Sessiz Kare

Bağımsız yayınevi Fieldmouse Press’in çıkardığı çevrimiçi çizgi roman dergisi Solrad’da Emre Altındağ’ın kendi çizgi romanları ve yavaş okuma üzerine bir denemesi yayımlandı. Altındağ sözsüz çizgi romanlar çiziyor, Barselona’da da bu konuda doktora çalışmasını sürdürüyor. İlk grafik romanı Fishes May Come Back’i 2021’de İngiliz yayınevi Good Comics yayımlamıştı. Denemesi, bir süredir dönüp yeniden okuduğum bizim eski çizgi romanlar hakkında bir iki kelam etmeme vesile oldu diyelim.

Altındağ, balondan ve anlatım kutusundan vazgeçtiğinde okurdan ne beklediğini anlatıyor. “Bir sayfada denizi, bir figürü ve gökyüzünü görebiliriz. Tek söz edilmez. Ama görüntünün söyleyeceği vardır.” Bir sonraki sayfada aynı denizi, aynı figürü gördüğümüzü düşünelim. Bu defa figürün duruşu azıcık değişmiş yahut gökyüzünde bir şey belirmiş. Hikâyeyi ilerleten, o küçük değişikliği fark etmemiz. Gözümüzden kaçtıysa önceki sayfaya döneceğiz. Altındağ okurunun biraz da bunu yapmasını istiyor.

Çizgi romanda iki kare arasında olup biteni okur tamamlar. Kahraman ilk karede koşmaya başlar, ikincisinde varacağı yere ulaşmıştır. Yolun tamamını görmeyiz. Hatta bazen koştuğunu bile görmeyiz. Onu bir kapının önünde iki büklüm, soluk soluğa çizmek yeter. İlkinde iki resmi birbirine bağlarız, ikincisinde tek bir resimden az önce ne olup bittiğini çıkarırız. Çizer isterse o karenin üstüne kahramanın koşarak geldiğini de yazabilir. Bizim çizgi romanımıza dönersek, beni asıl ilgilendiren bu son tercih.

Çoğu altmışlı yıllarda yayımlanmaya başlayan tarihî çizgi romanlarımızı okurken gözüme çarpan, balonların çokluğundan önce, resimde gördüğümüz bir hareketin anlatım kutusunda bir daha dile getirilmesi oldu. Hem kahramanı görüyoruz, hem de üstteki yazı onun ne yaptığını söylüyor. Bazen iki kare arasına okura bırakılabilecek bir açıklama girdiği de oluyor.

Umberto Eco’nun ayrımını ödünç alırsam, bu sayfaların bir örnek okuru var. Tarihî serüvenin seslendiği okur, en başta, kahramanın başına ne geldiğini, sonra ne olacağını merak ediyor. Çizer de onun hikâyeyi adım adım izlemesini istiyor. İki resim arasındaki bağı kuramayabileceğini düşündüğü yerde işi kendince sağlama alıyor, resimde gösterdiğini bir kere de yazıyla anlatıyor. Peki o açıklamaya her seferinde ihtiyaç duyuyor muyuz? Sayfayı eline alan, Eco’nun deyişiyle ampirik okur, pekâlâ yalnızca resimlere bakarak da bir kareyle öteki arasında ne olduğunu çıkarabilir.

Suat Yalaz’ın Karaoğlan’ının ilk serüveni Asya Kaplanı’nda (Akşam, 1962; dergi baskısı 1963) ilk sayımda 595 kare buldum. Bunların yalnızca ikisinde ne balon vardı ne anlatım kutusu. Böylesine bol yazılı bir serüvende insan, çizerin nerede sustuğunu merak ediyor.

Altan Deliorman’ın yazdığı, Yücel Köksal’ın çizdiği Akbulut’un ilk serüveni Küçük Esir (1967) adıyla başlıyor, üçüncü fasikülde bitiyor. Bütün serüvende 285 kare saydım. Bunlardan biri tuhaf. Beş Moğol atlısı, Akbulut’la arkadaşını uykuda öldürmek için kaldıkları hana geliyor. Anlatıcı, askerlerin merdivenlerden çıkıp odayı bulduklarını söylüyor. O cümleyi okuyunca adamları kapının önüne kadar götürmüşüz zaten. Gelgelelim çizer bizi merdivende tutuyor. Bir kareyi, yakından gördüğümüz bir çift çizmeye ayırmış. Yazı yok. Hemen sonraki karede askerlerden biri ötekileri uyarıyor: “Dikkat! Yavaş!” O çizme karesi çıkarılsa hikâyeyi yine anlarız. Ama o zaman, hana varışlarıyla kapıyı açmaları arasında birinin gürültü edebileceği, içeridekilerin de bunu duyabileceği o kısacık an kaybolur.

Ayhan Başoğlu’nun Malkoçoğlu için çizdiği Ölmez Çiçek (Tercüman, 1990) 104 bant sürüyor. İlk sayımda 499 kare buldum. Çizerin sözü nerede kestiğine dair bir örnek de 20. bantta. Kervancı kavga sırasında bir adama yumruk atıyor. Anlatıcının deyişiyle, kervancının yumruğu adama gökteki yıldızları saydırıyor. Hemen sağındaki karede tek kelime yok. Adam yerde, bacağı ön planda, kervancı tepesinde. Yumruğu yerken anlatıcının sesini duyuyoruz. Adamın ne hâle düştüğünü ise Başoğlu bize göstermeyi yeterli bulmuş.

Eski çizgi romanları okurken gazete tefrikasının şartlarını unutuyor değilim. Bugün Malkoçoğlu’nun bantlarını alt alta koyup tek oturuşta okuyabiliyorum. Tercüman okurunun elindeyse o günün bantı vardı. Ertesi gün kaldığı yerden devam edecekti. Resimde görülenin yazıyla pekiştirilmesinde bunun da payı olsa gerek. Bir de Yalaz’ın bana anlattığı var.

Suat Yalaz, 1991’de kendisiyle yaptığım söyleşide, okurun çizgi romanına daha fazla vakit ayırmasını istediğini söylemişti. Sayfaya şöyle bir bakılıp geçilmesi içine sinmiyordu. Yalaz’ın çizdiği pek çok sahnede anlatım kutusunu elimle kapattığımda da kimin ne yaptığını, bir kareden ötekine neyin değiştiğini anlayabiliyorum. Ben bugün o kutuyu kapatıp resme bakıyorum. Yalaz ise okurun orada biraz daha kalması için o kutuya birkaç satır daha yazmayı düşünüyordu. Okunmak istiyordu. Söze yavaş okumayla girdim. Emre Altındağ da okurunun sayfada biraz daha kalmasını istiyor. Denizi, gökyüzünü, bir sayfadan ötekine duruşu azıcık değişen o figürü bunun için anlatıyordu. “Bakılmak” istiyordu.