Cuma, Aralık 26, 2025

Portreler ve bir takım jenerik yüzler

Resimlere bakınca siz de hemen fark edeceksiniz. Klişelerden faydalanarak yapay zeka yardımıyla ben ürettirdim. Hepsi hoş kadınlar. Pin-up dersek bunlara, aklımıza “güzel kadın” gelmesi tesadüf değil, global anlamda türün tarihi güzel kadın çizimleriyle doludur. Niye “daima güzel kadın çizilmiş” sorusunun tek bir cevabı yok. Bunun ekonomik nedenleri, herkese normal gelen erkek bakışı, medya koşulları veya beden politikaları cevaben konuşulabilir.

Pin-up bir sanat türü olarak kabul edilmiyordu, pazara yönelik bir sunum formatıydı. Takvimler, dergi kapakları, afişler, reklamlar ve hatta propaganda afişlerinde aynı mantık sürdürülüyordu… Hepsinde amaç “bakış”ı yakalamak ve tutmaktı. Güzellik burada estetik bir ölçüt değildi, bugün “dikkat ekonomisi” dediğimiz şeyin öncülüydü. Mesele “bakanın” dikkatini çekebilmekti. “Satış” için tasarlanmış bir görsel dil risk sevemezdi.

İkinci etken, hedef kitlenin heteroseksüel erkek tüketici olduğunun varsayılmasıydı. Para erkeğin elindeydi. Onu etkilemek gerekiyordu. Üçüncüsü, bence işin zanaatıyla, çizerin ya da dergi editörünün ürettiği standardizasyon ile ilgili. Öyle bir güzellik üretilmeliydi ki, seri üretime uygun yüz ve beden olmalıydı. Üstelik bu “ideal” bir beden olmalıydı. Pürüzsüz ten, simetri, inceltilmiş kusurlar hepsi işin mambo jambosuydu. Bakışa göre bir mühendislik gerekiyordu. Okuru hem kışkırtmalı hem de o kadın ve çizim masum kalmalıydı.

Mesele “kadın güzelliği” değil demek istiyorum, güzelliğin nasıl bir disipline edildiği ve kapitalizm eliyle, pazar koşullarında nasıl standartlaştırıldığı…





Perşembe, Aralık 25, 2025

Sakinlik: Kimin Lüksü

Yukarıdaki görseli seksenli yılların fenomen dergilerinden Nokta’dan fotoğraflamışım. Dergi, çeşitli isimlere ANAP dönemini soruyor, Selim İleri ve Tekin Aral da cevaplayanlardan ikisi. Görselde İleri şöyle diyor: “Kim ne derse desin bir aşama. ANAP Türkiye’nin yönetim gömleğini değiştirmekle sözümona mürekkep yalamış, CHP artığı bürokrat görünümü artık siliyor.” Tekin Aral ise işi kısa kesiyor: “Refah, zenginlik, mutluluk, huzur. Ama vatandaşlar için değil anavatandaşlar için.” Biri “değişim”e kredi açıyor, diğeri “kimin refahı?” diye iğneyi batırıyor. Aynı fotoğraf karesinde bile iki ayrı memleket okuması.

Selim abiyle sadece bir iki kere telefonda konuştuk. Sesinde tatlı bir kırıklık, hüznün kıyısında duran bir ruh hali vardı, sonradan bir iki mesajlaştık. Gençliği nasıldı bilmiyorum ama kendine dönük bir özeleştirisi, itiraf etmekten çekinmediği pişmanlıkları olduğu belliydi. Sivrilikleri, kıskançlıkları, küçük numaraları… Bunları anlatıyorsa, en azından kendine masal okumuyordur.

Tekin Aral ise benim zihnimde daha coşkulu, daha külhani, sağcılara karşı alerjik biri oldu hep. Onu var eden şey “ebedî entelektüel eğilimler”den çok, meydan okuma refleksi gibi gelir bana. Bu ayrımı özellikle yapıyorum: aynı döneme iki ayrı yerden bakmışlar, biri ANAP’a bir tür “aşama” muamelesi yapmış, diğeri hicvetmiş.

Büyüdüğüm yıllarda, özellikle arkadaş çevremde güçlü bir Özal karşıtlığı vardı. Mahalleden bir yaşıtım defter tutar, Özal’ın ajitatif tuhaflıklarını günbegün yazardı mesela. Özal dışında bir şey konuşamıyordu neredeyse. “Bir kere daha seçilirse Türkiye batar” diye düşünüyorduk, sohbetlerimiz ve tahminlerimiz bir çeşit kıyamet endeksi gibiydi. O yıllarda Selim İleri’nin bu sözlerini okusam, büyük ihtimalle bir tek kalemde onu “benim yazarlarım” listesinden silerdim. Malum, gençliğin adaleti dehşetli biçimde hızlıdır.

Sonra neler neler oldu. Battık-batmadık ölçeğinde bile sayısız iyiye gidiş, sayısız kötüye gidiş yaşadık. Özal’ı ve o dönemi “bizim dışımızda” hatırlayanların sayısı azaldı, hatta bazen “biz de ne kadar hatırlıyoruz?” diye insan kendine soruyor. Sevdiğim bir çevirmen abim var, hapiste yatmış devrimcilerden. Demirel’in adını duyunca hâlâ deliriyor. Demirel ise bugün daha çok minnoş bir tontonlukla anılıyor. Abimin öfkesi orada, vitrinin önünde, bağırarak bir başına kalıyor. Zaman bazen adaleti sağlamıyor, sadece hafızayı yumuşatıyor, yumuşatırken de bazı öfkeleri gülünçleştiriyor.

Aralıklarla yazıyorum: Umberto Eco’dan devşirerek, kimseyi evimize davet etmek zorunda değiliz, ama aynı apartmanda yaşayabiliriz. Birlikte yaşamayı öğrenmek, hemfikir olma çabasından daha gerçek bir sınav. Bu çerçevede Aral’ın ya da İleri’nin farklılıklarını da kabullenebiliriz, en azından “insan” taraflarını, çelişkilerini, zamanın diliyle konuşmalarını anlayabiliriz.

Diğer yandan dürüst olayım: bugün bu kupürü okurken bende “tarihi vesikaya bakar gibi” soğumuş, mesafelenmiş bir hal var. Şunu kendime sorunca daha iyi anladım: Şu an AKP üzerinden yaşadığımız kutuplaşmanın içine aynı cümleleri taşısaydık ne olurdu? Birisi “AKP bir aşama” deseydi, ben bu kadar sakin kalabilir miydim? Sanmıyorum. Genel olarak mutedil kalmaya çalışarak yaşıyorum, yine de yapamazdım. “Haklı-haksız” tartışmasına girmiyorum: aktüelle baş etmek sanıldığı kadar kolay değil, yaşanan zamanın mağduru olmaksa hiç kolay değil.

Mıstık abi, hani o “Depresyon burjuvaların işi, biz sabah kalkıp işe gidiyoruz” diyen Fransız işçisini anlatmıştım ya, sen de “sakinlik de tuzu kuru olanların işi” demiştin. Sakinlik, çoğu zaman bir karakter özelliğinden çok, faturalara, kayıplara, haksızlıklara dayanma kapasitesi olabilir mi?

Bu kupür tam da o yüzden hem “ne kadar yol geldik” dedirtiyor, hem de “aynı yerde sayıp duruyoruz” diye insanın içini burkuyor. İleri’nin cümlesiyle Aral’ın iğnesi aynı fotoğrafta duruyor: biri ütülenmiş bir gömlek gibi “düzen”e bakıyor, diğeri gömleğin cebindeki delikten “kimilerinin refahı”nı görüyor. Geçmişe sakin bakmak mümkün, bugüne sakin bakmak ise çoğu zaman imkânsız. Bu farkı inkâr edince insan ya kendini kandırıyor ya da başkasına ahkâm kesiyor.


Çarşamba, Aralık 24, 2025

Fantezi Ekonomisi: Olmayan Kadın


Süreli yayınlar tarihine biraz mesafeyle bakınca bazı “satış reflekslerinin” neredeyse değişmediğini görürüz. Birincisi erotizmi pazarlama kaldıracı olarak kullanmak ve ikincisi “kadın”ı da içerikten çok vitrin nesnesi hâline getirmek. Böylece kapak, derginin manşeti değil, derginin iştah açıcı ambalajı olur.

Mizah dergileri seksenli yıllara kadar bu eğilimin dışında pek kalmadılar. Aktüel siyasete ya da güncel tartışmaya dokunmayan, meslek jargonunda “fantezi” denilen kapaklarla çıktılar daha çok. Bizde özellikle Akbaba ve türevlerinin kapakları salıncakta sallanan, ata binen, güneşlenen, makyaj yapan iç çamaşırlı, mayolu, dekolteli kadınlarla doluydu... Dergiler gülmeye çağırıyormuş gibi yapsa da önce bakışı yakalamak istiyordu: okurdan “kahkaha” değil, önce “göz” talep ediyordu.

Yukarıdaki Şaka kapağı (1944) bu formülün oldukça berrak bir örneği. Necmi Rıza (Ayça), çizmiş ama doğrusu, başka biri de çizebilirdi. Çünkü burada asıl amaç bir “espri” kurmak değil, “güzel bir kadını göstermek”. Esprinin ne olduğu, hatta çizerin kim olduğu bile ikinci planda: yeter ki figür seksapel taşısın, yeter ki göz kapakta “dursun”. Bu tür kapaklar, mizah üretmekten çok arzu üretir, mizah da çoğu zaman bunun bahanesidir.

Mizansende bilinçli bir “imkânsızlık” var: mini etekli, jartiyerli, kırmızı ayakkabılı kadın, bir merdivenin üzerinde oturmuş üzüm yiyor, sevgilisi hemen aşağıda, özellikle bacaklarının dibinde, yukarıya bakıyor. Bakışın yönü (iması) bile çizginin kompozisyonu kadar “satış stratejisi”. Bu yüzden “fantezi kapak” deniyormuş bunlara zaten: gündelik hayatta karşılığı olmayan bir sahne. Üstelik tarih 1944, savaş yılları, yokluk, karaborsa, hayat pahalılığı… Naylon çorabın dahi hayal olduğu bir dönemde kapak, tam da o hayali “normalmiş” gibi sergiliyor. Gerçeklik kıtken, kapak cömert: çizgi, hayatın yapamadığını yapıyor, bolluk dağıtıyor.

Burada derdin yalnızca “hayal satmak” olduğu söylenebilir. Evet, bir tür hayal satılıyor ama daha önemlisi, “olmayan” bir kadın resmediliyor. Sosyal hayatın içinde yanlarında, yamaçlarında, yakınlarında (hatta ulaşabilecekleri en uzak yerde bile) bulunması zor bir kadın. Kadın, gerçek hayatta özne olarak yok, kapakta nesne olarak var. Dahası, yokluğu bile keyifle çiziliyor: çizgi, yokluğun üstüne kurulmuş bir konfor alanı yaratıyor. “Olmasa da olur” denilen şey, kapağın merkezine yerleşiyor.

İşin rengi, kadın reel hayatta işe, mesleğe, siyasete girince değişiyor. Bu kez “fantezi” yerini alaya ve kontrol refleksine bırakıyor: Sevmedikleri siyasetçileri kadınsılaştırarak aşağılıyorlar, kadınlığı başlı başına aşağılayıcı bir kategori gibi kullanıyorlar. Yani kadın hem arzunun ambalajı, hem hakaretin ham maddesi oluyor. Bir yandan “gösterilecek” bir beden; diğer yandan “rakip” olma ihtimali belirdiğinde aşağılanacak bir varlık.

Sonuçta ortaya şu çelişki çıkıyor: Kadın olsun ama erkeğe hizmet ederek olsun; olmasın, evde otursun; anne olsun, şehvetli olsun... say say bitmez, kafalar karışık...Ya da hiç karışık değil. Kadın görünür olsun ama konuşmasın; arzu uyandırsın ama özneleşmesin… Liste uzar, çünkü çelişki yapısal: mesele “kadın” değil, kadın üzerinden kurulan erkek konforu. Kapaklar da tam burada dürüstleşiyor: Komik oldukları için değil, gerçeği sakladıkları için “işe yarıyorlar”.

Kısacası bu kapaklar bize “kadını” değil, erkek zihninin konforunu anlatıyor: Yokluğu estetize edilen bir beden, varlığı tehdit sayılan bir özne. Mizah burada kahkaha üretmiyor; bakışı yönetiyor, arzuyu paketliyor, gerektiğinde de kadınlığı hakaret diline çevirip siyasî sopa gibi kullanıyor. Aynı hareketin iki yüzü bu: Kadın ya vitrin malzemesi ya da tahkir ve tezyifin ham maddesi. O yüzden mesele “fantezi” değil, fantezinin arkasına saklanan iktidar refleksi.


Salı, Aralık 23, 2025

Hayat, sıkıntıyla başlar

Bir söz duymuştum, "Yanazlık olmayınca yarenlik olmaz" diye. İlk duyduğumda anlamamış, meraklanmıştım, bana bu sözü söyleyen Marangoz da "yanaz" ne demek bilmiyordu.  Babasının nasıl ve ne zamanlar söylediğini anlattı ama bildikleri ve bilir gibi konuştukları beni kesmedi.

Meğer, yanaz, aksilik demekmiş. 

O gün hoşuma gitmişti, halen de severim. Çünkü arkadaşlığın nasıl başladığını, nasıl korunduğunu, nasıl büyüdüğünü anlatan bir çıkarıma sahip. Bu türden sözlere “mutlak doğru” denemez ama doğruluk payı içerdiklerini biliriz.

Ben, hayatın sıkıntıyla başladığına inananlardanım. Zorlandığımız yerde, sıkıntıyla yüzleştiğimizde "büyüyoruz" ve hayata başka türlü bakar oluyoruz. Ondan önce ne varsa, tek tek düşünün, çoğu neşeli, güzel ve hafif olan şeyler. Eğleniyoruz, özgürce geziyoruz, cebimize harçlık, elimize reçelli-salçalı ekmek veriliyor. Ne yük taşıyoruz ne aş için gayme peşine düşüyoruz... Sözlükte "çocukluk" diye geçiyor.

Yanlış anlaşılmasın, acıların insanları olgunlaştırdığını filan söylemiyorum. Sıkıntıya olumlu ya da olumsuz bir anlam yamamaya da niyetim yok. Sıkıntı dediğimiz şey sipariş edilecek bir şey değil. “Almıyorum” deyip geri çevireceğiniz bir paket de değil.  Sınav nasıl varsa, maç nasıl varsa... aşk, devrim, isyan nasıl varsa sıkıntı da var.

Sıkıntı, bana sorarsanız, hayatın ta kendisi... Daha az sıkıntı çekmek için çalışıyoruz belki de... Sadece o da değil, ters köşe yapayım, madden ve ruhen ihtiyacımız var sıkıntıya... Küçük sıkıntılar var, büyük sıkıntılar var, farkına varılmayanlar var, büyütülenler var. Ve galiba yarenliği asıl sınayan da sıkıntının kendisi değil, onunla ne yaptığımız.

Marangoz’un babası o yüzden olmalı, bunu bir nasihat gibi değil, bir tespit gibi söylermiş: “Yanazlık olmayınca yarenlik olmaz.” Çünkü yarenlik, iyi günde zaten kolay. Asıl sınav, aksiliğin gelip kapıya dayandığı anda başlıyor: Kimin sesi yükseliyor, kim susuyor, kim kalıyor? Yanazlık, arkadaşlığın turnusol kâğıdı, yarenlikse o kâğıdı her defasında yeniden ıslatmaya razı olmak.


Pazartesi, Aralık 22, 2025

Yengemin

Seksenli yılların medyasında belirgin bir “lümpenlik” eleştirisi yükseliyordu. Arabesk öfkesi, magandalık, görgüsüzlük, şehre göçle gelen uyumsuzluk…Sınıfsal değil kültürel bir beğenmeme haliydi.  Mizah dergileri “zonta”, “maganda” gibi etiketlerle bu gerilimi hem büyütüyor hem de karikatürize ediyordu. Eleştirdikleri kesimlerin oy verdiğine inandıkları Turgut Özal da bu anlatının doğal hedefiydi.

Özal’ın hedef olmasının nedeni yalnızca sağcı bir siyasetçi olması değildi, üslubuydu. Konuşma biçimi popülist, yer yer kavgacı ve arabeske göz kırpan bir dildi. Arada küfür iması taşıyan cümleler kuruyor, muhaliflerini kızdırıyor, günlerce tartışılan sözler ediyordu. Siyasetin “yüksek” dilini aşağı çekiyor, sokağın sözlüğünü kürsüye taşıyordu.

Mizah dergilerinin dili de zaten bu sınıra yakındır: konuşma dili, argo, ima, müstehcenlik… “Edepli” dile muhalefet ederek var olurlar, grotesk, steril olandan daha işlevseldir. Bu yüzden Özal’ı “dil” üzerinden vurmak, ilk bakışta kolay bir hamle gibi görünüyor olabilir.

Ama değil, bu kapak başka bir şey yapıyor: Özal’ı yüzüne erkek külotu geçirilmiş biçimde çizmişler. Yani eleştirdiği “lümpenliği” teşhir etmek yerine, onu sahneye dekor olarak taşımış, hatta kapağın ana efektine çevirmişler. Politik taşlama gibi dursa da mizahın kendini nerede konumlandırdığı meselesi var işin içinde.

Çünkü mizah dergisinin popüler diliyle Özal’ın popülist dili, teorik olarak düşman değil akraba. Özal’ın dili dediğimiz şey, bir yanıyla Karagöz’ün dili: meydanın, laf atmanın, iğnelemenin, müstehcen olanın dili. Bu kapak, Özal’ı bu dil üzerinden mahkûm etmeye çalışırken, aynı anda kendi meşruiyet zeminini de tartışmalı hâle getiriyor.

O bakımdan sonuç bence ironik: Özal’ı aşağılamak için seçilen imge ve küfür, Özal’ın temsil ettiği varsayılan “lümpen” dünyayı “yakarken” derginin kendi dilini de yakmış, farkına varamamışlar.

Pazar, Aralık 21, 2025