Depoyu fullersen buradan aya...

Ellili yıllardan iki reklam, mizah dergilerinden ya da karikatür albümlerinden çıkartmış olmalıyım. BP reklamının altında Mayıs 1956 yazıyor. İnsanın uzaya çıkmasına beş, Ay’a ayak basmasına on üç yıl var ama otomobil rüyasıyla uzaya gitme hayali reklamda çoktan buluşmuş.

Bu imgelerin dergi ve gazeteleri, geniş anlamıyla pulp evrenini, sinemayı, reklamları ve gündelik dili etkilediğini elbette biliyorum. Ama bana bir zaman aralığı sorulsa altmışlı yılları işaret ederdim. Reklam, zihnimdeki takvime uymadı.

Uzaya seyahat hayalinin çok daha eski olduğunu da biliyorum. Mesele hayalin ne zaman kurulduğu değil, burada, bir benzin reklamında kullanılacak kadar tanıdık hale gelmesi. Roketi gören okurun hız, güç ve gelecekle ilgili bir şeyler düşünmesi bekleniyor. Reklamcı uzun uzun anlatmaya ihtiyaç duymamış, belli ki anlaşılacağını varsaymış.

İki reklam bu hayali farklı biçimlerde kullanıyor. Shell, otomobili roketin içine yerleştirmiş; motor gücünden, daha fazla kilometreden, randımandan söz ediyor. BP ise daha gidilmemiş Ay’a logosunu koymuş. Altında da “Her yerde BP servisi” yazıyor. İnsan henüz gitmemiş ama benzin şirketi yerini ayırtmış.

Türkiye’de özel otomobil sahibi olmanın dar bir çevrenin ayrıcalığı olduğu yıllar. Yol desen sınırlı, otomobil desen az, geniş kesimlerin araba alacak parası yok. Reklamlar mevcut sürücüye seslenirken bana kalırsa geleceğin müşterisine de bir şey söylüyor. Hayal üretiliyor, itibar ve ayrıcalık sunuluyor, benzinle birlikte bir gelecek tasavvuru satılıyor, roket de bunun parçası.

Bir de şirketlerin kimliği var. BP Britanyalı, Shell o dönemde Britanya-Hollanda ortaklığında. Gelgelelim uzay ve roketler dendiğinde benim aklıma önce Amerika geliyor. Bildiğim onca eski hikâye, film ve çizgi roman da bu çağrışıma katılıyor.

Ders verdiğim yıllarda sınamıştım, öğrenciler BP veya Shell’i kolaylıkla Amerikan emperyalizmiyle özdeşleştirirlerdi. Bu reklamları gösterip yorumlamalarını istesem muhtemelen Amerika’yla yakınlaşmamızdan, antikomünizmden, Marshall Planı’ndan söz edilirdi.

Bunlar bütünüyle ilgisiz bağlantılar değil elbette. Şirketlerin Amerikan olmaması da kullandıkları imgelerin Amerikan kültüründen etkilenmediğini göstermez. Ama bir döneme ilişkin genel bilgimiz, bazen baktığımız şeyi anlamamızı kolaylaştırırken bazen de ayrıntılarını görmemize engel oluyor. Reklamın kendisini incelemeden, hangi hikâyeye ait olduğuna ilk anda karar veriyoruz.

Popüler kültür gerçekleri de hayalleri de kullanıyor, tekrar ede ede bazı imgeleri belli ülkelere, dönemlere, hayat tarzlarına bağlıyor. Sonra o bağlantılar bize kendiliğinden kurulmuş, hep öyleymiş gibi geliyor.

Öğrencilerin klişe cevaplarını hatırladım ama benim de ezberlerim varmış. Reklamın tarihine, şirketin adına, roketin içindekine bakmadan Amerika’yı ve altmışlı yılları düşünmüşüm. Meğer reklamı eski bir dergiden çıkartıp zihnimde yanlış yere koymuşum.