Oğuz Aral, Gırgır’ın başarısını nasıl açıklıyordu?

Yz ile temizlenmiştir.

Birkaç yıl önce Oğuz Aral’ın notlarından oluşan sayfalar bir müzayedede satıldı. Sayfalar tek tek satışa çıkarıldığı için hepsini bir arada görmek de satın almak da oldukça külfetliydi. Aralarında çalışma notları, iç dökmeler, yapılacak işler ve espri taslakları vardı. Ben özellikle mizahla ilgili görüşlerini içeren sayfaları elde etmeye çalıştım.

Aral’ın mizah üzerine düşüncelerini, yönettiği Gırgır’ın başarısından ayrı değerlendirmek kolay değil. Derginin geniş bir okur kitlesine ulaşması, yetiştirdiği çizerler ve etkisi, Aral’ın mizah anlayışını da açıklıyormuş gibi kabul edilebiliyor. Oysa bir dergiyi başarıyla yönetmekle, o başarının tarihsel ve toplumsal nedenlerini açıklamak farklı işler. Aral’ın ne yaptığını biliyoruz, yaptığını nasıl anlamlandırdığı üzerinde daha az duruyoruz ve esasen bilmiyoruz.

Elimdeki sayfaların bir kısmı, daha doğrusu karalamalar, bu bakımdan ilginç. Almanya’da yapılacak bir konuşma için hazırlanmış görünüyor. Araya giren “Sargut’a bırak”, “Oğuz başla” gibi notlar, konuşmanın bölüşüldüğünü düşündürüyor. Yarım bırakılmış cümleler, tekrarlar, çıkarılması veya kısaltılması düşünülen bölümler var. Bunları tamamlanmış bir makale gibi okumak haksızlık olur. Diğer yandan metnin ana düşüncesi oldukça belirgin: Karikatür ve mizah Türkiye’de halkla buluşurken Batı’da gerilemiş, Anadolu’nun tarihsel zenginliği Gırgır’ın başarısında yeniden kendini göstermiştir.

Aral’ın çıkış noktasını Gırgır’ı ve Türkiye’yi Almanya’da yüceltmek olarak görüyorum. İddiası şu: Türkiye’de yüz binlerce kişiye ulaşabilen bir mizah dergisi varken Avrupa’nın köklü yayınları neden güç kaybediyor? Bu soru yayıncılığa, okur alışkanlıklarına, mizahın farklı mecralardaki yerine bakmayı gerektiriyor. Aral ise cevabı giderek Batı ile Anadolu’nun kültürel özelliklerinde arıyor. Tirajı da kültürel bir kanıt sayıyor.

Almanya’da bir gazete bayisinden Alman mizah dergisi istediğinde kendisine Almanca MAD verildiğini anlatıyor. Bir Amerikan dergisinin Almanca baskısıyla karşılaşmasına kızmış ve Avrupa kültürüne Amerikan kültüründen daha yakın bulduğu Gırgır’ı satın almış. Alman bayisinde Amerikan ve Türk mizah dergileri bulunabilmesine rağmen Alman dergisi bulunamamasını anlamlı görüyor. Oysa bayideki Gırgır büyük olasılıkla Avrupa’ya yakınlığın değil, Türk göçmen okurun sonucu. Israrla hatırlatıyorum, “dergiler ticari kurumlardır” diyorum, unutuluyor. Titanic dergisinin varlığını biliyor, fakat onun seçkinlere seslendiğini ve her bayide satılmadığını söylüyor. Ardından şu hükme varıyor: “Bu örnek tüm Avrupa için geçerlidir.”

Bir gazete bayisinde yaşanan karşılaşma, konuşmaya renk katan bir anı olabilir. Ancak bir ülkenin, ardından bütün Avrupa’nın mizah hayatını açıklamak için yeterli olamaz. Aral’ın Almanca ya da bir başka yabancı dili bilip bilmediğini bilmiyorum ama yıllar önce bir konuşmasında İngilizlerin mizahının olamayacağını çünkü tek yaptıklarının akşam saatinde publarda bira içmek olduğunu söylemişti. O zaman da şaşırmıştım, bu yorumunu görünce, doğru olduğuna inandığı bir yargısı olduğunu ve ısrarla yinelediğini anladım. Üstelik yayın tarihleri de bu anlatısını desteklemiyor. Pardon 1982’de kapanmıştı; onun kadrosundan ayrılanların kurduğu Titanic ise 1979’dan beri yayımlanıyordu. Dolayısıyla burada bir geleneğin sona ermesi kadar başka bir yayın içinde sürmesi de söz konusu. Almanca MAD’in başlangıcı da 1967’ye uzanıyor. Pardon’un kapanmasıyla doğan boşluğu doldurmak için sonradan ortaya çıkmış değil. Aral, Doğu Almanya'da yayımlanan Eulenspiegel'i de hiç anmıyor. Bu kronoloji, Aral’ın anlattığı kültürel boşalma tablosunu değiştiriyor.

Aral’ın asıl açıklaması televizyonla ilgili. Reklamların, şiddetin ve sürekli hareket eden görüntülerin Batılı insanın görme duyusunu aşındırdığını düşünüyor. Bu görüntü kalabalığına alışmış insandan ince bir çizgiyi ve onun mizahını anlamasını beklemenin haksızlık olacağını söylüyor. Görüntülerin saldırganlığını canlı bir dille anlatıyor; fakat bu iştahla, dergi satışlarıyla görsel duyarlılık arasında kurduğu bağ gösterilmiş olmuyor. İnsanlar karikatürden mi uzaklaşıyor yoksa belirli dergilerden mi belli değil. Veya mizahla başka yerlerde mi karşılaşıyor? Örneğin televizyonda. Birçok ülkede özel televizyon kanalları çoğaldıkça, sansür gevşedikçe mizah dergileri tiraj kaybettiler ve televizyonda anlatılamayan mizahı yaparak yaşamaya başladılar. Metin bu olasılıkları ayırmıyor.

İkinci açıklaması çok daha dikkat çekici: Aral, Batı’daki hoşgörünün mizahı öldürdüğüne inanıyor: “otoritedeki hoşgörü karikatürdeki en zevkli unsur olan tehlike unsurunu yoketmiştir.” Tehlikenin bir espriye gerilim katabileceğini, çizerle okur arasında ortaklık yaratabileceğini anlayabiliriz. Fakat buradan hoşgörünün karikatürü güçsüzleştirdiği sonucuna geçmek kolay değil. Baskı, bazı esprilerin etkisini artırırken başka esprilerin hiç çizilememesine, çizerlerin susmasına ve yayınların kapanmasına da neden olur. Üstelik mizahın bütün zevki yasak olanı söylemekten gelmez.

Metnin kendi içinde de bir tezat var. Aral, Anadolu’daki eski üretim şenliklerini anlatırken mizahın gelişmesini “hoşgörü ve bağsızlık ortamı” ile açıklıyor. Hoşgörü Anadolu’da mizahı doğuruyor, Batı’da ise zayıflatıyor. Şenliğin izni ile otoritenin hoşgörüsü aynı şey olmayabilir; ama Aral bu ayrımı yapmıyor. Bu farklılığın nedenini öğrenemiyoruz. Açıklamalar, ele alınan toplum değiştikçe yön değiştiriyor.

Anadolu’ya geçtiğinde karşılaştırmanın ölçeği de genişliyor. Batı birkaç derginin tirajıyla temsil edilirken Anadolu’nun hesabına binlerce yıllık masallar, fıkralar, şenlikler ve mitolojik kişiler yazılıyor. Keloğlan, Nasrettin Hoca, Bektaşi ve Karagöz’ün yanına Ezop, Diyojen ve Noel Baba da katılıyor. Aral soruyor: “Bu kadar mizahi tipin aynı toprağın insanı olması herhalde tesadüfle izah edilemez…”

Aral, romantik bir biçimde Gırgır’ın tirajını Anadolu’nun binlerce yıllık mizah cevheriyle açıklamaya çalışıyor, geriye doğru bir soy ağacı kuruyor demek daha doğru. Aslına bakarsanız, toprağı kültür sanmak gibi bir yanlış yorum yapıyor. Hititler, Frigler, Ezop, Diyojen, Aziz Nikola ve Keloğlan aynı coğrafyada yan yana geldi diye aynı geleneğin parçası olmuyorlar. Onun tesadüfle açıklanamayacağını söylediği şey, modern Türkiye sınırlarının geçmişe yansıtılmasından ilham alan bir projeksiyon. Bu yönüyle Anadoluculuğun mizah versiyonunu üretiyor.

Yz ile temizlenmiştir.

Buradaki sorun Anadolu’nun kültürel zenginliği değil. Aynı genişliğin mukayese edilen diğer tarafa tanınmaması. Avrupa’nın farklı dönemlerde ürettiği çeşitli mizahi anlatıların neden hesaba katılmadığını bilemiyoruz. Dahası, süreklilikten söz edebilmek için bu bağların nasıl oluştuğunu, nelerin aktarıldığını ve değiştiğini göstermek gerekiyor.  Gırgır’ın haftalık baskı sayısı bu bağı kurmaya yetmiyor.

Gırgır’ın yüksek tirajı bu geniş anlatının sonunda Aral için Anadolu’ya özgü bir mizah gücünün güncel kanıtına dönüşüyor. Oysa bir yayının başarısı, bütün bir coğrafyanın kültürel üstünlüğünü kanıtlamaz. Burada ayrıca editoryal tercihlere, çizerlerin emeğine, okurun gündelik hayatına, fiyata, dağıtıma, reklama, sansür ortamına, cinselliğe ve dergi formülüne bakmak gerekir.

Bu karalamalar Aral’ın bütün mizah düşüncesini temsil etmeyebilir. Aral, Almanya’da bir topluluğa Gırgır’ı anlatmak üzere masaya oturduğunda söze kendi bildiği dergicilikten girmek yerine Anadolu’nun binlerce yıllık geçmişine gitmeyi seçmiş. Gırgır’ın mizah tarihindeki yerini kendisinin nerede gördüğü hakkında epey şey söylüyor bu tercih. Kendi çalışmasını uzun bir halk mizahı geleneğinin devamına yerleştiriyor; bu geleneğin değerini anlatırken Batı’nın gerilemesine ihtiyaç duyuyor. Gırgır’ın başarısı, bu açıklamanın sorunlarını ortadan kaldırmıyor.

Yz ile temizlenmiştir.