Yanlış Tarihler

Enis Tahsin Til’in Gazeteler ve Gazeteciler kitabında mizah gazeteleriyle ilgili bölümü okurken bazı tarihlere takıldım. Til’in 1950’de Akşam’da yayımlanan yazılarından oluşan bu bölüm, ilk mizah yayınlarını, gazetecilerin başlarına gelenleri ve basın üzerindeki baskıları anlatıyor. Bildiğim tarihlerle uyuşmayan bilgiler görünce başka kaynaklara baktım. Karşıma yalnızca yanlış tarihler çıkmadı, olayların sıralaması da karışmıştı.

Til, Terakki’nin mizah ekini 1868’de başlatıyor. Oysa 1868, ana gazetenin çıkış yılı, mizah yayını 1870 tarihli. Diyojen’in çıkışı 1869 olarak veriliyor, Türkçe Diyojen’in ilk sayısı ise 24 Kasım 1870. Birkaç sayfa sonra aynı yayın için “12 Kasım 1286” tarihi kullanılıyor. Buradaki Rumi tarih, Miladi takvime çevrildiğinde zaten 24 Kasım 1870 ediyor. Dolayısıyla başka bir kaynağa bakmadan, bölümün kendi içinde bile bir tutarsızlık görülebiliyor.

Hayal’in 1871’de çıktığı söyleniyor, doğrusu 1873. Çıngıraklı Tatar’ın ise 1872’de Hayal’in yerine çıkarıldığı belirtiliyor. Burada hem yıl hem sıra yanlış. Teodor Kasap, Diyojen’den sonra 1873’te Çıngıraklı Tatar’ı, onun ardından aynı yıl Hayal’i çıkarıyor. Bu düzeltme önemli, çünkü yanlış sıralama Kasap’ın yayıncılık hayatının ve kapatma cezalarına karşı nasıl hareket ettiğinin anlatımını da değiştiriyor.

Diyojen’in kapanışı buna başka bir örnek. Til’in anlatımında gazete iki aylığına kapatılıyor, Kasap da ceza süresi dolduğunda yayını sürdürmeyerek beklemeyi tercih ediyor. Oysa Diyojen yeniden yayımlanıyor ve 183. sayıya kadar devam ediyor. Ocak 1873’te imtiyazının iptal edilmesiyle kapanıyor. Geçici kapatma cezası ile gazetenin kesin kapanışı birleştirilmiş, idarî bir kararın yerine yayıncının tercihi geçmiş.

Karikatür konusunda da benzer bir sorun var. Til, Diyojen’in 120. sayıdan itibaren karikatür yayımlamaya başladığını söylüyor. Dergi koleksiyonuna dayanan Ziyad Ebüzziya incelemesinde ise 74, 121 ve 123. sayılardaki üç karikatür kaydediliyor. Küçük bir sayı farkı gibi görünebilir, ama karikatürün basında ne zaman ve nasıl yer bulduğunu araştırıyorsak bu ayrıntıya ihtiyacımız var.

Eski gazetecilerin yazıları, başka yerde bulamayacağımız ayrıntılar taşıyor. Bu yüzden değerli buluyor, dönüp dönüp okuyoruz. Ama hatıranın canlılığına, anlatıcının kendinden emin sesine kapılmadan tarihleri ve olayları ayrıca kontrol etmek gerekiyor. Alfabenin değişmesi nedeniyle 1928 öncesi yayınlara herkes doğrudan başvuramıyor. Latin harfleriyle yazılmış bir kaynaktaki yanlış tarih, sonraki çalışmalarda tekrarlanarak yerleşiyor. Birçok yerde karşımıza çıkınca, farklı kaynaklarca doğrulandığını düşünebiliyoruz, oysa hepsi aynı yanlışı aktarıyor olabiliyor. Bu hataya ben de düştüğüm için biliyorum.