![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
Ertem Göreç’in 1965 tarihli Karanlıkta Uyananlar filminden söz edeceğim. Göreç’ten çok senaryo yazarı Vedat Türkali’yle hatırlanan bu çalışma, sinema tarihimizde işçi
sorunlarına eğilen, grevi
doğrudan anlatan ilk film
sayılır.
Karanlıkta Uyananlar, anlatımı ve dramatik örgüsü bakımından Türkali romanlarına benziyor. Benim asıl takıldığım şeyse başka: Filmde Oğuz
Aral’ın oynaması.
Oğuz Aral’ın neden bu filmde göründüğünü
(ve nasıl bir “tip”
canlandırdığını) anlamak için filmin
bağlamına kısaca değinmek gerekiyor. Filmin politik bakışı, 60’ların Türkiye Solu içinde yaşanan
tartışmalarla ve dolayısıyla
dönemin solcu sinemacılarının saflaşmalarıyla yakından ilişkili. Meraklısı için işin ucu Sinematek tartışmalarına, “evrenselci” Marksizmle ATÜT hattının ve ulusalcı
solun gerilimlerine, hatta
bu kavramların birbirine karışıp
çorba olmasına kadar gidiyor.
Aral filmde,
yaşadığı hayattan ve ülkesinden kopuk, Paris hayranı bir “sanatçı”yı oynuyor: hafif
kırık, elinde içki kadehi,
ağır entelektüel cümleler
kuran bir karikatür.
Rol kısa, adam sonra Paris’e gidiyor, mesele kapanıyor. Buraya kadar e olabilir diyebilirsiniz. Ama canlandırdığı tipin
adı tuhaf derecede
manidar: Onat Tansayar.
Bu
isim, Sinematek’le özdeşleşmiş Onat Kutlar’a doğrudan bir gönderme. Kutlar’ın, filmdeki Aral tipine benzer bir “kökü dışarıda entelektüel” olmakla suçlandığı
(bence haksızlık edilerek) epeyce karikatürize edildiği biliniyor.
Üstelik
filmde resmedilen sanatçılar
bütünüyle bu karikatürün parçası,
hedef tek başına Kutlar da değil. “Tansayar” soyadının da boşuna seçilmediği anlaşılıyor: Edip
Cansever ve Turgut Uyar’a
göz kırpan bir şifre gibi. Zaten Aral’ın filmde Cansever’in Yakup’lu
şiirini diline dolaması bu
imayı daha da görünür kılıyor.
Sahiden ilginçmiş. Oğuz Aral için bu yalnızca kısa bir oyunculuk numarası değilmiş, açık bir politik tercih, tarafını, üslubunu ve mesafesini ilan eden kısa ama belirgin bir jestmiş.
![]() |
Mektupta ilk dikkat çekici şey, övgünün nezaketen yapılmaması. “Sizi severdik” cümlesi, “şimdi de bizim ölçülerimize uyacaksınız” demek için kurulmuş bir giriş kapısı çünkü. Sevgi, bağ kurmak için değil, bağın bedelini hatırlatmak için kullanılıyor. Bu yüzden ton çelişkili: Dostça selamlıyor ama alenen disipline ediyor. “Güçlü silahınız olan çizginizle bu savaşıma katıldığınızdan kuşkumuz yok” dedikten hemen sonra “şu karikatürünüzü kınıyoruz” diye devam ediyor. Yani “silahın var, ama hedefi ben gösteririm.”
İkinci dikkat çekici şey, karikatürden beklenen “tutarlılık” fikri. Normalde tutarlılık, üslup ve dünya görüşüyle ilgili bir beklenti olabilir. Burada ise tutarlılık, doğrudan hizaya sokmayla ilgili: Karikatürist, Soğuk Savaş’ın iki kutbunu “aynı kefeye koyamaz”, işçi figürü “yanlış yere varamaz.” Çünkü o imge, işçi sınıfını “zayıf” gösterebilir, zayıflık da ideolojinin afişine yakışmaz. İmgeyi yasaklıyor, yerine pankart istiyor.
Demek istediğim şu: Sanatsal bir tutarlılık değil, ideolojik bir doğruluk testi talep ediliyor. Karikatür propaganda malzemesi değilse “olumsuz imaj” üretiyor sayılıyor. Mektubun “bazı gerçeklere ters” dediği şey, "gerçeğin" kendisi değil, yazarın kabul ettiği yörünge.
Üçüncü dikkat çekici şey, okurun karikatürü nasıl okuduğu değil, karikatürü nasıl yazdığı. Çünkü mektup bir “itiraz”la yetinmiyor, alternatif karikatür önerileri sıralıyor. İşçi sınıfının tepkisi “pek çok şekilde belirtilebilirdi” diyerek seçenekler açıyor: “Bireysel terörizmin işçi sınıfına zarar verdiği işlenebilir”, “terörün faturasının barış güçlerine kesilmek istendiği vurgulanabilir”, “yasaklar altında tutulduğu anlatılabilir”… Bu liste, metnin kilit cümlesinde açıkça itiraf ediliyor: “Örnekler çoğaltılabilir.” Yani “Sana daha çok örnek veririm, sen de bunları çizersin.” Okur, tüketici olmaktan çıkıp üretimin içine sızıyor, çizginin konusunu, finalini, hatta alt metnini tayin etmeye kalkıyor.
Bu noktada mesele, bir okurun SSCB’yi savunması ya da ABD’yi eleştirmesi değil. Mesele, karikatürün alanına dair bir inanç: Karikatür dünyayı tartışmaya açmak için değil, doğruyu ilan etmek için vardır. Öyle ki karikatürün ironisi, muğlaklığı, çelişkiyi sevme hakkı (yani karikatürü karikatür yapan şey) bir arıza olarak görülüyor.
Bu mektup, bir karikatür tartışması gibi görünürken aslında daha çıplak (dolayısıyla rahatsız edici) bir şey söylüyor: Okur, çizgiyi çizgi olduğu için değil, çizgi, okurun inandığı şeyi tekrar ettiği sürece seviyor. Karikatürün kendisi değil, karikatürün “doğru tarafı” önem kazanıyor. Sevgi şartlıdır. Ve şartın adı “tutarlılık”tır: yani itaat.
Karikatürün derdi tam da bunun tersidir oysa. Karikatür, taraf olmayı değil, tarafların içindeki çelişkiyi göstermeyi sever. Kimi zaman bir işçiyi ruh doktoruna götürür, kimi zaman iki kutbu aynı kefeye koyar, kimi zaman okurun sinirini bozar. Çünkü karikatür, okuru rahatlatmak için değil, onu sarsmak içindir. Mektup ise okuru sarsan her şeye itiraz ediyor: “Bizi yerimizden etme, bizi teyit et.”
Sonunda “dostça selamlarımızla” yazıyor. Dostluk burada birbirine alan açmak değil, alanı daraltmak demek. Karikatüriste “daha nitelikli yapıtlar bekliyoruz” derken, aslında “daha düzgün sloganlar bekliyoruz” diyor. Mektubun asıl konusu, karikatürün niteliği değil, karikatürün sınırları.
Kapanışı küçük bir notla yapayım: Sol tarihe meraklı olanlar, mektupta geçen Yarın dergisine bir baksın. Karikatür tarihine ilgi duyanlar da mektubun “olumlu örnek” diye işaret ettiği Engin Ergönültaş’ın o yıllarda sol dergilerde çizdiklerini karıştırsın.
Bazen bir mektup, bir dönemin bütün reflekslerini bir sayfaya sığdırabiliyor. Ve bazen okur, sanatın muhatabı olmaktan vazgeçip sanatın sahibi olmaya kalkabiliyor.
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
Medenileştirme
Vazifesi, Mustafa Suphi'nin 1911 ve 1912'de yazılmış biri uzunca üç
makalesinden oluşuyor, kısacık bir kitap. Doğrusu Mustafa Suphi'yi alıntılar
dışında hiç okumuş değildim. İyi bir aileden geldiğini, İstanbul'da hukuk,
Paris'te siyaset okuduğunu biliyordum. Fransa'da okuyan her öğrencimiz gibi
İttihatçı olmuş, dönüşte Akçura ve Ağaoğlu ile birlik olup muhalefete katılmış,
sonra ilk fırsatta sürgüne gönderilmiş. TKP ileri gelenleri Suphi’nin o
dönemini liberal ve saltanatçı sayar.
Metinleri biraz da o
gözle okudum, ne kadar sağcıymış diye incelediğimi fark ettim ve saçma buldum
yaptığımı... Mustafa Suphi, sürgündeyken Sinop'tan Rusya'ya kaçıyor örneğin, bu
bile Akçura ve Ağaoğlu gibi Rusya'dan kaçan Türk-Tatar entelektüellerden farklı
olduğunu gösteriyor aslına bakarsanız... Gerçi 1905 sonrasında Rusya çok
karışık, mesele sadece "eski arkadaşlarının kaçtığı yere kaçmak"
değil yani... Rusya, tek kelimeyle serüven demek...
Yıllar önce Tom
Reiss’in Oryantalist isimli kitabını yayına hazırlamıştım, Lev
Nussimbaum’un hayatını anlatıyordu. Geçen yüzyılın hemen başında, kozmopolit
Bakü’de doğan biri Nussimbaum… Babası zengin bir petrolcü, annesi ise komünist
sempatizanı… İyi eğitim alıyor filan ama ruhunu asıl besleyen şey macera… Bütün
hayatı alavere dalavereyle geçiyor. Yukarıda “Rusya serüven demek” dedim ya o
bakımdan söylüyorum bunu. Nussimbaum , çok da önemli biri olmamakla birlikte o
yıllarda nerede bir hararet var adamı orada görüyorsunuz… Kendini Müslüman
sayıyor örneğin, halbuki Yahudi, Bakü’den çıkıyor, geziniyor, Almanya, orası
burası, tuhaf tuhaf düşünceler, poz ve palavra dolu bir hayat,
İstanbul’da bile konferanslar veriyor. Yalnızca o yıllarda –ve o topraklarda–
var olabilecek olağandışı bir kişiliğin, romantik bir “Doğulunun”
hayatını okuyorsunuz… İnsanların kafası o kadar karışık ki… Bunu niye
anlattım, savaşlar ve olağanüstü olaylar herkesi savuruyor, başkalaştırıyor.
Mustafa Suphi de etkileniyor o kaos yıllarından…
Mustafa Suphi,
okuduğum makalelere bakarak söylüyorum tabii ki komünist değil, maceracı hiç değil,
nasıl desem, bir Fransız serinliği var, makaleler sakin bir dille
yazılmışlar, fikirlerin akademik bir mesafesi var, hatta Trablusgarb'ın
işgaline tepki göstererek yazdıkları hiç de millici bir refleksle yazılmış gibi
durmuyor... İşgalin ve savaşın kendisini değil de sömürgeciliği tartışıyor,
akıl yürütüyor, nomotetik bir üslup arıyor…
Sonra anlaşılan o ki
yetmiyor Mustafa Suphi’ye… Yaşıtları ve dönemdaşlarına da yetmiyor, herkes
herkesi etkiliyor… Benzememeye çalışıyorlar, oysa çok da benziyorlar
birbirlerine… Mustafa Suphi, Rusya’ya gittiğinde Gaspıralı'yı buluyor,
Gaspıralı Yusuf Akçura'nın kızkardeşiyle evli... Gazetelerde yazılar yazıyor,
Savaşa girmemizi istemeyen bir tutumu var o yıllarda. Sarıkamış'tan sonra
tutuklanıyor, Fransızca dersleri vererek geçiniyor...1917'den sonra Moskova
filan... Sonra bizim en çok bil(me)diğimiz ve çok speküle ettiğimiz bir biçimde
Kurtuluş Savaşı sırasında, savaşa katılmak için Trabzon’a geldiğinde
arkadaşlarıyla birlikte öldürülüyor. Kim öldürdü oraları karışık…
Yanlış anlaşılmamak
adına “altını çizeyim”, doğru-yanlış analizi yapmıyorum, okuduğum Mustafa
Suphi, bana serüvenci değil akademisyen geldi, sahiden olabilirmiş, çok öğrenci
yetiştirirmiş ama başka bir şey olmak istemiş… Zaman ve o zamanı yaşayan neslin
zihniyeti bizi-hepimizi illa ki dönüştürüyor.
Kapaktaki tanklara ise takılmadım desem yalan olur, ilgisiz duruyor, ilk olarak 1915’te test edilmiş çünkü…
![]() |
| Kadının Sesi Dergisi, 1979, Yıldız [Cıbıroğlu], Bir Beyaz Güvercin |
![]() |
![]() |
| Kadınların Sesi dergisi, 1979, Yıldız [Cıbıroğlu], Kürtaj |
![]() |
![]() |
| 1979 yılından bir politik çizgi roman. Çizgiler muhtemelen Yıldız [Cıbıroğlu'na] ait. Kadınların Sesi dergisi. Bana Dokunmayan Yılan Bin Yıl Yaşasın |
![]() |
| Kadınların Sesi, 1979, Yıldız [Cıbıroğlu], Evlilik |
[Mehmet Ali Yılmaz, Tarihle Söyleşiler – 1 içinde, Açılım, Ankara 2014, s. 192.]
İnsan ister istemez şaşırıyor, çünkü, Sabahattin Ali, komünist sayılan, ölümüne pek de üzülünmeyen bir isim, hani tam da öldürüldüğü, cinayetin mahkemeye taşındığı günlerde böyle bir yazı yayımlamak az şey değil. Sahiden riskli ve cesaret istiyor... Savcılar delirebilir, okurların korkabilir, vatandaş şikayet edebilir, olabilir oğlu olabilir...
Nasıl olmuş peki? Sabahattin Ali ile birlikte Markopaşa'da çalışan, hatta bir ara yok yere, İstihbarat ajanı sayılan Orhan Erkip, Gelincik'in yayıncısıymış da ondan... Erkip, yakından tanıdığı Sabahattin Ali için o riski göze almış.
Vay diyorsun, e bunu da unutmamalı, şanlı şöhretli aydınlarımızın sesi çıkmamış çünkü... Sayfalardan birini paylaşıyorum.
![]() |
![]() |
Bu kapak, tam o günlerden... Kararın yanlış ve anti demokratik olduğunu, gelecekte bu yaptırımdan dolayı sağcıların utanacaklarını vurgulayan romantik bir slogan atılmış: Tarih affetmez! Çetin Altan da yazılarında epeyce kullanır bu deyişi... Ona da gönderme olabilir.
Merak edenler için yazayım, Anayasa Mahkemesi kararı esastan iptal eder... Çetin Altan, Ben Milletvekili İken isimli kitabında bu günleri hoş bir dille anlatır, demokrasi tarihimiz açısından önemli bir gerilimdir.
Ben "affetmez" sloganı nedeniyle yazıyorum bu yazıyı... Dikkat çekmek istenmiş, manşet mantığına başvurulmuş. Tarih, mazi, gelenek, yarın gibi kavramsallaştırmalar siyasi romantizmin çok sevdiği nitelemelerdir.
Şunu sorabiliriz: elli üç yıllık bir olay, meraklısı dışında hatırlayanı var mı? Bence yok. İnsanlar, tarihten ders alınmasını isterler, böyle de bir gereklilik yoktur ama isterler işte... Ders alındı mı? Bence hayır. Ha şu olabilir, 1961 Anayasası iptal edildi, dokunulmazlığı berhava etmek üzere başka başka yollar bulundu, o bakımdan hakim sınıflar kendilerine ders çıkarmış olabilirler...Bugün, ortada suç ya da dava olmadan kimler, kimler hapiste, hepimiz biliyoruz.
Konu dağılmasın, aktüel bir tartışma yapmak gibi bir niyetim yok, ısrarla "tarih affetmez" vurgusundayım. Çetin Altan o günlerde bir gençlik kahramanıydı, bugün oğullarıyla birlikte (bir ara mevcut iktidara yakın duran) liberterliğiyle hatırlanıyor, hayırla anılmıyor. Kimseler, o günlerin mücadelesine bir sempati, bir hatır koyarak bakmıyor, Çetin Altan'ı muhalif cephenin parçası olarak göstermek istemiyor. Garip bir ironi ama, affetmiyorlar onu!
Ben insanların "cezalandırıcı" (bir tür Punisher) gibi yaşamak istediklerine inanırım. Herkes affetmeyen olmak ve affedilmeyenin "ölümünü" görmek istiyor. Tarih affetmez derken aslında "ben affetmeyeceğim" demek istiyor. Tarih önünde yargılanmak derken benimle aynı fikirde olanlar sana bunun hesabını soracaklar imasında bulunuluyor. Gerisi klişeler ve kanırtmalar...
![]() |
Dikkatli okuyucu,
yerlilik bahsinde CHP’nin geniş yer tuttuğunu fark etmiştir. Genelde sağ
tarafta, solla özdeşleştirilen ve özellikle ’60’lı yıllardan sonra bizzat CHP
tarafından da sol olarak tanımlanan Kemalizm ve Tek-Parti döneminin “sol” olup
olmadığını tartışmayacağım. Diyeceğim şu: Sola dönük yerli olmama ithamında
Marksizm kadar Tek-Parti elitizminin ağırlığı gözardı edilmemeli.
Özetle, sağın solla
ilgili eleştirileri Millîlik, halk, taşra ve hattâ sınıfsal farklılıklarla
ilgili. Başlangıçta yerlilik eleştirisinin dayanaklarını iki ayrı bölümde
sorgulamaya çalışacağımı yazmıştım. Bu sebeple, aynı ithamların
izdüşümleri üzerinden sola bakabiliriz. Solun başka bir mecrada kendisiyle
ilgili benzer bir sonuca ulaşması, dahası bunu değiştirmeye çabalaması önemli.
Şevket Süreyya, ’20’li yıllarda, hapiste, ülkeyi kurtaracak olanın
Millî-Komünizm olduğuna inanıyordu. Türkiye ayarındaki birçok azgelişmiş
ülkenin Marksizm adı altında modernleşmesi , bu inancın birçok yerde “yerli”
entellektüellerce vakt-i zamanında paylaşıldığını göstermekte. Millî sol,
millîyetçi sol gibi yaklaşımlar da belirli bir zaman dilimiyle sınırlanmaktan
çok, süreklilik arzediyor. Halkı için yaşayan, halka danışan, halkıyla iç içe
ve onun için savaşan bir sol miti hep mevcut oldu. Yön Dergisi,
Doğan Avcıoğlu, THKO kökenli hareketler, Mehmet Ali Aybar, Millî Demokratik
Devrim, vs. bu çizginin çeşitli isimleriydi. Bildiriler genellikle “Halkımıza”
hitabıyla başlıyor, anti-emperyalist ve anti-oligarşik halk hareketinden
bahsediliyordu: “Faşizme ölüm halka hürriyet”.
Türkiye’de sol
düşüncenin kitleselleştiği ’60’lı yıllardan itibaren yerlilik, sol için daima
merkezî bir önem taşıdı. Son Komintern’in İspanya iç savaşına ilham veren “halk
cephesi” önerisi, dünyada solun yerlilik sancısına, öncelikle teorik düzeyde
ilaç olabiliyordu. Buna göre, faşizm dalgasını durdurmak için sosyal
demokratlar, liberaller ve tüm iyi niyetli insanların biraraya geldiği geniş
bir “halk cephesi” oluşturulacak; devrimci sol, işçi sınıfı ile köylülerin
örgütlenmesini sağlayacaktı. Böylelikle onların mücadeleri yönlendirilerek,
öncülük edilecekti. Stalin’in Troçkist enternasyonalizme karşı sunduğu
millîyetçi yan anlamlarla yüklü “tek ülkede Sosyalizm” tezi debunda işlevsel
oldu. Böylelikle, devrimci sol, hem halkıyla birarada yaşayacak, faaliyet
sahasını onların yaşadığı yeri esas alarak düzenleyecek hem de devrimi bir halk
hareketi olarak gerçekleştirecekti. ’60’lı yıllarda TİP’liler radyo
konuşmalarına “Maraba!” diye başlıyorlardı. Gecekondu yıkımlarında ahaliyle
birlikte hareket edilerek, direniliyordu: “Gecekondu Yıkılmaz Halk Bunu
Unutmaz!”. Yayınlar, “işçilerin ve köylülerin gazetesi-dergisi” ibaresiyle
takdim ediliyordu. Sonraları üniforma biçimini alan parka, kot, bot ve kısa saç
bile “halkla uyum, halk önünde kıyafete özen” düsturundan çıkmaydı. Halk,
aşkın-kutsal bir anlam öbeği, temizlik ve saflıktı. Ve bu halk, başkalarına
zulmetmeyi meşrû gören zihniyetteki faşist azınlığın baskısını yaşıyordu,
faşizme karşı korunması gerekiyordu. Yerli olmayan, faşistlerdi; kendi halkına
zulmeden, sömüren, başkalarına peşkeş çeken o halktan olamazdı. Nâzım Hikmet, “hiçbir
korkuya benzemez/halkını satanın korkusu” diyerek bir sağcıyı
anlatıyordu. Devrimciler halkın arasında, onların bir parçasıydı. Gülten Akın,
öldürülenler için “Halkın bağrından biçtiler/birer birer hepimizi” diyordu.
Hasıl-ı kelam,
yerlilik, sağ ya da sol için durdukları yere göre halk ya da milletle
özdeşleştirilerek kullanılan, içi doldurulan, kimin elindeyse onun şeklini
alabilen bir kavram. İçeriği çok geniş ve herkesin üzerinde uzlaşabileceği bir
tanımı yok. Her şeyi içerecek çağrışımları var, ama işaret ettiğine yaklaştıkça
ele gelir kavram olmadığı anlaşılan bir muğlaklık. Kapsamı bir kavrama hayat
veremeyecek kadar manipülatif, geniş ve belirsiz. İdeolojik ve kutsal. Neyi,
kimi, hangi duruşu ve nasılı anlatmasa da her türlü aşkınlık ve kutsallık
yüklenmiş özlemlerin ifadesi. Karşıtını ihanet tonunda adlandıran çatışmacı.
Yerlilik, her
isteyenin istediği gibi donatacağı, istediği muhtevayı verebileceği zengin bir
ideolojik mühimmat içeriyor. Ama aynı mühimmat, öncelikli olarak, millî
kimliğin devamlılık arz eden düzenleyici düsturlarından biri. Solda ya da
sağda, yerli olmak iddiası, iddia sahibini ister istemez milliliğin gereklerini
yapmaya zorluyor ve iddianın kapsamını yerelleştiriyor. Bunu diğer adı: ideolojik
stilizasyon, folklorik bir yeniden-üretim. “Saz”ın kullanımı üzerinden
düşünüldüğünde bile yerlilik; sahiplenme, yer alma, elde etme mücadelesi. Solun
millî demekten imtina ettiği “o” kimliğin dönüştürülme uğraşı. Bu mücadele,
kültürel yenilenmelerin ilhamı, motoru da bir yerde. Anadolu-Pop için yerli
değildir diyebilir miyiz? Ya “Klark Bıyıklı” Ayhan Işık? Veya “Ya Sev Ya
Terket”e verilen tepkiler, o “yüzde yüz yerli ve millî” slogandan sanki daha mı
az yerli?
Yerlilik, insanın
yaşadığı yerin dili, belki şivesi, alışkanlıkları, mitleri ve sembollerine
duyulan bir aidiyet aynı zamanda. Siyasî ya da etnik bir azınlık için “kayıp”
bir tarihi keşfetmek, onları muhafaza etmek, hâkim olana karşı direnmek
çoğunlukla. Her insanın varlık dünyasıyla tinsel kaynaşması için, kendini
mutlaka bir etnik kökene bağlaması gerekmez elbette, ama varoluşsal açıdan
mutlaka bir gruba dahil olması şarttır. Açık ifadesi: Bir yerli olmayan,
olamaz; daha da açığı: “kendimi bir yere ait hissetmiyorum” savı hikâyedir.
İnsan, öncelikle şunu söyleyebileceği birilerine ihtiyaç duyar. Biz olmadan ben
olamaz. Bu, her insan tekinin kimlik krizine getirdiği çözümdür de.
Biliyorum,
anlatılan yerlilik, millîyetçilikle aynı durakta halk otobüsünü bekliyor
görünebilir. Hattâ gelen otobüsün şöförünün muhtemelen bıyıkları sarkıktır onu
da biliyorum. Biletimi atar, arka sıralara geçerim. Kimileriyle merhabalaştığım
tanıdık yüzler, bildik konuşmalar, mırıltılar, duvar yazıları vardır
koltuklarda. Cam kenarları çoktan dolmuş. Dünyayı bilmem, ama otobüsümü
anlatabilirim.
![]() |
Yerli olmamak, bu
toprağa/vatana ihanet ithamları ba’bından karşı tarafı mimlemek, özellikle
Atatürk’ün ölümünden başlayarak, İnönü iktidarı ve sonrasında, birbirlerinin
ikamesi olan Tek-Parti menşeli sivil-askerî bürokrat elitlerin kontrolünde
gelişti. 10 Kasım ertesi şekillenen bu değişimin gerekçelerini rejime maraz
gelmesinden duyulan endişeye bağlamalı. Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl kitabında
başta Atatürk olmak üzere devrimci kadroya bir şey olsa, bütün devrimlerin yok
olacağı korkusunu anlatırken bunu vurguluyordu. Toplumsal desteği olmayan bir
rejimin yapısal zaafiyetler içerdiğinin herkes farkındaydı. Peyami Safa, “Kimden
saklayacağız? Cumhuriyet inkılabını kadife eldivenli demir el yaptı. Halk
pasifti. Bu inkılabı isteyen de kabul etti. İstemeyen de. Serbest oya
başvurulmadığı için kaç kişinin istediğini ve kaçının istemediğini bilemiyoruz.
Bu nisbet, inkilabın tarihine bir sır olarak girecektir” (Ulus,
22.6.1950) derken, toplumsal bir talebin olmadığını “Halk pasifti” diyerek
anlatıyordu. Kurtuluş savaşı esnasında Atatürk, Yunan ordusunun ilerleyişine
hiç aldırmayan köylerden geçerken, hayretler içinde kalarak bir köylüye, neden
işgalciye karşı direniş hazırlığı içinde olmadıklarını sorunca, köylü,
Yunanlılar kendi tarlasını işgal etmediği sürece bekleyeceğini söylüyordu.
Köylü için bu savaş, kendisini ağır vergilerle ezen, ne anladığı ne de
ilgilendiği savaşlar için uzak bölgelere gönderen devlet destanının bir başka
öyküsünden ibaretti. Benzer bir ifadeyi İnönü’nün aynı dönemde geçen bir
anısında yakalayabilmek mümkün. İnönü, Bursa’dan geriye doğru göçen, içinde
subay ve ailelerinin bulunduğu bir kafileye rastlar: “Kafileyi
durdurdum. Subayları bir kenara topladım. İçinde bulunduğunuz vaziyeti bilesiniz.
Bundan başka, subay olarak da yerinizi bilmelisiniz. Padişah düşmanınızdır,
Yedi Düvel düşmanınızdır. Bana bakın dedim. Kimse işitmesin, millet
düşmanınızdır” . Herkesin farkında olduğu bu olgu, rejime karşı
kadirşinas, sağlamcı ve ihtiyatlı konuşmaya/olmaya itiyordu. Hal bu iken, dönem
eleştirisi “cemaat içinde” dönen, son kertede aynı yolun yolcularının
birbirlerine olan sitemleriydi. CHP’nin Demokratlara olan kızgınlığı, işi
cemaat dışına taşırmalarıyla ilgiliydi. Partinin Seçim sloganına dikkat: “İnkar
haksızlıktır! Eser Ortada: Yeni Türkiye. Dimyata Giderken Evdeki Bulgurdan
Olma!”. İçerik, iktidar partilerinin statükoyu muhafaza edici söylemleriyle
akraba olduğu kadar, her çift lafın tekini DP’ye gönderiyordu. Memleket meselelerinin
herkes tarafından konuşulmasını abes ve “irtifa” kaybı sayan iktidar, “mesai”
arkadaşlarının tutumundan şikâyetçiydi. Zira bu ehliyetsiz tutum, Batılı,
modernist, laik ve kentli uzlaşmanın payandalarının sarsılmasına sebep
oluyordu. İktidar tarafından “Kasketlilerin Partisi” olarak küçümsenen
Demokratlar ise yarayı biliyor, kaşımak istiyorlardı. Ahmet Muhip Dıranas’ın
1950 seçimlerinden bir ay evvel konuştu(rdu)ğu kasketlinin sözleri
anlamlıydı: “Yirmibeş seneden sonra, nihayet ayağına giden münevverin
ve şehirlilerin ne istediğini pek tabii bilmekle beraber, kendisinin ne
olduğunu da ona göstermek hassasiyeti ve itinası içindedir. Bir yol üzeri, bir
dağ köylüsü: Efendi dedi. Baktık bir takım adamlar köyümüze kadar gelir gider
oldu. Hallerinden ve dillerinden anladık ki, iş gayri bize düşmüş. Anlaşılan
bizi efendilikten indirdiniz, vatandaş ettiniz. Sağ olun! Eh gayri bu çorbada
bizim de bir tutam tuzumuz bulunur” (Zafer, 13.4.1950).
Ellili yıllarda politika
sahnesine Cumhuriyetin kurucu kadrosunun dışında taşra kökenli yeni aktörler
dahil oldu. Bu yeni insanlar politikanın dilini, uygulama biçimlerini ve
politikacı kimliğini popülizme kaydırarak değiştiriyorlardı. CHP’nin yeni Genel
Sekreteri Kasım Gülek, Partinin stratejisini Demokratların izlediği politikaya
çekiyordu: “Halk Partisi, halkın partisi olamadı. Bundan dolayı
demokratik seçimi kaybetti. Tekrar kazanacağız. Kazanırız. Şu şartla ki Halk
Partisi, halkın partisi olsun. Her yere gitsin. Halka karışsın”. Bu elbette
ki o kadar kolay değildi. Çünkü artık karşılarında Zincirli Hürriyet’in
“senelerce şef hükümetinin çıraklığını edenler” (3.2.1948), Marko Paşa’nın
“Kurucuları (..) Halk Partisi siyasî mektebinin denenmiş, devrini tamamlamış
kısır adamları” (20.1.1947) dediği eski Halkçılar yeni, Demokratlar yoktu.
Başkaları vardı, başka bir dil konuşuluyordu. Seçmeniyle konuşmak zorunda olan
politikacı, çoğunlukla o seçim bölgesinin insanı oluyor ve bu atasözlerinin
binyılcı tekrarcılığı, bıktırasıya ahlâkçılığını içeren, mecazlarla konuşan
sözlü kültürün meclise-politik dile taşınmasına sebep oluyordu. Kavramlar
esasında konuşan, soyutlamalar yapan tahsillilerin nihayetinde solla özdeşleşen
dili, seçmenle iletişim kuramıyordu.* Dünya gazetesi “Halk
Sahillere Saldırdı Vatandaş Denize Giremedi” diye manşet** atarken bu
“çoğunluktan” duyduğu rahatsızlığı ifade ediyordu. “Vatandaşlar”sa bizim
tanıdıklarımızdı. Benzer okullara gitmişlerdi, saygıdeğer meslekleri vardı ama
öncelikle ideolojileriyle saygıdeğer kategorisine giriyorlardı. Buna karşın,
Hacıağa denilen müteşebbisler, “Başka İstanbul Yok!” diye çıkışılan yeni kentli
göçmenler, taşralı politikacılar başka bir iklimin insanlarıydı. Kurucu
sivil-askerî bürokratik elitin kontrolündeki merkezin kayıyor olması, DP
iktidarında geçen on yıllık dönemin daha çok “Cumhuriyet elden gidiyor!”
biçiminde algılanmasına, bir eleştiri olarak yaygınlaşmasına sebep oldu. Oysa
daha etkileyici olan, 27 Mayıs ertesine de sirayet eden sağın bu dili
sahiplenmesiydi. Çoban Sülü’nün şahsında yeni sağcı politikacılar kendilerini
taşrayla özdeşleştirerek, onun devamı mahiyetinde politik bir söylem
oluşturuyorlardı. Mevcut düzenle ilişkileri itiraz, inkâr ve muhalefet
biçiminde değildi. Değerler alaşağı edilmiyor, kötülenmiyor, sarsılmıyordu. Ya
da bir değişim zorunluluğu anlatılıyor ama bu aynı dilin imkânlarıyla, kitabına
uydurularak ifadelendiriliyordu.
Plajla ilgili küçük
bir not: Kemal Tahir’in Sağ’ırdere (1955), Esir Şehrin
Insanları (1956) gibi ilk romanları öncesi, Samim Aşkın adıyla
yazdığı Halk Plajı (1954) çalışması, ilhamını aynı manşetten
alır. Bir halk plajı çevresinde yaşananların anlatıldığı roman, alt sınıflar
nezdinde argo, cinsellik, fakirlik, açgözlülük, sömürü ve insafsızlık üzerine
odaklanıyordu. Kemal Tahir’in anlattığı “işgalci” kalabalık, plajlarda
vatandaşlar kadar saygıdeğer değildi. Manşete dönelim: Buna göre, Halk
beşer-dışı bir yığın olarak, medeniyete, medenilere/vatandaşlara ayrılmış bir
yere saldıran “Barbarlar” olarak tanımlanıyordu. Halk ve Vatandaş kavramları,
kendi içlerinde homojenleştirilerek, birbirine karşıt, dışsal iki ayrı varlık
olarak kişileştiriliyor, kendilerine ruh ve öznellik atfediliyor ve kavgaya
sürülüyordu. Üstüne üstlük gazete aracılığıyla mutlak kötü halk, mutlak iyi
vatandaşa şikayet ediliyordu. Dikkat edilirse, Vatandaş ile Halk arasında
cereyan eden bu manişeist fabl, yukarıda anlattığımız Halk ile Millet
arasındaki yapay ayrımın bir çeşitlemesidir.
![]() |
“Türkiye’de Sol
Yerli Değildir!”. Elbette ki bu eleştiri değil, bir kanaat. Tartışma yaratması,
eleştiri olarak kabul edilmesiyle ilgili. Salt sağdan sola yönelik bir
“eleştiri” de değil. Sol cenahta buna “hakveren”, içe dönük bir hayıflanma da
mevcut. Ters köşe: iddia sahibini iktidara taşıyor. “..Yerli Değildir!” Bunu
kim bilebilir? Doğal olarak o yerli olan. Açarsak, yerlilikten kasıt millîlik,
o yerde yaşayanlar, o milletten olmak. Sağ için sine-i millette sola yer yok,
sol yabancı, dışarda(n). Sol versiyonu da var elbet. Faşist işçi, köylü yoktur.
Faşist olan halktan değil, halk düşmanıdır inancı.
Yerlilik iddiası, millî kimlikle doğrudan ilgili. Millî kimliğin siyaseten en belirgin işlevi, “millet”e özgü kişilik ve değerleri tanımlayan, halkın kadim gelenek ve uygulamalarının yansıması. Dolayısıyla derin bağları mevcut: Teritoryal, siyasî, etnik ve şecereci. Yerli değil derken bir toprak vurgusu var ve bu öyle alelâde bir toprak değil, mübarek ve şehit kanlarıyla bezeli, yüce bir yurt: Halkın beşiği. Halk ve toprak birbirine ait(tir)/olmalıdır. Bu topraktan-yerden olmayan, halktan da değildir. Neredeyse bir aile ilâmı söz konusu, yerli olmayan aileden değil, doğallıkla kardeşlik ve dayanışma ruhu taşımıyor. Ailenin ideoloji, dil, mitoloji, sembolizm ve anlayış biçimlerini de paylaşmıyor. Geçmiş kuşaklara ve ata yurduna karşı duyulan kadim inanç ve bağlılıklarla mesafeli, eleştirel ve rahatsız edici. Sol dediğimiz de bu zaten. Sadece bu ülkede değil her yerde duruşunu benzer referanslardan alıyor. Sol, etnik seçilmişliğe dair bir mite sahip değil. Oysa, mevcut örnekler üzerinden düşünüldüğünde, etnik bir köken olmadan (var edilmeden) millet olma süreci tamamlanamaz(dı). Cumhuriyetin iki büyük düşmanının bu sürece engel oluşturan özellikler içermesi boşuna değildir. Milletleşme sürecinde etnik devamlılığı önleme suçunun gerici-mürteci-hilâfetçi diye bahis edilen Müslümana; sola, Rusya, komünizm ve Marksizme yüklendiğini düşünüyorum. Marksizmin sınıf temelli, Müslümanlığın ümmetçi ve anti-laik düsturlarının, tasarlanan millet olma sürecine ket vurduğu aşikâr. 1950 Seçimlerini kaybeden CHP, yeni Hükümete yönelik olarak açıkladığı “Muhalefete Giderken” adlı bildirisinde aynı noktaya temas eder: “..Atatürk inkilabının iki büyük düşmanına, kara irtica ve kızıl komunizme husumet de besleriz kin de.. Bu noktada zaten azınlıkla çoğunluk, muhalefetle iktidar tanımıyoruz. Bizim tanımadığımız gibi, yeni iktidar da tanımayacaktır. Onları ezmekte, yaşatmamakta, ne tolerans, ne hürriyet, ne husumet düşmanlığı tanımayacağız” (Ulus, 18.5.1950). Bir devletin etnik ve siyasal çekirdeği, çoğunlukla o milletin karakter ve sınırlarını teşkil eder, nesilleri birbirine bağlayan temel mit, sembol, hafıza ve değer kalıplarını üretir. Uyuşmazlık çıkartan, “bu yerli” değildir.
Küçük bir not: Sağlaşıyor dedim açayım, Demokratların , Halkevlerinin Millete devrini istemelerini CHP anlamlandıramaz: “Halkevleri zaten halkındır. Türkocaklarının daha çok zümre evleri olduğu görüldüğü için bunlar Halkevi haline getirilmiş ve kapısı bütün Halka açılmıştır (...) Biz Halkın malı, halkın evi diyoruz. Onlar milletin malı, milletin evi diyorlar. People kelimesi ile nation kelimesi arasındaki fark!” sadece (Ulus, 16.6.1950).
Devam edeceğim![]() |
| Zekeriya Sertel, Sabiha Sertel, Cami Baykut, H.L.Dördüncü sanık olarak mahkemedeler... |
![]() |
![]() |