Alametler Havadis Oldu

Yz ile temizlenmiştir.

1766 İstanbul depremi üzerine Harputlu Ermeni halk şairi Minas Ceryanoğlu bir destan yazmış. Ermeni harfleriyle, Türkçe. Kevork Pamukciyan’ın aktarımıyla bir dörtlüğü şöyle:

“Zere alem küfre zinaye düşdi, / Helal haram birbirine katışdı, / Yalan yanğlış sorarsan hatden aşdı, / Ondan bu kazayi buldi Isdanbol.”

Ben son dizedeki “ondan”a takıldım. Şair, İstanbul’un başına geleni anlatırken sebebini de söylüyor. Yalan almış yürümüş, helalle haram birbirine karışmış, yer ondan sarsılmış. Üstelik kendini ayrı tutmuyor; destanın başında arşa çıkan “günahımız”.

Ceryanoğlu’nu, The Public Domain Review’da Erik Crnkovich imzalı bir yazıyı okurken hatırladım. Crnkovich, 1607’de Bristol Kanalı’nın taşmasından sonra Londra’da basılan risaleleri anlatıyor. William Jones’a bakılırsa Tanrı yoldan çıkan kullarını ikaz etmiş. İstanbul’daki Harputlu şairle aşağı yukarı aynı kanaatte. Benim asıl merak ettiğim şu: İnsanlara günah işlediklerini söylemek kolay da gökten buğday yağdığına onları nasıl inandıracaksınız?

Onun da bir usulü varmış. Buğday yağdığını yazan William Averell, Ipswich’te oturan kumaşçı William Geffreyes’i tanık gösteriyor, ardından Hâkim Germaye’nin hizmetkârı John Bull’un adını veriyor. Ay’da bir haç belirdiğini anlatan bir başka risaleci  İrlanda Lord Şansölyesi’ni anarak iddiasının doğruluğunu garantiliyor. Okuyanların ne kadarının inandığını bilmiyoruz. Ama yazanların illa ki “Kim görmüş?” sorusunu bekledikleri belli.

Malum, risalelerin taşıdığı tuhaf havadisler zamanla diyelim, modern gazeteciliğin içinde eriyip gidiyor. Memlekette nasıl yaşandığını görmek için 1910’un ilk aylarında İstanbul’a bakmak kâfi. “Tam o esnada” Halley kuyruklu yıldızı dünyaya yaklaşıyor. Sabah gazetesi bir gün “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” diye yazı çıkarıyor, başka bir gün “Halley Yıldızı Görünmüş” haberini veriyor. Derken aynı gazetede Hüseyin Rahmi’nin Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç romanı tefrika edilmeye başlıyor. Gazetenin haberlerinde Viyana’da, İtalya’da rasathanelerin ne gördüğünü okuyorsunuz; kumaşçının, Lord Şansölyesi’nin yerini artık rasathane almış. Romanda ise İstanbul’da mahalle kadınlarının bu işe ne dediği kıkır kıkır anlatılıyor. Hüseyin Rahmi’nin gözünü göğe dikmesine lüzum yok, mahallenin konuştuğunu duyması yetiyor.

Gazeteler çıkınca risaleler hemen kaybolmadı elbette. O bahar için konuşursak, gazete birinin ilanını almış mesela. Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Halley’in dünyaya zarar vermeyeceğini anlatan resimli bir risale hazırlamış. Başlığa da okurun sorusunu koymuş: Neler Olacak? Tasvir-i Efkâr 10 Mayıs’ta risalenin kapağını basıp ilanını yayımlıyor. Bir hafta sonra, 17 Mayıs’ta, Tanin risalenin nüshalarının tükenmek üzere olduğunu yazıyor.

Risalelerin gazeteciliğin içinde erimesi derken galiba böyle bir şeyi kastediyorum. O bahar İstanbul’da okur, aynı kuyruklu yıldızın haberini de tefrikasını da risalesinin ilanını da gazetede bulabiliyor. En hoşuma gideni yine o risalenin adı oldu. Velid Bey’in cevabı belli: Bir şey olmayacak. Ama kapağına “Bir şey olmayacak” yazmamış.

Kaynaklar

- Minas Ceryanoğlu’nun destanı: Kevork Pamukciyan, İstanbul Yazıları: Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar I, yayına hazırlayan Osman Köker, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2002, s. 66-67. Alıntılanan dörtlük s. 66’da.

- İngiliz risaleleri: Erik Crnkovich, “Wonderful Weather: Floods and Foreboding in 17th-Century Britain”, The Public Domain Review, 28 Ekim 2026. William Jones’un sel yorumu, William Averell’in tanıkları ve Ay’da haç görüldüğünü anlatan risale için.

- Hüseyin Rahmi ve Sabah’ın Halley haberleri: Hüseyin Rahmi Gürpınar, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç, yayına hazırlayan Fatih Altuğ, İletişim Yayınları, İstanbul, 2019. Sabah’ta çıkan “Kuyruklu Yıldızdan Korkanlara” (15 Şubat 1910) ve “Halley Yıldızı Görünmüş” (9 Nisan 1910) dâhil dönemin yazıları, Meral Nayman Demir’in günümüz harflerine aktarımıyla kitabın sonunda, s. 257-280’de.

- Velid Bey’in risalesi, ilanı ve satış haberi: Ebüzziyazâde Abdurrahman Velid, Kuyruklu Yıldızlar ve Halley Kevkeb-i Gisûdarı (Neler Olacak?), Matbaa-i Ebüzziya, Kostantiniyye, 1328. İlan: Tasvir-i Efkâr, 10 Mayıs 1910, s. 8; satış haberi: Tanin, 17 Mayıs 1910, s. 4. İki gazete kaydını aktaran: Kübra Fettahoğlu, “Comets As Omens of Catastrophe: Halley’s Return in 1910 and the Ottoman Empire”, Kadim, sayı 10, Ekim 2025, s. 132, dipnot 89-91.

Yz ile temizlenmiştir.