkaç haftada söylenenlerden fazlasını taşıyor: kurulmuş ilişkileri, yaşanmış kırgınlıkları, yerel karşılaşmaları. Reklamın birine ulaşması, partinin onunla ilişki kurabildiği anlamına gelmiyor.

Yazının sonunda siyasetin gösteriye dönüşmesine değinmişim. O aralar Guy Debord’un Gösteri Toplumu kitabını okuyordum. Seçim şarkılarının, el işaretlerinin, kısa ve çarpıcı sözlerin uzun açıklamalardan daha fazla hatırlanmasını tartışıyorum. Bugün görünür olmakla ikna etmek arasındaki ayrımı daha dikkatli kurardım. Bir şarkının herkesin diline dolanması, kaç kişinin oyunu değiştirdiğini söylemiyor.

Kampanyaların seçmeni istediği gibi yönlendirebildiğine o zaman da inanmıyormuşum. Etkisiz olduklarını da söylemiyorum. Uğraştığım soru şuymuş: Kampanya kimin hayatına değiyor?

Seçmeni anlamaya çalışırken çoğu zaman onun neden öyle davrandığını sorguluyoruz. Belki önce onunla nerede, nasıl karşılaştığımıza bakmak gerekiyor. Semtine hiç uğramadığımız birinin bizi neden anlamadığını tartışmak, siyasette epey köklü bir alışkanlık olsa gerek.

Kaynak: Mustafa Sönmez, “En Zenginden En Yoksula 910 İlçemiz”, TOBB Aylık Dergisi, yıl 4, sayı 3, 15 Mart 1997. Metinde anılan kitap: Guy Debord, Gösteri Toplumu, Ayrıntı Yayınları, 1996.

Perşembe, Kasım 19, 2026

Beni Nostaljik mi Buluyorsun Mıstık Abi?

Yakın bir arkadaşım, seyrettiğim eski bir Hollywood filmini beğenmeme şaşırıp nedenini sordu. Galiba eski tarz bir anlatım olması bana iyi geldi, sanki Ellili yıllarda çekilmiş gibi, dedim. O da “Nostalji yani” dedi. Doğrusu, aldığım akademik eğitim ve siyasi fikirlerim dolayısıyla nostaljik olmayı pek sevemiyorum. İlgileniyorum, iyi kötü biliyorum ama dahil olmamayı tercih ediyorum.

Nostaljiyi, sağcılıkla özdeşleştirilen ve muhtemelen yüz verilmemesi gereken gerici alışkanlıklar rafına kaldırmışım. Sanki ondan hoşlanmamam gerektiğini öğrenmişim. Geçmişle ilgili yazarken, anlatırken ve düşünürken nostaljinin yönlendirme gücünü hep aklımda tutuyorum, geçmişi anlatırken ne kadar güvenilmez olabileceğinin de farkındayım. Diğer yandan yazdıklarıma gösterilen ilgiyi ölçtüğümde, hemen hepimizin bir biçimde ona severek kapıldığını görüyorum. Örneğin ben mizah dergileri hakkında kendimce bir tarihyazımına girişiyorum, okuyanlar kendi kişisel tarihlerini anlatmaya başlıyor. Dürüst olayım: Gırgır’dan, Ankara kitabevlerinden, eski düğün fotoğraflarından yazan biri olarak nostaljiye dahil olmadığımı söylemem pek inandırıcı değil. Ben kapılmasam da kapılacak malzemeyi üreten benim. Her birimiz, kim olursak olalım, az ya da çok nostaljiye kapılabiliriz; kişisel belleğimizi tetikleyen bir şeyle karşılaştığımızda yaşarız bunu.

Uzunca bir süredir yazılarıma yapılan nostaljik yorumları düşünüyorum. Bana özel bir durum olmadığını biliyorum; insanların sürekli olarak özlem ve anılarını harekete geçirecek bir şey aradığını düşünür oldum. Hatıralarımızı başkalarına anlatıp onların önünde canlandırırken pek çok şey iletiyoruz. Bir dergiyi nereden aldığımızı, kimden sakladığımızı, kiminle okuduğumuzu anlatırken bugünkü halimizle o zamanki halimizi de karşılaştırıyoruz.

Mesela Nicola Sayers, nostaljiyi irdelediği kitabında, bugünle “uyumsuz” görünen hasret ve özlemlerin bugünü anlamamız için önemli ipuçları sunabileceğini söylüyor. Amerika’yı anlatıyor ama söyledikleri kendi yazılarımın altında olup bitenleri de düşündürüyor bana. Nostalji, geçmişimizle karşılaştırdığımızda bugün neyi katlanılmaz bulduğumuzu açığa çıkarır. Sarsılmış bir benliği hem dengeleyebilir hem de dengesini bozabilir. Henüz anlamlandıramadığımız umutları ve kayıpları ortaya çıkarabileceği gibi, benliğin kendisi hakkında anlattığı hikâyeyi de etkileyebilir.

Yıllarca hocalarımın ve değer verdiğim solcuların nostaljiden çok geleceğe dönük yazılarını okudum; benim gözümde nostaljiye kapılan ve geçmişi bir biçimde muhafaza etmeye çalışanlar sağcılardı. Ya da nostalji sağcı bir hastalıktı. Nostaljiyi ütopyanın karşısına yerleştiriyorduk. Ya da ben öyle anlıyordum. Sayers’ın itirazı bu karşıtlığa: Geçmişe duyulan özlemin içinde geleceğe dönük bir istek de bulunabilir diyor. Nostaljiyi baştan gerici sayarsak, onun taşıdığı değişim arzusunu da gözden kaçırabiliriz. Ben bunu, geçmişteki mücadelelerin henüz gerçekleşmemiş hedefleriyle, dünün tamamlanmamış vaatleriyle bağımızı kaybetmek olarak anlıyorum.

Adamakıllı düşünmediğim bir şeydi, ilginç geldi bana. İnsanların kayıp olarak gördükleri şeyler, kurmaya çalışacakları gelecekleri biçimlendiren şeyler olabilir diye düşündüm. Mizah dergisi yazılarımın altına anılarını yazanlar belki yalnızca çocukluklarını özlemiyor. İktidarla alay eden bir dergiyi yüz binlerce kişiyle birlikte okumanın verdiği ortaklık duygusunu da özlüyorlar. Bu ortaklık bir ölçüde yaşandı; gerçekleşmemiş olan, belki onun daha özgür bir hayatın kalıcı parçası olacağı beklentisiydi. O günlere dönme arzusuna, o günlerden beklenen geleceğe duyulan özlem de karışıyor olabilir.

Mark Fisher’ın kayıp gelecekler üzerine yazdıkları da bunu düşündürüyor bana. Onun Franco Berardi’den ödünç alarak “geleceğin yavaşça iptal edilmesi” dediği şey, kültürün ya da siyasetin gerçekten yeni bir şey üretebileceğine dair umudun giderek azalmasını anlatır. Böylece kendimizi hiç gerçekleşmemiş geleceklerin enkazıyla çevrili buluruz. Özlediğimiz şey, geçmişte sahip olduklarımız kadar, o zamanlar hâlâ mümkün görünenler de olabilir.

Nostaljinin otobiyografik bir duygu olarak işleyişiyle, bir estetiğe ya da siyasi retoriğe dönüşmesi farklı sorular doğuruyor. Benim merak ettiğim, yazılarımın altında kişisel hatıraların nasıl ortak bir geçmiş anlatısına dönüştüğü. Bir okur anısını yazıyor, bir başkası ona kendi hatırladığını ekliyor. Bazen benim yazıda hiç söylemediğim bir hüküm beliriyor: Ne güzel zamanlarmış (!).

Stuart Hall’un kodlama/kodaçımlama modeli, burada olanları düşünmek için işe yarıyor. Hall, medya mesajının göndericiden alıcıya değişmeden ulaştığı fikrine karşı çıkmıştı. İzleyici sunulan anlamı kabul edebilir, onunla müzakere edebilir ya da ona karşı çıkabilir. Benim yazılarımın altında da benzer bir şey oluyor: Ben bir “tarih” anlatıyorum, okur onu kendi anısıyla yorumluyor; yorumunu yazdığında başkalarının okuyacağı yeni bir anlatı kuruyor. Buna platformun işleyişi de ekleniyor. Hangi yorumun öne çıkacağını, yazının kimlerin karşısına çıkacağını algoritmalar da etkiliyor. Ortaya çıkan geçmiş anlatısını yalnızca ben belirlemiyorum.

Üstelik bu anlatılar her zaman birbirini tamamlamıyor. Bir yanda Osmanlı nostaljisi, öbür yanda erken Cumhuriyet’in kurucu heyecanına duyulan özlem. Arada Yeşilçam’ın, seksenlerin, Gırgır’ın daha masum görünen ama boş da olmayan nostaljileri. Aynı yılları özleyenler bile o yılların başka başka taraflarını geri istiyor olabilir. Kiminin kayıp saydığı şeyi bir başkası geride bırakabildiğine seviniyor. Bu yüzden nostaljinin neyi çağırdığını, kimi o geçmişe dahil ettiğini sormaktan vazgeçmiş değilim.

Eskiden dükkânlar öğlen bir saat ara verirdi, pazar günleri her yer kapalı olurdu dediğimde, bunu bir bilgi olarak mı söylüyorum, bir özlem olarak mı, ben de emin değilim. Belki de özlediğim şey dükkânlar değil, daha eşitlikçi durabildiğimiz bir hayat. Genç bir üniversite öğrencisi bundan ne anlıyor, onu hiç bilemiyorum. Beni nostaljik mi buluyorsun Mıstık Abi?

Kaynakça

Nicola Sayers, The Promise of Nostalgia: Reminiscence, Longing and Hope in Contemporary American Culture, Routledge, 2020.

Mark Fisher, Ghosts of My Life: Writings on Depression, Hauntology and Lost Futures, Zero Books, 2014; özellikle “The Slow Cancellation of the Future” bölümü.

Leena van Deventer, “Nostalgia - On why we don’t quite trust it”, hetconned, 9 Eylül 2026. Bu deneme yazıya ilham verdi; nostalji, siyaset ve medya arasındaki ilişkileri ele alırken tartışmalarından yararlandım.

Çarşamba, Kasım 18, 2026

Tarkan'a Sansür

Maryo'nun Kuşları, 14.Sayfa
1973’te İngilizce olarak yayımlanan Tarkan’ın daha ilk sayısında sansür olduğu iddia edilmişti. Bakınmış ama yayını göremediğim için işin aslını çözememiştim. Yazıya yorum yazan bir arkadaş, eksik olmasın, merakıma deva oldu.

Gelelim ne yapıldığına. Bir sayfa bütünüyle çıkarılmış. Üstelik bu sayfada Tarkan, bulunduğu yerin bir “aşk evi” olduğunu anlıyor; çevresindeki kadınların kendisine ilgisini görüyoruz. Sonraki sayfalarda da anlatım kutuları ve diyaloglar değiştirilmiş.

Türkçesinde Anna Placidia’nın Tarkan’ı merdivende gördüğü andan beri kendisini zor tuttuğu, gözlerinin açılıp kapandığı, titreyen parmaklarıyla Tarkan’ın pelerininin demir tokasını çözdüğü anlatılıyor. Balonda “O küstah Lupus dahil hiçbiri benim konuğum olamadı” diyor. İngilizcesinde ise “Sana yardım etmek için her şeyi yaparım” diyor.

İkinci karede genç kadının sözleri çıkarılmış, anlatım kutusu değiştirilmiş: “Birden kendilerini birbirlerinin kollarında buldular.” İngilizcede Anna Placidia’nın “Evet seni ben istiyorum Tarkan!” şeklindeki açık arzu beyanı tamamen kaldırılmış, iki kişinin karşılıklı ve kendiliğinden yakınlaştığı anlatılıyor.

Tarkan'ın İngilizce yayını aynı sayfa

En ilginci üçüncü kare. Anlatım kutusu değiştirilmiş. Bizde “Sonra üzerindeki tülden elbisesini çıkardı. Tarkan’ın bileğinden tutarak onu yatağına çekti. Tarkan hiç konuşmuyor, kadının hareketlerini takip ediyordu” yazıyor. Her nedense İngilizcesinde “Tarkan onu nazikçe kendinden uzaklaştırdı; çünkü buraya aşk için değil, nefretle dolu bir görev için gelmişti” deniyor. Özgün ifade “a mission of hate, not of love.” Üstelik “nefret görevi” ifadesi insana yuh dedirtiyor. İngilizce baskı, özgün metinde bulunmayan bir psikolojik gerekçe üretiyor.

Bir sonraki karede Anna Placidia’nın “Sarıl bana. Seni tanrılar bana gönderdi Tarkan!” sözleri de “Haklısın Tarkan, aşk için daha sonra da zaman olacak” biçiminde değiştirilmiş. Çizimler aynı ama anlatılan hikâye başka.

Bir sayfanın bütünüyle atlanmasıyla birlikte düşünüldüğünde, İngilizce baskıda cinselliği denetleyen bir editoryal yaklaşım bulunduğu ihtimali güçleniyor. Anna Placidia’nın arzusu, Tarkan’ın başlangıçtaki sessizliği ve sonunda karşılık vermesiyle gelişen bir yakınlaşma varken bu garip çeviride Tarkan kadını uzaklaştırıyor, görevini hatırlıyor. Anna Placidia da bunu kabul ediyor. Anlatıcı, aralarındaki ilişkiyi aşk ve cinsellikten çok ortak nefretle açıklıyor.

Sezgin Burak bu değişiklikleri görmüş müydü, onaylamış mıydı, bilmiyoruz. Görmüş ve onaylamışsa ilginç kere ilginç diyeceğim. Ne diyeyim?

Böyleyken böyle Mıstık Abi!

İngilizce baskıda çıkartılan Maryo'nun Kuşları, 12. sayfa


Ne yapıyorum?

Bir yılı geçti, blog için kısa videolar hazırlıyorum. Bunlarla ne yapmaya çalıştığımı, işin hangi tarafından hoşlandığımı birkaç soruyla anlatmayı denedim. Sorular da cevaplar da benden.

Bu kısa videolarla ne yapmaya çalışıyorum?

Sevdiğim pulp dünyalarından hareketle küçük bir görsel evren kurmak istiyorum. Biraz çizgi film havası, biraz çocuksuluk, fantastik unsurlar ve hafif erotizm var. Gerçekçi görünmeleri gibi bir derdim yok. İzleyene küçük bir tat versinler, merak uyandırsınlar istiyorum. Derin Hakikatler’e de küçük bir çengel atabilirler ama kendi başlarına da yaşayabilsinler derdindeyim.

Neden yapay zekâyla üretiyorum?

Yeni bir teknoloji ve onun açtığı anlatım imkânları var, kullanarak öğrenmek istiyorum. Neler yapılabildiğini uzaktan takip etmekle bizzat uğraşmak aynı şey değil. Bildiğim alanlara bu imkânları taşıyınca ne çıkacağını merak ediyorum. Hareketli görüntüyle anlatmayı biraz da bu işleri yaparak öğreniyorum.

Yapay zekânın çizerlerin emeği ve eğitim verileri üzerinden yarattığı tartışmaların farkındayım. Bu araçları kullanmak, o sorunları kapanmış saymak anlamına gelmiyor.

Blogu görsel olarak geliştirmek de üretimlerimin bir parçası. Üstelik bu uğraşın hayal dünyamı, hikâye kurma ve yazma biçimimi de etkilemesini istiyorum. Yıllardır bildiğim şeyleri başka bir araçla yeniden düşünmek, değiştirmek, geliştirmek hoşuma gidiyor… Düşünce olarak genç kalmaktan anladığım biraz da bu.

Bu videolardan ne beklememek gerekiyor?

Blogdaki yazıların görüntülü karşılığını üretmiyorum. Yazıların başka bir dili ve meselesi var. Videolarda bazen bir atmosfer, bir hareket veya tuhaf bir karşılaşma yeterli olabiliyor. Zaten çok kısa işler üretiyorum. Her birine büyük bir söz söyletmek gibi bir derdim yok. Denediğim, oynadığım, ne çıkacağını yaparken keşfettiğim bir alan bu.

Ne kadar özgünler?

O kadar iddialı değilim. Öncelikle devamlılığın peşindeyim. Özgünlükten çok, tanıdık kalıplarla oynamak ilgimi çekiyor. Pulp’ın sevdiğim taraflarından biri de bu: abartılar, tekrarlar, görür görmez hangi dünyaya ait olduğunu anladığımız sahneler… Bunları kullanmaktan kaçınmıyorum. Bildiğim ve sevdiğim unsurları bir araya getirip onlarla ne yapabileceğime bakıyorum. Bazen bir görüntüyü tanımak, gönderme yapılan şeyi fark etmek de oyunun zevki. Kendi zevkimin, mizahımın ve hayal dünyamın bu birleşimlerde görünmesini istiyorum.

Videolardaki kahramanların hepsi güzel kadınlar.

Pulp klişelerine başvuruyorum demek daha doğru. Evet, çekici kadınları bilerek kullanıyorum. Aslında iki ayrı kahramanım var, hep o ikisini tercih ediyorum. Dikkat çekmeliler, yaratmaya çalıştığım görsel hazzın bir parçası bu. Sevdiğim, kanarak izlediğim, içinde büyüdüğüm pulp estetiğinin içinde erotizm de var. Senarist olarak da karakterlerin nasıl dikkat çektiğiyle uğraşıyorum. Bu videolarda o ilginin daha görsel ve oyuncu bir tarafı var.

Şunun da farkındayım: videolara “erkek bakışı” üzerinden bir eleştiri gelebilir; erotik görünümlerden rahatsız olan muhafazakâr tepkiler de olabilir. Bunların aynı şey olmadığını biliyorum. Kadının yalnızca bakılan bir figür olarak kalması, erotizmin görüntüdeki diğer her şeyi gölgede bırakması tartışılabilir. Bu meseleleri blogda da çeşitli vesilelerle tartışıyorum. Hoş, henüz böyle bir eleştiri gelmedi ama gelirse şaşırmam. Bu ihtimali baştan göze alıyorum.

Salı, Kasım 17, 2026

“Neden bu konuya değindiniz?”

“Neden bu konuya değindiniz?” diye soran bir arkadaş olmuş. Gırgır’ın dünya üçüncüsü olduğu ilk söylendiğinde ben on yaşındaydım. Sonraları hangi yılın hangi dergilerini karşılaştırmışlar da bu sonuca varmışlar diye merak ettim. Yıllardır arada bir itiraz ediyordum, fırsat bulunca biraz daha etraflı yazdım. Beni rahatsız eden, böyle bir sorunun kolayca Gırgır’a saldırı gibi okunması. İddianın doğru olup olmadığını bırakıp benim bunu niye yazdığımı mı konuşacağız?

1979 tarihli Guardian haberinde Gırgır için “en başarılı” deniyor. Gazetecinin konuştuğu kişi Oğuz Aral. Birkaç hafta sonra TRT’deki Pazar programında aynı haber Aral’ın karşısına “en çok satan dergi” diye çıkıyor. Aral da bunu onaylıyor. Peki “en başarılı” hangi ara “en çok satan” oldu, üçüncülüğü bu hesaba ilk kim kattı? Orasını tespit edemiyoruz. Hürriyet yayın grubundan o günlerde eleştiriler gelmiş. Aral’ın yıllarca tekrarlanan bu iddiayı düzelttiği bir sözüne rastlamadım. Bilen varsa okumak isterim. Ben kendisinin de bu sıralamayı tekrarladığını, hatta detaylandırdığını duydum ve okudum.

Orhan Koloğlu, Oğuz Aral tarafından kendisine gönderilen Gırgır’ın hikayesi yazısını, vefatından sonra Bizim Gazete’de yayınlamıştı (17.8.2004). Orada yineliyor iddiasını mesela: “Gırgır’ın, Amerika’da yayınlanan ‘Mad’den, Sovyetler Birliği’nde yayınlanan ‘Krokodil’den önemli farkları vardır. Krokodil bir partinin, bir hükümetin desteği ile yaşamaktadır. Mad ise kapitalin elindedir. Gırgır ise ne kapitalin, ne bir partinin elindedir. Gırgır’ı halk yaratıp tutmuş, beğenmiş ve yerine oturtmuştur.”

Sovyet dergilerine bakmamın sebebi de basit. Krokodil’i o sıralamaya ben koymadım. Sovyetler’de tek bir mizah dergisi çıktığını da Aral’ın kendisinden dinledim. Sovyet Ukraynası’nda çıkan Perets’in 1979’da bir sayısı 3,3 milyon basılmış. Bunun kaçının satıldığı ayrı bir soru. Ama Krokodil’i dünya ikincisi sayarken geçerli bulduğumuz ölçü, Perets’e gelince niye geçersiz olsun?

Deniyor ki o sıralama nüfusa göre yapılmış. Bunu ilk kez duyuyorum, hiçbir yerde de rastlamadım. Nüfusa oranlayabiliriz elbette, yalnızca haftalıkları karşılaştırabiliriz, hatta belli bir haftaya bakabiliriz. Bunların her biri araştırılabilir. Ben hâlâ o ilk sıralamayı yapanların hangi dergileri, hangi rakamları yan yana getirdiğini merak ediyorum.

Markopaşa’yı yazarken de benzer bir şeyle karşılaşmıştım. Hikâyesi, istihbaratçı denilen Orhan Erkip’in ekibe sızması ve gazeteyi ele geçirmesiyle 1947’de biterdi. Herkes bunu muhalif bir yayının susturulması olarak anlatırdı. Oysa gazete 1950’ye kadar çıkmaya devam etti. Sonraki yıllara bakınca aynı insanların Erkip’le yeniden çalıştığını da görüyordunuz. Nasıl olmuş da yeniden bir araya gelmişler? Hikâyeyi 1947’de bitirince bu soru akla bile gelmiyordu. Aziz Nesin, bu hikâyenin aslını bilmesine rağmen hiç düzeltmeye yanaşmadı. Bu konuda hiç konuşmadı, yalanlamadı. Bence nostaljinin tarih yazarken insana ettiği biraz da bu. Sevdiğimiz hikâyenin bittiği yerde araştırmayı da bırakabiliyoruz.

Tan gazetesi de çok satıyordu. Yıllarca ülkenin en çok satan gazetesi oldu, günde yedi yüz bin civarında satıyordu. Gelgelelim Tan’ı konuşurken kimsenin aklına “Acaba dünyada kaçıncıydı?” diye sormak gelmiyor. Espri yaptığım sanılmasın, sahiden merak ediyorum. Tan için yedi yüz bin deyip geçiyoruz da Gırgır’ın çok sattığını söylemek bize niye yetmiyor?

Gırgır’ın mizahımızda neyi değiştirdiğini de, bugün dönüp baktığımızda gözümüze batan cinsiyetçi esprilerini de konuşabiliriz. Bunları yapabilmek için bize bir üçüncülük lazım mı?

Çizgilere Derkenar 50

Zehra Ömeroğlu’nun LeMan’da yayımlanan bir karikatürü yüzünden yargılandığını biliyoruz. Pandemi günlerinde çizdiği karikatürde cinsellik üzerine bir espri yapmıştı. Memlekette davalar yıllar sürüyor, bu davanın ne aşamada olduğunu bilemiyorum ama Ömeroğlu güzel bir inatçılık göstermiş, yaşadıklarını çizgi romana dönüştürmüş. 152 sayfalık albümü 22 Kasım’da Hollanda’da Personalia yayımlayacak. Hollandaca adı Riekt naar censuur. Türkçede “Sansür kokuyor” diyebiliriz.

Müstehcenlik suçlamasını, bilirkişi raporlarını, duruşmaları ve arada bekleyerek geçen yılları anlatmış olmalı. İnsan o raporları merak ediyor. Yıllarca başkaları Ömeroğlu’nun çizdiğine bakıp ne anlama geldiğini yazdılar. Şimdi çizerin onlara bakıp ne gördüğünü okuyacağız.

Benim için sevindirici bir albüm haberi. Yeni bir Nestor Burma uyarlaması okuyacağız. Yıllar önce bir okuru, albümün çizeri François Ravard’a Léo Malet’nin 1970’te yayımlanan Nestor Burma dans l’île romanını hediye etmiş. Seçimin tatlı bir inceliği var. Paris sokaklarında görmeye alıştığımız pipolu dedektif, bu defa Bretonya açıklarında bir adaya gidiyor. Ravard da yıllardır Bretonya kıyısında, Dinard’da yaşıyormuş.

Burma’yı Men-Bahr adasına eski bir müşterisinden gelen telgraf götürüyor. Vardığında kadın ölmüş. Men-Bahr hayalî bir ada ama Ravard’ın çizdiği kıyıların gerçek bir karşılığı var. Bréhat Adası’nı bir gün boyunca yürüyerek dolaşmış, yüzlerce fotoğraf çekmiş. Adanın kuzeyindeki çıplak arazilerle güneyindeki sık bitki örtüsü ve iri evler arasındaki farkı çizgi romana taşımak istemiş.

Kapakta Malet ve Ravard’ın adlarının hemen altında küçük harflerle Jacques Tardi’nin de adı geçiyor. Ravard’ın polisiye çizgi romanla tanışmasını sağlayan kitap, Tardi’nin Malet’den uyarladığı, bizde de yayımlanan 120, rue de la Gare olmuş. Ravard’ın anlattığına göre Tardi’nin özellikle önemsediği bir şey varmış. Okur, çizer değişse de Burma’yı görür görmez tanımalı.

Casterman bültenlerinden aldığım iki kapağı yan yana koyunca aynı hikâyeyi okura ne kadar farklı yollardan sattıklarını daha iyi görüyoruz. Michel Gourdon imzalı eski kapakta, kumsala oturmuş adamı bikinili bir kadının bacakları arasından görüyoruz. Ravard’ın kapağında denizden adaya yaklaşıyoruz. İkisi de ayrı ayrı hoşuma gitti. Meraklısına, albüm geçen eylülde çıkmış.

Yz ile temizlenmiştir
Tarkan’ın Maryo’nun Kuşları serüveninin İngilizce baskısında bir sahnenin değiştirilmiş olabileceğine dair ilginç bir iddia ile karşılaştım. Serüvenin hemen başında Tarkan soylu bir kadınla yakınlaşıyor, ilişkiye giriyorlar. İngiliz çizgi roman yazarı Lew Stringer’ın aktardığınagöre, İngilizce metinde ise Tarkan kadını usulca geri itiyor; çünkü oraya aşk için değil, bir “vazifeyle” geldim filan yapıyor. Buna rağmen sonraki karede ikisi çıplak olarak görülüyor. Stringer, Türkçe metnin farklı olduğunu tahmin ediyor. Söz konusu İngilizce sayfayı bulup Türkçe baskıyla karşılaştıramadım. Böyle bir şey olması için hem aradaki sayfaların atılması hem de metnin revize edilmesi gerekiyor. Olmaz demiyorum ama iddia varsa, ispatı da olmalı, yoksa spekülasyon olarak kalıyor. 

Pazartesi, Kasım 16, 2026

Alametler Havadis Oldu

Yz ile temizlenmiştir.
1766 İstanbul depremi üzerine Harputlu Ermeni halk şairi Minas Ceryanoğlu bir destan yazmış. Ermeni harfleriyle, Türkçe. Kevork Pamukciyan’ın aktarımıyla bir dörtlüğü şöyle:

“Zere alem küfre zinaye düşdi, / Helal haram birbirine katışdı, / Yalan yanğlış sorarsan hatden aşdı, / Ondan bu kazayi buldi Isdanbol.”

Ben son dizedeki “ondan”a takıldım. Şair, İstanbul’un başına geleni anlatırken sebebini de söylüyor. Yalan almış yürümüş, helalle haram birbirine karışmış, yer ondan sarsılmış. Üstelik kendini ayrı tutmuyor; destanın başında arşa çıkan “günahımız”.

Ceryanoğlu’nu, The Public Domain Review’da Erik Crnkovich imzalı bir yazıyı okurken hatırladım. Crnkovich, 1607’de Bristol Kanalı’nın taşmasından sonra Londra’da basılan risaleleri anlatıyor. William Jones’a bakılırsa Tanrı yoldan çıkan kullarını ikaz etmiş. İstanbul’daki Harputlu şairle aşağı yukarı aynı kanaatte. Benim asıl merak ettiğim şu: İnsanlara günah işlediklerini söylemek kolay da gökten buğday yağdığına onları nasıl inandıracaksınız?

Onun da bir usulü varmış. Buğday yağdığını yazan William Averell, Ipswich’te oturan kumaşçı William Geffreyes’i tanık gösteriyor, ardından Hâkim Germaye’nin hizmetkârı John Bull’un adını veriyor. Ay’da bir haç belirdiğini anlatan bir başka risaleci  İrlanda Lord Şansölyesi’ni anarak iddiasının doğruluğunu garantiliyor. Okuyanların ne kadarının inandığını bilmiyoruz. Ama yazanların illa ki “Kim görmüş?” sorusunu bekledikleri belli.

Malum, risalelerin taşıdığı tuhaf havadisler zamanla diyelim, modern gazeteciliğin içinde eriyip gidiyor. Memlekette nasıl yaşandığını görmek için 1910’un ilk aylarında İstanbul’a bakmak kâfi. “Tam o esnada” Halley kuyruklu yıldızı dünyaya yaklaşıyor. Sabah gazetesi bir gün “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” diye yazı çıkarıyor, başka bir gün “Halley Yıldızı Görünmüş” haberini veriyor. Derken aynı gazetede Hüseyin Rahmi’nin Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç romanı tefrika edilmeye başlıyor. Gazetenin haberlerinde Viyana’da, İtalya’da rasathanelerin ne gördüğünü okuyorsunuz; kumaşçının, Lord Şansölyesi’nin yerini artık rasathane almış. Romanda ise İstanbul’da mahalle kadınlarının bu işe ne dediği kıkır kıkır anlatılıyor. Hüseyin Rahmi’nin gözünü göğe dikmesine lüzum yok, mahallenin konuştuğunu duyması yetiyor.

Gazeteler çıkınca risaleler hemen kaybolmadı elbette. O bahar için konuşursak, gazete birinin ilanını almış mesela. Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Halley’in dünyaya zarar vermeyeceğini anlatan resimli bir risale hazırlamış. Başlığa da okurun sorusunu koymuş: Neler Olacak? Tasvir-i Efkâr 10 Mayıs’ta risalenin kapağını basıp ilanını yayımlıyor. Bir hafta sonra, 17 Mayıs’ta, Tanin risalenin nüshalarının tükenmek üzere olduğunu yazıyor.

Risalelerin gazeteciliğin içinde erimesi derken galiba böyle bir şeyi kastediyorum. O bahar İstanbul’da okur, aynı kuyruklu yıldızın haberini de tefrikasını da risalesinin ilanını da gazetede bulabiliyor. En hoşuma gideni yine o risalenin adı oldu. Velid Bey’in cevabı belli: Bir şey olmayacak. Ama kapağına “Bir şey olmayacak” yazmamış.

Kaynaklar

- Minas Ceryanoğlu’nun destanı: Kevork Pamukciyan, İstanbul Yazıları: Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar I, yayına hazırlayan Osman Köker, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2002, s. 66-67. Alıntılanan dörtlük s. 66’da.

- İngiliz risaleleri: Erik Crnkovich, “Wonderful Weather: Floods and Foreboding in 17th-Century Britain”, The Public Domain Review, 28 Ekim 2026. William Jones’un sel yorumu, William Averell’in tanıkları ve Ay’da haç görüldüğünü anlatan risale için.

- Hüseyin Rahmi ve Sabah’ın Halley haberleri: Hüseyin Rahmi Gürpınar, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç, yayına hazırlayan Fatih Altuğ, İletişim Yayınları, İstanbul, 2019. Sabah’ta çıkan “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” (15 Şubat 1910) ve “Halley Yıldızı Görünmüş” (9 Nisan 1910) dâhil dönemin yazıları, Meral Nayman Demir’in günümüz harflerine aktarımıyla kitabın sonunda, s. 257-280’de.

- Velid Bey’in risalesi, ilanı ve satış haberi: Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Kuyruklu Yıldızlar ve Halley Kevkeb-i Gisûdarı (Neler Olacak?), Matbaa-i Ebüzziya, Kostantiniyye, 1328. İlan: Tasvir-i Efkâr, 10 Mayıs 1910, s. 8; satış haberi: Tanin, 17 Mayıs 1910, s. 4. İki gazete kaydını aktaran: Kübra Fettahoğlu, “Comets As Omens of Catastrophe: Halley’s Return in 1910 and the Ottoman Empire”, Kadim, sayı 10, Ekim 2025, s. 132, dipnot 89-91.

Yz ile temizlenmiştir.

Pazar, Kasım 15, 2026

Sessiz Kare

Bağımsız yayınevi Fieldmouse Press’in çıkardığı çevrimiçi çizgi roman dergisi Solrad’da Emre Altındağ’ın kendi çizgi romanları ve yavaş okuma üzerine bir denemesi yayımlandı. Altındağ sözsüz çizgi romanlar çiziyor, Barselona’da da bu konuda doktora çalışmasını sürdürüyor. İlk grafik romanı Fishes May Come Back’i 2021’de İngiliz yayınevi Good Comics yayımlamıştı. Denemesi, bir süredir dönüp yeniden okuduğum bizim eski çizgi romanlar hakkında bir iki kelam etmeme vesile oldu diyelim.

Altındağ, balondan ve anlatım kutusundan vazgeçtiğinde okurdan ne beklediğini anlatıyor. “Bir sayfada denizi, bir figürü ve gökyüzünü görebiliriz. Tek söz edilmez. Ama görüntünün söyleyeceği vardır.” Bir sonraki sayfada aynı denizi, aynı figürü gördüğümüzü düşünelim. Bu defa figürün duruşu azıcık değişmiş yahut gökyüzünde bir şey belirmiş. Hikâyeyi ilerleten, o küçük değişikliği fark etmemiz. Gözümüzden kaçtıysa önceki sayfaya döneceğiz. Altındağ okurunun biraz da bunu yapmasını istiyor.

Çizgi romanda iki kare arasında olup biteni okur tamamlar. Kahraman ilk karede koşmaya başlar, ikincisinde varacağı yere ulaşmıştır. Yolun tamamını görmeyiz. Hatta bazen koştuğunu bile görmeyiz. Onu bir kapının önünde iki büklüm, soluk soluğa çizmek yeter. İlkinde iki resmi birbirine bağlarız, ikincisinde tek bir resimden az önce ne olup bittiğini çıkarırız. Çizer isterse o karenin üstüne kahramanın koşarak geldiğini de yazabilir. Bizim çizgi romanımıza dönersek, beni asıl ilgilendiren bu son tercih.

Çoğu altmışlı yıllarda yayımlanmaya başlayan tarihî çizgi romanlarımızı okurken gözüme çarpan, balonların çokluğundan önce, resimde gördüğümüz bir hareketin anlatım kutusunda bir daha dile getirilmesi oldu. Hem kahramanı görüyoruz, hem de üstteki yazı onun ne yaptığını söylüyor. Bazen iki kare arasına okura bırakılabilecek bir açıklama girdiği de oluyor.

Umberto Eco’nun ayrımını ödünç alırsam, bu sayfaların bir örnek okuru var. Tarihî serüvenin seslendiği okur, en başta, kahramanın başına ne geldiğini, sonra ne olacağını merak ediyor. Çizer de onun hikâyeyi adım adım izlemesini istiyor. İki resim arasındaki bağı kuramayabileceğini düşündüğü yerde işi kendince sağlama alıyor, resimde gösterdiğini bir kere de yazıyla anlatıyor. Peki o açıklamaya her seferinde ihtiyaç duyuyor muyuz? Sayfayı eline alan, Eco’nun deyişiyle ampirik okur, pekâlâ yalnızca resimlere bakarak da bir kareyle öteki arasında ne olduğunu çıkarabilir.

Suat Yalaz’ın Karaoğlan’ının ilk serüveni Asya Kaplanı’nda (Akşam, 1962; dergi baskısı 1963) ilk sayımda 595 kare buldum. Bunların yalnızca ikisinde ne balon vardı ne anlatım kutusu. Böylesine bol yazılı bir serüvende insan, çizerin nerede sustuğunu merak ediyor.

Altan Deliorman’ın yazdığı, Yücel Köksal’ın çizdiği Akbulut’un ilk serüveni Küçük Esir (1967) adıyla başlıyor, üçüncü fasikülde bitiyor. Bütün serüvende 285 kare saydım. Bunlardan biri tuhaf. Beş Moğol atlısı, Akbulut’la arkadaşını uykuda öldürmek için kaldıkları hana geliyor. Anlatıcı, askerlerin merdivenlerden çıkıp odayı bulduklarını söylüyor. O cümleyi okuyunca adamları kapının önüne kadar götürmüşüz zaten. Gelgelelim çizer bizi merdivende tutuyor. Bir kareyi, yakından gördüğümüz bir çift çizmeye ayırmış. Yazı yok. Hemen sonraki karede askerlerden biri ötekileri uyarıyor: “Dikkat! Yavaş!” O çizme karesi çıkarılsa hikâyeyi yine anlarız. Ama o zaman, hana varışlarıyla kapıyı açmaları arasında birinin gürültü edebileceği, içeridekilerin de bunu duyabileceği o kısacık an kaybolur.

Ayhan Başoğlu’nun Malkoçoğlu için çizdiği Ölmez Çiçek (Tercüman, 1990) 104 bant sürüyor. İlk sayımda 499 kare buldum. Çizerin sözü nerede kestiğine dair bir örnek de 20. bantta. Kervancı kavga sırasında bir adama yumruk atıyor. Anlatıcının deyişiyle, kervancının yumruğu adama gökteki yıldızları saydırıyor. Hemen sağındaki karede tek kelime yok. Adam yerde, bacağı ön planda, kervancı tepesinde. Yumruğu yerken anlatıcının sesini duyuyoruz. Adamın ne hâle düştüğünü ise Başoğlu bize göstermeyi yeterli bulmuş.

Eski çizgi romanları okurken gazete tefrikasının şartlarını unutuyor değilim. Bugün Malkoçoğlu’nun bantlarını alt alta koyup tek oturuşta okuyabiliyorum. Tercüman okurunun elindeyse o günün bantı vardı. Ertesi gün kaldığı yerden devam edecekti. Resimde görülenin yazıyla pekiştirilmesinde bunun da payı olsa gerek. Bir de Yalaz’ın bana anlattığı var.

Suat Yalaz, 1991’de kendisiyle yaptığım söyleşide, okurun çizgi romanına daha fazla vakit ayırmasını istediğini söylemişti. Sayfaya şöyle bir bakılıp geçilmesi içine sinmiyordu. Yalaz’ın çizdiği pek çok sahnede anlatım kutusunu elimle kapattığımda da kimin ne yaptığını, bir kareden ötekine neyin değiştiğini anlayabiliyorum. Ben bugün o kutuyu kapatıp resme bakıyorum. Yalaz ise okurun orada biraz daha kalması için o kutuya birkaç satır daha yazmayı düşünüyordu. Okunmak istiyordu. Söze yavaş okumayla girdim. Emre Altındağ da okurunun sayfada biraz daha kalmasını istiyor. Denizi, gökyüzünü, bir sayfadan ötekine duruşu azıcık değişen o figürü bunun için anlatıyordu. “Bakılmak” istiyordu.

Cumartesi, Kasım 14, 2026

Oğuz Aral, Gırgır’ın başarısını nasıl açıklıyordu?

Yz ile temizlenmiştir.

Birkaç yıl önce Oğuz Aral’ın notlarından oluşan sayfalar bir müzayedede satıldı. Sayfalar tek tek satışa çıkarıldığı için hepsini bir arada görmek de satın almak da oldukça külfetliydi. Aralarında çalışma notları, iç dökmeler, yapılacak işler ve espri taslakları vardı. Ben özellikle mizahla ilgili görüşlerini içeren sayfaları elde etmeye çalıştım.

Aral’ın mizah üzerine düşüncelerini, yönettiği Gırgır’ın başarısından ayrı değerlendirmek kolay değil. Derginin geniş bir okur kitlesine ulaşması, yetiştirdiği çizerler ve etkisi, Aral’ın mizah anlayışını da açıklıyormuş gibi kabul edilebiliyor. Oysa bir dergiyi başarıyla yönetmekle, o başarının tarihsel ve toplumsal nedenlerini açıklamak farklı işler. Aral’ın ne yaptığını biliyoruz, yaptığını nasıl anlamlandırdığı üzerinde daha az duruyoruz ve esasen bilmiyoruz.

Elimdeki sayfaların bir kısmı, daha doğrusu karalamalar, bu bakımdan ilginç. Almanya’da yapılacak bir konuşma için hazırlanmış görünüyor. Araya giren “Sargut’a bırak”, “Oğuz başla” gibi notlar, konuşmanın bölüşüldüğünü düşündürüyor. Yarım bırakılmış cümleler, tekrarlar, çıkarılması veya kısaltılması düşünülen bölümler var. Bunları tamamlanmış bir makale gibi okumak haksızlık olur. Diğer yandan metnin ana düşüncesi oldukça belirgin: Karikatür ve mizah Türkiye’de halkla buluşurken Batı’da gerilemiş, Anadolu’nun tarihsel zenginliği Gırgır’ın başarısında yeniden kendini göstermiştir.

Aral’ın çıkış noktasını Gırgır’ı ve Türkiye’yi Almanya’da yüceltmek olarak görüyorum. İddiası şu: Türkiye’de yüz binlerce kişiye ulaşabilen bir mizah dergisi varken Avrupa’nın köklü yayınları neden güç kaybediyor? Bu soru yayıncılığa, okur alışkanlıklarına, mizahın farklı mecralardaki yerine bakmayı gerektiriyor. Aral ise cevabı giderek Batı ile Anadolu’nun kültürel özelliklerinde arıyor. Tirajı da kültürel bir kanıt sayıyor.

Almanya’da bir gazete bayisinden Alman mizah dergisi istediğinde kendisine Almanca MAD verildiğini anlatıyor. Bir Amerikan dergisinin Almanca baskısıyla karşılaşmasına kızmış ve Avrupa kültürüne Amerikan kültüründen daha yakın bulduğu Gırgır’ı satın almış. Alman bayisinde Amerikan ve Türk mizah dergileri bulunabilmesine rağmen Alman dergisi bulunamamasını anlamlı görüyor. Oysa bayideki Gırgır büyük olasılıkla Avrupa’ya yakınlığın değil, Türk göçmen okurun sonucu. Israrla hatırlatıyorum, “dergiler ticari kurumlardır” diyorum, unutuluyor. Titanic dergisinin varlığını biliyor, fakat onun seçkinlere seslendiğini ve her bayide satılmadığını söylüyor. Ardından şu hükme varıyor: “Bu örnek tüm Avrupa için geçerlidir.”

Bir gazete bayisinde yaşanan karşılaşma, konuşmaya renk katan bir anı olabilir. Ancak bir ülkenin, ardından bütün Avrupa’nın mizah hayatını açıklamak için yeterli olamaz. Aral’ın Almanca ya da bir başka yabancı dili bilip bilmediğini bilmiyorum ama yıllar önce bir konuşmasında İngilizlerin mizahının olamayacağını çünkü tek yaptıklarının akşam saatinde publarda bira içmek olduğunu söylemişti. O zaman da şaşırmıştım, bu yorumunu görünce, doğru olduğuna inandığı bir yargısı olduğunu ve ısrarla yinelediğini anladım. Üstelik yayın tarihleri de bu anlatısını desteklemiyor. Pardon 1982’de kapanmıştı; onun kadrosundan ayrılanların kurduğu Titanic ise 1979’dan beri yayımlanıyordu. Dolayısıyla burada bir geleneğin sona ermesi kadar başka bir yayın içinde sürmesi de söz konusu. Almanca MAD’in başlangıcı da 1967’ye uzanıyor. Pardon’un kapanmasıyla doğan boşluğu doldurmak için sonradan ortaya çıkmış değil. Aral, Doğu Almanya'da yayımlanan Eulenspiegel'i de hiç anmıyor. Bu kronoloji, Aral’ın anlattığı kültürel boşalma tablosunu değiştiriyor.

Aral’ın asıl açıklaması televizyonla ilgili. Reklamların, şiddetin ve sürekli hareket eden görüntülerin Batılı insanın görme duyusunu aşındırdığını düşünüyor. Bu görüntü kalabalığına alışmış insandan ince bir çizgiyi ve onun mizahını anlamasını beklemenin haksızlık olacağını söylüyor. Görüntülerin saldırganlığını canlı bir dille anlatıyor; fakat bu iştahla, dergi satışlarıyla görsel duyarlılık arasında kurduğu bağ gösterilmiş olmuyor. İnsanlar karikatürden mi uzaklaşıyor yoksa belirli dergilerden mi belli değil. Veya mizahla başka yerlerde mi karşılaşıyor? Örneğin televizyonda. Birçok ülkede özel televizyon kanalları çoğaldıkça, sansür gevşedikçe mizah dergileri tiraj kaybettiler ve televizyonda anlatılamayan mizahı yaparak yaşamaya başladılar. Metin bu olasılıkları ayırmıyor.

İkinci açıklaması çok daha dikkat çekici: Aral, Batı’daki hoşgörünün mizahı öldürdüğüne inanıyor: “otoritedeki hoşgörü karikatürdeki en zevkli unsur olan tehlike unsurunu yoketmiştir.” Tehlikenin bir espriye gerilim katabileceğini, çizerle okur arasında ortaklık yaratabileceğini anlayabiliriz. Fakat buradan hoşgörünün karikatürü güçsüzleştirdiği sonucuna geçmek kolay değil. Baskı, bazı esprilerin etkisini artırırken başka esprilerin hiç çizilememesine, çizerlerin susmasına ve yayınların kapanmasına da neden olur. Üstelik mizahın bütün zevki yasak olanı söylemekten gelmez.

Metnin kendi içinde de bir tezat var. Aral, Anadolu’daki eski üretim şenliklerini anlatırken mizahın gelişmesini “hoşgörü ve bağsızlık ortamı” ile açıklıyor. Hoşgörü Anadolu’da mizahı doğuruyor, Batı’da ise zayıflatıyor. Şenliğin izni ile otoritenin hoşgörüsü aynı şey olmayabilir; ama Aral bu ayrımı yapmıyor. Bu farklılığın nedenini öğrenemiyoruz. Açıklamalar, ele alınan toplum değiştikçe yön değiştiriyor.

Anadolu’ya geçtiğinde karşılaştırmanın ölçeği de genişliyor. Batı birkaç derginin tirajıyla temsil edilirken Anadolu’nun hesabına binlerce yıllık masallar, fıkralar, şenlikler ve mitolojik kişiler yazılıyor. Keloğlan, Nasrettin Hoca, Bektaşi ve Karagöz’ün yanına Ezop, Diyojen ve Noel Baba da katılıyor. Aral soruyor: “Bu kadar mizahi tipin aynı toprağın insanı olması herhalde tesadüfle izah edilemez…”

Aral, romantik bir biçimde Gırgır’ın tirajını Anadolu’nun binlerce yıllık mizah cevheriyle açıklamaya çalışıyor, geriye doğru bir soy ağacı kuruyor demek daha doğru. Aslına bakarsanız, toprağı kültür sanmak gibi bir yanlış yorum yapıyor. Hititler, Frigler, Ezop, Diyojen, Aziz Nikola ve Keloğlan aynı coğrafyada yan yana geldi diye aynı geleneğin parçası olmuyorlar. Onun tesadüfle açıklanamayacağını söylediği şey, modern Türkiye sınırlarının geçmişe yansıtılmasından ilham alan bir projeksiyon. Bu yönüyle Anadoluculuğun mizah versiyonunu üretiyor.

Yz ile temizlenmiştir.

Buradaki sorun Anadolu’nun kültürel zenginliği değil. Aynı genişliğin mukayese edilen diğer tarafa tanınmaması. Avrupa’nın farklı dönemlerde ürettiği çeşitli mizahi anlatıların neden hesaba katılmadığını bilemiyoruz. Dahası, süreklilikten söz edebilmek için bu bağların nasıl oluştuğunu, nelerin aktarıldığını ve değiştiğini göstermek gerekiyor.  Gırgır’ın haftalık baskı sayısı bu bağı kurmaya yetmiyor.

Gırgır’ın yüksek tirajı bu geniş anlatının sonunda Aral için Anadolu’ya özgü bir mizah gücünün güncel kanıtına dönüşüyor. Oysa bir yayının başarısı, bütün bir coğrafyanın kültürel üstünlüğünü kanıtlamaz. Burada ayrıca editoryal tercihlere, çizerlerin emeğine, okurun gündelik hayatına, fiyata, dağıtıma, reklama, sansür ortamına, cinselliğe ve dergi formülüne bakmak gerekir.

Bu karalamalar Aral’ın bütün mizah düşüncesini temsil etmeyebilir. Aral, Almanya’da bir topluluğa Gırgır’ı anlatmak üzere masaya oturduğunda söze kendi bildiği dergicilikten girmek yerine Anadolu’nun binlerce yıllık geçmişine gitmeyi seçmiş. Gırgır’ın mizah tarihindeki yerini kendisinin nerede gördüğü hakkında epey şey söylüyor bu tercih. Kendi çalışmasını uzun bir halk mizahı geleneğinin devamına yerleştiriyor; bu geleneğin değerini anlatırken Batı’nın gerilemesine ihtiyaç duyuyor. Gırgır’ın başarısı, bu açıklamanın sorunlarını ortadan kaldırmıyor.

Yz ile temizlenmiştir.

Cuma, Kasım 13, 2026

Orda burda şurda





Depoyu fullersen buradan aya...

Ellili yıllardan iki reklam, mizah dergilerinden ya da karikatür albümlerinden çıkartmış olmalıyım. BP reklamının altında Mayıs 1956 yazıyor. İnsanın uzaya çıkmasına beş, Ay’a ayak basmasına on üç yıl var ama otomobil rüyasıyla uzaya gitme hayali reklamda çoktan buluşmuş.

Bu imgelerin dergi ve gazeteleri, geniş anlamıyla pulp evrenini, sinemayı, reklamları ve gündelik dili etkilediğini elbette biliyorum. Ama bana bir zaman aralığı sorulsa altmışlı yılları işaret ederdim. Reklam, zihnimdeki takvime uymadı.

Uzaya seyahat hayalinin çok daha eski olduğunu da biliyorum. Mesele hayalin ne zaman kurulduğu değil, burada, bir benzin reklamında kullanılacak kadar tanıdık hale gelmesi. Roketi gören okurun hız, güç ve gelecekle ilgili bir şeyler düşünmesi bekleniyor. Reklamcı uzun uzun anlatmaya ihtiyaç duymamış, belli ki anlaşılacağını varsaymış.

İki reklam bu hayali farklı biçimlerde kullanıyor. Shell, otomobili roketin içine yerleştirmiş; motor gücünden, daha fazla kilometreden, randımandan söz ediyor. BP ise daha gidilmemiş Ay’a logosunu koymuş. Altında da “Her yerde BP servisi” yazıyor. İnsan henüz gitmemiş ama benzin şirketi yerini ayırtmış.

Türkiye’de özel otomobil sahibi olmanın dar bir çevrenin ayrıcalığı olduğu yıllar. Yol desen sınırlı, otomobil desen az, geniş kesimlerin araba alacak parası yok. Reklamlar mevcut sürücüye seslenirken bana kalırsa geleceğin müşterisine de bir şey söylüyor. Hayal üretiliyor, itibar ve ayrıcalık sunuluyor, benzinle birlikte bir gelecek tasavvuru satılıyor, roket de bunun parçası.

Bir de şirketlerin kimliği var. BP Britanyalı, Shell o dönemde Britanya-Hollanda ortaklığında. Gelgelelim uzay ve roketler dendiğinde benim aklıma önce Amerika geliyor. Bildiğim onca eski hikâye, film ve çizgi roman da bu çağrışıma katılıyor.

Ders verdiğim yıllarda sınamıştım, öğrenciler BP veya Shell’i kolaylıkla Amerikan emperyalizmiyle özdeşleştirirlerdi. Bu reklamları gösterip yorumlamalarını istesem muhtemelen Amerika’yla yakınlaşmamızdan, antikomünizmden, Marshall Planı’ndan söz edilirdi.

Bunlar bütünüyle ilgisiz bağlantılar değil elbette. Şirketlerin Amerikan olmaması da kullandıkları imgelerin Amerikan kültüründen etkilenmediğini göstermez. Ama bir döneme ilişkin genel bilgimiz, bazen baktığımız şeyi anlamamızı kolaylaştırırken bazen de ayrıntılarını görmemize engel oluyor. Reklamın kendisini incelemeden, hangi hikâyeye ait olduğuna ilk anda karar veriyoruz.

Popüler kültür gerçekleri de hayalleri de kullanıyor, tekrar ede ede bazı imgeleri belli ülkelere, dönemlere, hayat tarzlarına bağlıyor. Sonra o bağlantılar bize kendiliğinden kurulmuş, hep öyleymiş gibi geliyor.

Öğrencilerin klişe cevaplarını hatırladım ama benim de ezberlerim varmış. Reklamın tarihine, şirketin adına, roketin içindekine bakmadan Amerika’yı ve altmışlı yılları düşünmüşüm. Meğer reklamı eski bir dergiden çıkartıp zihnimde yanlış yere koymuşum.


Perşembe, Kasım 12, 2026

O Kalp Kime Gidiyor?

Hepimiz karşılaşıyoruz, insanlar fotoğraf paylaşırken filtreler kullanarak kendilerini olduğundan çok daha güzel gösteriyorlar. Eğer o insanı tanıyorsanız, yani gerçek hayatta onun filtresiz hâlini biliyorsanız, o fotoğraflar karşısında tuhaf hissedebiliyorsunuz. Biraz onun adına utanıyorsunuz, biraz da suç ortağı gibisiniz, çünkü gerçeği bilenler de çoğu zaman o fotoğrafın altına kalp bırakıyor.

Belki o kalp fotoğrafa değil, arkadaşlığımıza gidiyordur. Erving Goffman, gündelik hayatta sunduğumuz “izlenimi” çevremizdekilerin de koruduğunu anlatır. Pot kırmayarak, tutarsızlıkları görmezden gelerek, birbirimizi mahcup etmeyerek bu sunumun devamına yardım ederiz. Goffman’ın “koruyucu pratikler” dediği davranışları düşününce, o kalbin anlamı da değişiyor: Görüntüye inandığımızı mı söylüyoruz yoksa sahibini incitmek istemediğimizi mi? Nezaket ile suç ortaklığı bazen birbirine çok benziyor.

İnsanların güzel ya da yakışıklı görünmek istemesini anlamıyor değilim. Benim merakım başka: İnsan, kendisine benzemeyen bir görüntü üzerinden gördüğü ilgiyi nasıl kendisine ait sayıyor?

Lavrence ve Cambre, “‘Do I Look Like My Selfie?’: Filters and the Digital-Forensic Gaze” (2020) başlıklı çalışmalarında, odak gruplarıyla filtrelerin nasıl kullanıldığını ve başkalarının fotoğraflarının nasıl değerlendirildiğini incelemişler. Katılımcılar başkalarının fotoğraflarında zaten müdahale bulunduğunu varsayabiliyor. Eleştirilen şey çoğu zaman filtre kullanılması değil, müdahalenin göze batması. Başlıktaki “dijital-adli bakış” da görüntülerin sahiciliğini sorgulayan bu incelemeye işaret ediyor. Birbirimizin yüzünde müfettişlik yapıyoruz. Bende bıraktığı izlenim şu: Herkes bir biçimde “yalan” üretiyor, sadece abartanlar ayıplanıyor.

Müdahale işi yeni değil; fotoğrafın tarihi biraz da rötuşun tarihidir. Günümüzdeki fark, bu işlemin gündelik bir alışkanlığa dönüşebilecek kadar kolaylaşması. Filtreler yüzleri birbirine de benzetiyor. Lavrence ve Cambre’nin dikkat çektiği gibi, bu araçlar yalnızca kişisel tercihlerimize hizmet etmiyor; hangi özelliklerin “düzeltilmesi” gerektiğine ilişkin hazır kabuller de taşıyor. Kırışıklığın silinmesi, burnun hokkalaşması, annemin “bazlama yüz” dediği yuvarlak yüzlerin daraltılması, tenin açılması tesadüfi tercihler değil. Kendimize özgü yüzümüzü düzeltirken ortak bir güzellik tarifine yaklaşıyoruz.

Bu görüntüyü paylaşırken, bakanların neye inanmasını istiyoruz? Kişinin rahatlama ihtiyacını anlamak, karşı tarafın yanıltılmasını önemsizleştirmeyi gerektirmez. Ama fotoğrafı paylaşan kişi bizim gördüğümüz şeyi görmüyor da olabilir. Nicole Ellison, Rebecca Heino ve Jennifer Gibbs’in 2006’da çevrimiçi flört sitesi kullanan 34 kişiyle yaptıkları araştırma, bu konuda bir açıklama imkânı sunuyor. Katılımcılar çekici görünmek ile dürüst olmak arasındaki gerilimi kimi zaman “ideal benlik”lerini öne çıkararak yönetiyorlar. Sundukları kişi, olmak istedikleri kişiden de özellikler taşıyor. Bu araştırma bugünün yüz filtrelerini incelemiyor; fakat insanın idealize edilmiş bir sunumu nasıl kendisinin sayabildiğini düşünmeye yardımcı oluyor.

Belki baştaki sorunun cevabı da burada: Kişi ilgiyi yabancı bir yüze değil, kendisinin daha iyi bir hâline gösterilmiş sayıyor. Filtreli görüntü ona yalan gibi değil, yorgunluk, kötü ışık ve yaş olmasa görünmesi gereken yüz gibi geliyor olabilir. Görüntünün değiştirilmiş olması, gördüğü ilginin kişi üzerindeki etkisini geçersiz kılmıyor. Fotoğrafın kendisine tam benzemediğini bilse bile beğenilmenin hazzını sahiplenebilir.

Fakat bu haz, kendi görünüşüyle barışmasını sağlamak yerine aradaki mesafeyi büyütebilir. Tory Higgins’in “benlik uyuşmazlığı” kuramı, kişinin kendisini nasıl gördüğü ile nasıl olmak istediği arasındaki farkın hayal kırıklığı ve hoşnutsuzlukla ilişkisini açıklıyor. Filtreyi bu çerçevede düşündüğümüzde, ideal yüz artık yalnızca hayal edilen bir şey değil; ekranda duran, saklanabilen, tekrar tekrar bakılabilen bir karşılaştırma ölçüsü.

Lavrence ve Cambre’nin bir katılımcısı bunu şöyle anlatıyor: “Yüzündeki filtreyi kaldırıyorsun ve şimdi kendimi çirkin hissediyorum diyorsun.” Tek bir kişinin sözü, herkesin böyle hissettiğini göstermez. Ama meselenin nasıl tersine dönebildiğini anlatır: Fotoğrafın kişiye benzemesini beklerken, kişi kendisinin fotoğrafa benzemesini beklemeye başlıyor.

Bu yalnızca filtre kullananların meselesi de değil. Facebook’ta on beş yıl önceki fotoğrafını kullananlar var; zaman da bir filtre. Elbette bir farkla: Eski fotoğraftaki kişi gerçekten bizdik; değiştirilmiş yüzümüzle hiç yaşamamış olabiliriz. Ama ikisi de bugünümüzle aramıza mesafe koyabiliyor. Eski bir fotoğrafımıza bakarken o yüzü hâlâ bugünkü yüzümüzmüş gibi sahiplenebiliyoruz. Belki asıl soru da burada başlıyor: Aynaya bakarken kimi arıyoruz?