Salı, Haziran 06, 2023

Kızıl ve Kara

Kürşat Coşgun, 6-7 Eylül ile ilgili bir çalışma yapıyormuş, ricası üzerine elimdeki arşive bakındım, küçük bir malzeme gönderdim kendisine... 6-7 Eylül olaylarıyla ilgili aktüel üretim pek yapılmamış, halbuki büyük bir facia... İyimser bir yorum yapıyorum, faili ve mağduru olmadıkça anlaşılması kolay olmayabilir, siyasi bir bilinç ve eleştirellik gerektiriyor, 27 Mayıs öncesi karikatürcüler siyaseten pek parlak değiller, o gözle bakamıyorlar...  

İnsanlar doğal olarak resmi açıklamalara kulak verirler, 1945 yılında Tan gazetesi tahrip edildiğinde komünist tezgahı denmişti, polis ve istihbaratın işi olduğu seneler sonra anlaşıldı, 6-7 Eylül'de de benzer şeyler söyleniyor, komünistlerin milleti galeyana getirdiği iddia ediliyor ve içlerinde Aziz Nesin ve Kemal Tahir'in de olduğu pek çok "solcu" yok yere yere tutuklanıyor... 

Ne ki, resmi bir tezgah olduğunu anladılarsa, karikatürcülerin bunu çizmesi yine kolay değil, bildiklerinden korkmuş, başına geleceklerden çekinmiş olabilirler, onlar korkmadıysa bile patronları çekinebilir çünkü... hepsi çoğunluk değerlerine hitap eden  yayınlarda çalışıyor ya da o yayınları çıkartıyorlar, üstelik sıkıyönetim ilan edilmiş, her şeyi yazıp çizemeyecekleri herkese bildirilmiş... 

Yukarıdaki kapak, 23 Eylül 1955 tarihli Akbaba kapağı, Yusuf Ziya Ortaç espriyi vermiş, Necmi Rıza da çizmiş... Ortaç, sokaktaki adamdan, ayak takımından, göçmenlerden, lümpen proleteryadan oldum olası hazzetmezdi, 6-7 Eylül'ün sorumlusu olarak onları görmesi bu bakımdan tesadüf değil... 

"Suçlular ayağa kalkın" diyen devletin karşısında biri kızıl, diğeri kara iki tipleme sanık sandalyesine oturtulmuş, yamalı, pulsuz, bitli ve tersolar... Biri komünizmi diğeri cehaleti temsil ediyor... Kara cahili anlamış olmalısınız ama o kızılın manası günümüzde berhava oldu. Eskiden komünistlerin sadece servet düşmanı olduğu, zenginlere karşı düşmanlık propagandası yaptığı, yoksulları bu yolla etkilediklerine inanılırdı. Popüler klişe böyleydi, yani o kızıla boyalı yoksul lümpen, doktrine ve angaje edilmiş, kandırılmış bir ajandı.  

Pazartesi, Haziran 05, 2023

Tropik

Bir süredir gerçekten ciddi fırtınalar oluyor Ankara'da, ağaçlar devriliyor, cam çerçeve iniyor. Ofisim, önümdeki iki kulenin arasından Dikmen Vadisi'ni görüyor ve o aralık, bir boğaz gibi büyük bir hava akımına sebep oluyor... Bu yıl, ben şehir dışındayken, öyle olmuş ki, pencere kepenkleri rüzgarın şiddetiyle eğilmiş... 

Doğa karşısında epeyce çaresiz kaldığımız için aramızda konuşuyoruz bunları, eskiden böyle fırtınalar olmuyordu gibi geliyor bize, sahil kenarının dellenmelerini andıran şeyler yaşıyoruz sanki diyoruz... Küresel ısınmadan giriyor, tropikal iklime geçişimizden çıkıyoruz.

Onyedi yaşımdayken, beni duygusal olarak çok etkileyen bir sınava girdim, hikayesi uzun, detayına girmeyeceğim, beni yaş olarak büyüten, yoran, ailemle arama mesafe koyan ve yalnızlaştıran bir şeydi diyerek geçelim... 

O sınav, haziran ayının başındaydı, çocuksun, yağmur yağar, diner, tekrar başlar, pek de umurunda olmaz o yaşlarda, hava durumunu dinleyen amcaları teyzeleri zerre anlamazsın, ne ki, sınava girerken yağmur dehşetli bir biçimde yağmaya başladı, iki saatlik sınavda gümbür gümbür gök gürledi, o kadar gergindim ki üşümüştüm, sınavdan çıktım, sel olmuştu etraf, hiç telaş yapmadan, kaçmadan, koşmadan üzüntüyle yalnızlığıma ergence kahrederek eve kadar yürümüştüm...

Üzerinden yıllar geçti, her mayıs sonu ve haziran başında yağan yağmurlarla, hiç şaşmıyor, aynı şiddetle yağıyor çünkü, o sınavı hatırlıyorum, küresel ısınmayı konuşmak için vesile ettiğimiz yağmurların, mevsimi geldiğinde yinelenen yağışlar olduğunu fark ediyor olmamsa muzipçe gülümsetiyor beni... 


 

Pazar, Haziran 04, 2023

Oğuz Atay

Bu kapağa, ilk yayımlandığında dikkat etmemişim, 2014 yılında Penguen'de kullanılmış... Selçuk Erdem espriyi vermiş, Perker de çizmiş... Şu yüzden çizilmiş, o dönem başbakanlık yapan Erdoğan bir konuşmasında Atay'ın Tutunamayanlar romanına atıfta bulunmuş, kitabı okumadığını belli eden bir şeyler söylemişti diye hatırlıyorum, edebiyat tarihçisi arasın bulsun... 

Mizah dergileri popülerliklerini yitirdiği, hafta hafta eridikleri, satış olarak düştükleri, yeni üreticilerle değişemedikleri bir evrede çıkmış bu espri...İstanbul'da çıkan, çoğunluk değerlerini üst orta sınıf gençliğine göre belirleyen, siyaseten doğruculuk cenderesi altında esprileri daralan zamanlar da diyebilirdim...

Şunu düşündüm, Gırgır'da olsa, Oğuz Aral bu espriyi içerde kullanırdı ama kapak yapmazdı gibi geldi bana, ispat edemem... Aral, Gırgır okurunun Erdoğan'dan farksız olduğunu, tıpkı onun gibi Tutunamayanlar'ı okumadığını bilirdi, veya o kabulle bir okuyucu tahmininde bulunuyordu... 

Yani derginin üreticilerinin bile okumadığı bir yazarı kapağa taşımazdı, biz bunu aramızda konuşalım-gülelim ama dergi ve okurları için daha genel ve kapsayıcı espriler bulalım derdi gibi geliyor...

Gırgır'ın genel tarzının dışına çıkan bir çizgiyle karşılaştığında, "ben bunu evimde duvarıma asarım ama dergiye koymam" dermiş mesela... Penguen ise okur yazarlık kasmış, bir bibliyofilin yapabileceği espriyi kapağa taşımış... 

İki ayrı dönemden iki ayrı espri tercihi diyelim, birinin asıl derdi kitleselleşmek, diğeri elde kalanı tutmaya çalışıyor.

Cumartesi, Haziran 03, 2023

Seyrüsefer Defteri 149

++ Aşk, Mark ve Ölüm (2022) güzel iş çıkmış, tempolu, ilginç ve güçlü (31 Mayıs).++ Criminal: UK Sea2 Ep1 ve 2'yi seyrettim (30 Mayıs).++ Blood & Gold (2023) moda galiba, aksiyonumsu bir şey olduğunda yetmişli yılların pulp sinema tarzının taklit edilmesi bana tuhaf geliyor (29 Mayıs).++ Délicieux (2021) fikir güzel, bana oyuncu seçimi yanlış gibi geldi, temposu düşüyor, meselesini ve odağını çok geç kuruyor (28 Mayıs).++ A Little White Lie (2023) iyimser bir edebiyat magazini (27 Mayıs).++ As Bestas (2022) güzel film, olacağı hissettirmesi, baskıyı kurabilmesi bakımından başarılı bir taşra manzarası (26 Mayıs).++ Avec amour et acharnement (2022) "ne de olsa birini sevmek asla biten bi şey değil" anafikrinde bir ilişki hikayesi, iyi anlatılmış, yan hikayeler niye var bilemedim (25 Mayıs).++ Kill Book-Soon (2023) bir havası var, aksiyonu daha koyu bekliyordum, gerilimi yokmuş (24 Mayıs).++ The Nest (2020) şahane diyaloglar, iç karartan taklit ve yeknesaklıklar (23 Mayıs).++ Criminal Germany Sea1 Ep.1 ve 2'yi seyrettim (22 Mayıs).++  The Super Mario Bros Movie (2023) kötüler daha "kötü" olabilirmiş, daha küçük yaşa oynamışlar (21 Mayıs).++ One Day as a Lion (2023) bir iyimserliği var, mafya türü dolambacı, aksiyonu, tasarımı var filan ama olamamış (20 Mayıs).++ Woman Talking (2022) konu çok çok ilginçmiş, teatral bir tercihte bulunmuşlar, bazen çok iyi yükseliyor, bazen başka türlü daha güçlü anlatılabilirmiş hissi veriyor (19 Mayıs).++ The Stranger in Our Bed (2022) oyuncularla yürüyebilirmiş, zayıf kalmış, klişe hikaye ama arada ilginç bir iki süslemesi var (18 Mayıs).++ Holy Spider (2022) belgesel gibi geliştirilmiş, güzel film, ilham verici (17 Mayıs).++ Belascoarán Sea1 Ep.1'i seyrettim (16 Mayıs).++ Ennio (2021) enfes bir döküm olmuş, sadece işlerine ve mesleğe odaklanılmış, özel hayat, siyaset, eksiklik ve arızalara hiç gidilmemiş,  çalışkanlığı baş döndürücü, iyi ki çağdaşıyız (15 Mayıs).++  Sisu (2022) yetmişli yılların irrasyonel aksiyonlarına selam çakmışlar, temposu güzel (14 Mayıs).++ Zone Blanche Sea1 Ep1 ve 2'yi seyrettim (13 Mayıs). ++ Mother (2023) beklediğimden iyi çıktı, Netflix anaakımı çok fena belirliyor örneklerinden (12 Mayıs).++ Kastanjemanden Sea1 Ep.5 ve 6'yı seyrettim (11 Mayıs).++ Revanche (2008) ikinci kısım ilginç, farklı yorumlanabilir bir hikayeymiş (10 Mayıs).++ Renfield (2023) aksiyonu güzel ama oyuncu seçimleri bana hatalı gibi geldi (9 Mayıs).++  Kastanjemanden Sea1 Ep.3 ve 4'ü seyrettim (8 Mayıs).++ Babylon Berlin Sea4 Ep.11 ve 12'yi seyrettim (7 Mayıs).++ The Dungeons & Dragons: Honor Among Thieves (2023) iyimser ve masalsı aksiyon, sekiz yaş işi (6 Mayıs).++  Hareket Sekiz (2019) şapsalların zaferini anlatan komedilerden, bir iki sahnesi, filmin üzerinde (5 Mayıs).++  Kastanjemanden Sea1 Ep.1 ve 2'yi seyrettim (4 Mayıs).++ Babylon Berlin Sea4 Ep.9 ve 10'u seyrettim (3 Mayıs).++ Müjdemi İsterim (2022) arada dağılıyor, dağılmayı önemsemiyor, Kural ve Aksum enerjisiyle ilerliyor (2 Mayıs).++

Cuma, Haziran 02, 2023

Modern Prop.

Vahap Okay'ın kitabı, siyasal iletişim alanındaki ilk yayınlardan biri (1957). Ben kapağa takıldım. Kafasına çivi çakılan bir genç resmedilmiş. Dehşet verici bir şey ama çiviyi mesaj olarak kodlamışlar.

Propaganda denildiğinde genel olarak olumsuz bir şey anlamaya eğilimliyiz. İlk kullanılmaya başladığından beri propaganda dendiğinde insanların aklına manipülasyon ve komünizm geliyor... Tabii ki tesadüf değil... 

Hafızadan yazıyorum, 80'li yıllarda Amerikan popüler kültüründe propaganda sözcüğü Hitler, Stalin ve Humeyni'yi çağrıştırıyordu, kesin bir ifadeyle kötü-olumsuz bir şeydi. İnsanlar propagandaya maruz kaldıklarında beyinleri yıkanıyor, mesaja direnemiyor ve "doğru" davranamıyordu. 

Harold Laswell'in 1927 tarihli kitabı ve Magic Bullet teorisi, son derece basit olduğu için uzun yıllar etkili oldu diyelim. Kapakta çivi var, Laswell de şırınga mecazını kullanıyordu. O yıllarda genel olarak insanların manipülasyona açık olduğu ve mesaja direnemediği, tek biçimli anladığı, muhalif bir okuma yapılamadığına inanılıyordu. 

Kendisi dışında herkesi kandırılabilir, yönetilebilir ve yönlendirebilir bulan günümüz insanının temel dayanağı bu teoridir diyelim...  

E bugün farklı bir şimdiki zaman yaşıyoruz, daha karışık elbette, prop'un çivisi çıkmış mı diyelim yoksa çivi çıkar izi kalır mı bilemiyorum, Bedii Faik havasında bir yazı sonu oldu.

Perşembe, Haziran 01, 2023

Eksiklik

Selahattin'in siyasetten çekilişi, haksızca hapiste tutulan, tecrit ve yoksunluk içindeki bir fikir suçlusunun duygusal tepkisi gibi duruyor, nereye varır bilemiyorum ama olursa eğer, onun eksikliği, iyimserliğin yenilgisi olarak okunmalı...

Memleket için üzülmek diye bir payda varsa, onun yokluğu o paydada içimizi sızlatacak... Habasetin, küfrün ve bağnazlığın karşısında sabırlı bir neşeyi temsil ediyordu. Aktüel höt zöt içinde çok anlaşılmıyor olabilir, ileride illa ki anlaşılacaktır...