Tanpınar Miti: Gecikmişliğin Konforu

Tanpınar neden öldükten sonra daha çok okundu? Edebiyat sohbetlerinin demirbaşıdır bu soru. İnsan, bir kalıbın içine girdiğini hemen sezemiyor; sürekli tekrar eden bir ezberin dişlileri arasına sıkıştığını fark edemiyor: “Ahmet Hamdi Tanpınar yaşarken neden yeterince ilgi görmedi de, ölümünden sonra kıymete bindi?”

Kesin bir cevabı yok bunun; dolayısıyla her yanıt ister istemez spekülatif. Yine de mesele iki ana hatta toplanabilir.

Birincisi, Tanpınar’ın “hoca” kimliği. Edebiyat çevreleri, akademisyeni yazar olarak ciddiye almakta çoğu zaman isteksizdir. Bunun arkasında hem alan içi hiyerarşiyi koruma dürtüsü, hem de hafif bir anti-entelektüel refleks vardır. Akademisyen yazar, “fazla terbiyeli”, “fazla ölçülü” ve dolayısıyla risk almayan biri olarak kodlanır. Bir adım ileri gidelim: “sası” bulunur. Sanki eleştiri yazsa, ders verse daha yerinde olacakmış gibi düşünülür. Bu durum, sadece Tanpınar’a özgü değil demek istiyorum, yapısal bir mesafeden söz ediyorum.

İkincisi, Tanpınar’ın yazarlık persona’sı. Belirgin bir içe dönüklük ve geri çekilme hâli var. Edebiyatın narsisizmin yüksek oktanlı yakıtı olduğu düşünülürse, bu ciddi bir dezavantaj. Gürültü çıkaranın, kendini dayatanın parladığı bir ortamda, temkinli bir ses hızla geri plana düşer. Bugün de tablo çok farklı değil: Okur çoğu zaman metne değil, metnin etrafında kopan gürültüye tepki verir.

Üçüncü bir boyut eklemek mümkün: o da zamanın eleği. Yazar hayattayken kimliği, konumu ve ilişkileri metnin önüne geçer; öldükten sonra geriye esas olarak metin kalır. Bugün Tanpınar okuyanların önemli bir kısmı, onun akademik kariyerini ya da dönemsel angaryalarını bilmez; doğrudan metinle temas eder. Bu da gecikmiş bir karşılaşma etkisi üretir.

Elbette bunlar meselenin “hakikati” değil. Zaten böyle bir hakikat de yok. Asıl mesele, edebiyat çevrelerinin kendi mitlerini nasıl ürettiği. Ben daha çok şuna takılıyorum: Bu soru neden bu kadar yaygın? Neden farklı kuşaklar aynı formülle düşünüp konuşuyor? Bu artık bireysel bir merak değil; dolaşıma girmiş, sorgulanmayan bir ezber sanki.

Belki Tanpınar’a duyulan hayranlık, bu soruyu ahlaki bir çelişkiye dönüştürüyor. “Geç fark edilmiş değer” anlatısı, soruyu sorana da bir tür değerbilirlik, hatta ince zevk atfediyor. Ama asıl ilginç olan, bu sorunun nasıl bu kadar kolay kamusallaştığı. Üniversite müfredatında tekrar edilen bir klişenin zamanla genelleşmesi mi bu? Yoksa eleştiri yazılarının ve popüler edebiyat söyleminin ürettiği bir ezber mi?

Bazen bir sorunun kendisi, cevabından daha fazla şey söyler. Tanpınar örneğinde de mesele, onun neden geç okunduğu değil; bizim bu gecikme hikâyesini neden bu kadar sevdiğimiz. Belki de asıl ihtiyacımız olan, okunup okunmaması değil “geç kalmışlık” duygusunun kendisi.