Gülme lan! etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Gülme lan! etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Pazar, Haziran 07, 2026

Sınıf intikamı olarak Kahkaha


1936 yılında Akşam gazetesi Cemal Nadir karikatürleriyle ilgili bir yarışma yapmış, tamamı yazısız karikatürler yayımlayarak, en gülünç olanını sormuş, sonra da o karikatürlerden oluşan kitapçığı katılımcı okurlara hediye etmiş…

Mizah, hele ki gazete-dergi karikatürü enikonu aktüeldir, “çarçabuk” biçimde zamana yenik düşer, hepimizin kıkırdayarak güldüğü espriler ve karikatürler, şimdiki zaman karşısında süratle işlevsizleşir, herkese “bunun neresi komik” dedirtir. Mizah çalışırken, galiba en çok, geçmişte “insanlar nelere gülerdi” sorusunun cevabını aradım, bana öyle gelirdi ki, toplumların neye güldüğünü, ağladığını, öfkelendiğini anlarsak, anlamaya çalışırsak… o toplumu daha iyi sezebilir, “okuyabiliriz”.

Yukarıdaki karikatür, o yarışmada okurların “en gülünç” seçtiği, güldüğü, gülümsediği, anladığı, hakkında konuştuğu Cemal Nadir karikatürü olmuş…

Bugünden bakarken, ister istemez ben de “bunun neresi komik” diye düşündüm elbette. İnsanlara ne ilginç gelmiş? Masada uyuklayan koca, güzel karısı ve onun elini öptürdüğü genç aşığı (acaba garson mu?)… Ne’si komik bu karikatürün? Aldatılan (uyuyan) koca mı? Boynuz gibi çıkan dumanlar mı? Bir sirk maymunu gibi eğilen, hanımefendinin narin elini dudaklarını büzerek öpen genç erkek mi?

Aldatılan, boynuzlanan, üstelik zengin olduğu anlaşılan yaşlı koca insanlara komik gelmiş olmalı. Bir tür intikam almış gibiler. Orta sınıf, sosyete diye adlandırdığı kesimi yerden yere vurmaya bayılır. Gülmek, unutmayalım, bir saldırıdır da.

Şunu sormalıyız: Okur kim? O okurlar, erkekler veya kadınlar, nasıl bir kültürel sermayeyle hayata bakıyorlar? Okur yazar bir aileden mi geliyorlar? Öğrenciler mi, memurlar mı? Kim bunlar da bu espri onlara komik gelmiş?

İkinci mesele, böyle bir karikatür ve espri yoktan var edilmez, mutlaka daha önce anlatılmış, dolaşıma girmiş ve kabul görmüş başka hikâyelerden beslenir. Bu aldatma ve aldatılma esprisi, Cemal Nadir ile başlayan bir şey değildir. İnsanlar daha önce tiyatroda, sinemada, başka dergilerde, başka karikatürlerde buna gülmüş olmalıdır. Gündelik hayatta anlatılan hikâyeler de cabası.

Demem o ki, bu espri nasıl bir kaynaktan çıktı ve nasıl yaşadı? Belki de o yıllarda elitizmi ve alafrangalığı mizahla deşeleyen Lüküs Hayat operetinin sokakta ve zihinlerde bıraktığı o tanıdık tortuya bakmak gerekiyor. Sanki hısım akrabalar.

Aslında benim ilgimi çeken şey, karikatürün kendisinden çok ona gülen insanların hayal dünyası. Çünkü bir karikatür, çizildiği dönemin sadece mizah anlayışını değil, arzularını, korkularını ve gizli hınçlarını da ele verir.

Buradaki kahkaha aldatılan adama değil, onun temsil ettiği hayat tarzına yönelmiş gibi geliyor bana. Şık restorana giden, hizmet gören, güzel kadınlarla birlikte olan, parası sayesinde ayrıcalıklı yaşayan bir adama…

Popüler kültür, sosyete dediği zenginleri sürekli dövmeye çalışır. O elitizm maskesinin altında çoğu zaman cahil, görgüsüz ve taklitçi biri vardır, daha dün yoksuldur, hamallık yapıyordur, sonradan zengin olmuştur. Hikâyeler dönüp dolaşıp onun kültürsüzlüğünü, sahtekârlığını ve sonradan görmeliğini teşhir eder. Belki de karikatür birkaç çizgiyle küçük bir sınıf intikamı kuruyordu. Güldükleri şey sadakatsizlik değil, ayrıcalığın bozulmasıydı.

Bizde “burjuvazi yoktur” iddiası da aynı membaadan çıkmış olabilir mi Mıstık abi? Burjuvazi vardır ama ona burjuva denmez, zengindir ama meşru görülmez, başarılıdır ama mutlaka bir kusuru, bir sahtekârlığı olduğu varsayılır vs. Popüler kültür de bu kuşkuyu biteviye üretir.

Bugün aynı espriye gülemiyorsak, bunun nedeni mizah duygumuzu kaybetmiş olmamız değil. “Toplumsal hayal gücü” sürekli değişir. Elbette aldatılma hâlâ anlatılıyor, hâlâ filmlere ve dizilere konu oluyor ama artık tek başına komik sayılmıyor. Çoğu zaman trajik, psikolojik veya melodramatik bir mesele olarak ele alınıyor. Karikatürün varsaydığı ortak malumat ve duygu dünyası ortadan kalkınca, geriye sadece çizgiler kalıyor.

Başa dönelim. Bir belge olarak karikatür, bize sadece neyin komik olduğunu değil, insanların neye güldüğünü de gösteriyor. Lütfen dikkat, çünkü ikisi aynı şey değil.

Mizah tarihi biraz da kahkahaların arkeolojisidir. Eskimiş bir esprinin içinden bazen bir dönemin sınıf ilişkileri, ahlak anlayışı ve gündelik hayatı çıkabilir.

Cuma, Ekim 06, 2023

Öldüren Kahkaha


İlkokul son sınıfta, mezuniyet töreninde bir tiyatro oyunu oynuyorduk. Başrolde, Halkevlerinden yetişme bir öğretmeni canlandırıyordum. Hikaye gereği hayattaki tek amacım yıllar önce kaybettiğim küçük kızımı bulabilmekti. O yaşlarda aşırı heyecanlı bir mizacım vardı, kabiliyetim sebebiyle ya da gönüllülük esasıyla bu role seçilmemiştim. Arkadaşlarımdan üç parmak daha uzun olmam sebebiyle tercih edilmiştim ve buna ağlayacak ölçüde hayıflanıyordum. 

Sahneye çıktığımda başım felaket bir biçimde dönmeye başladı. Sadece heyecan ve replikleri unutma telaşından söz etmiyorum. Baba olduğum için bir bıyığım olmalıydı ve bu bıyık, oksijenle sarartılmış, uhuyla dudağımın üstüne yapıştırılmış bir yün parçasıydı. Uhu ve oksijen kokusu beni perişan ediyor, rolümü unutma korkusuyla katlanarak işkenceye dönüşüyordu. Sahneye çıktığımda iş daha bir çetrefilleşti, dram oynamamıza rağmen, özellikle ben, her konuştuğumda salon gülmekten kırılıyordu. 

Gülmeye vesile olan uyumsuzluğa dikkatinizi çekerim. Bir babayı canlandıramayacak kadar çocuk, dram oynayamayacak kadar yeteneksiz ve ağırbaşlı bir rol için fazlasıyla güleçtim. 

Ama o yaşta şunu fark etmiştim. Ön sıralarda birileri, oyundaki babayla kızın çektiği “acılara” ayan-beyan ağlıyordu. Çok  sonraları anladım ki salondaki kahkahalar onları daha da yaralıyor, ağlamalarını kolaylaştırıyordu. Bana kahkahalarla gülen çoğunluğa rağmen ağlayan azınlık, yüksek olasılıkla kendilerini benim yerime koyuyor, tüm kahkahaların saldırganlığı karşısında savunmasız olan çocuk Levent'e ya da oyundaki dramı anlayamayacak kadar incelikten yoksun kalabalık içindeki yalnızlıklarına üzülüyorlardı. Hepsi var canım işte.

Gülmenin bir saldırı ve şiddet içerdiğini savunan bir gülme kuramı vardır, gülerken yaptığımız işin kendisine güldüğümüz özneyi mutsuz etmek, üzerinde egemenlik kurmak ve küçük düşürmek olduğunu savunur bu kuram. Buna göre örtük bir kıkırdaşmanın altında bir ihtiras, bir incitme, kendini üstün görme güdüsü saklıdır. Darwin, 1872’de yayınlanan “İnsan ve Hayvanlarda Duygu İfadesi” (On The Expression of Emotion in Men and Animals) adlı çalışmasında,  medeni olan sayısız ifademizin saldırgan duyguların gizlenmiş/maskelenmiş yüzü olduğunu anlatır. 

Gülme, pekala öldürme içgüdüsünün medeni bir versiyonu olabilir. Gülerken dişlerin görünmesi, hayvanların saldırgan davranışlarında olduğu gibi, insanın cesaretini kanıtlama yolu olduğunu söyleyen Ludovici, bu yaklaşımın önemli savunucularından. Ona göre, birisi bize güldüğünde kendimizi korkmuş hissederiz, tıpkı bir hayvanın dişlerini göstermesi gibi güvenliğimiz tehdit altındadır. Hobbes, “Leviathan”da her kazanılan kavganın sonunda gülmenin işe karıştığını anlatarak, gülmenin kendi kendini kutlama, başkalarına yukarıdan bakarak kendini iyi hissetmek olduğunu vurgular. Bergson, bu aşağılamayı, toplum tarafından toplum dışı bireye verilen düzeltici ceza olarak görür. Gülme, ıslah edicidir, toplum için nasıl olmamız gerekiyorsa öyle olmamızı sağlayan bir uyum çabasıdır, uyandırdığı korku ile aykırılıkları bastırır. Bir başka deyişle gülmenin saldırgan içeriğinin insanları toplumsal bir uyuma zorladığını düşünür. Ona göre toplum, kendisine karşı saygısızca davranışların öcünü gülme ile alır. Gülme, içinde sempati ve iyilik belirtisi taşısaydı, amacına ulaşamazdı.

Perşembe, Nisan 23, 2020

E'cik


Çocukken daha katıksız, daha hesapsız, daha coşkulu ve daha saf güleriz. Büyüdükçe çekinerek, ürkerek, kırmamaya özen göstererek, yanlış anlaşılmamaya çalışarak "ölçülü" gülmeyi öğreniriz. Şimdilerde "tebessüm" diyerek yapılan vurgu o ayrıma işaret ediyor. Kahkaha atmayınız, tebessüm ediniz falan filan...

Malum, çocuk eğitimi, ne dersek diyelim, hiç şaşmaz çünkü, yetişkinleri taklit etmeyi öğretir. Çocuklarımızın bir an evvel büyümesini isterken, onları kendimize benzetmeye çalışırız.

Fotoğraf, otuzlu yıllardan, eh o yıllarda, herkesin birer asker olması istendiğinden, bilemiyorum belki estetik olarak güzel durduğuna inanıldığından, münasip bulunduğundan... bütün öğrenciler zorunlu olarak (eskilerin değişiyle) "subay kasketi" takıyorlar.

Ne ki, her kedi kaçar bahçeye,  "büyük adam", "küçük asker" hepsi hoşafı içerken hikaye olmuş, çocuklar fotoğraf makinesini görünce neşelenmişler. Yaşlarına ve poz verme (dayanma) sürelerine göre farklı ölçülerde gülümsemiş, kıkırdamışlar. Hele en küçükleri... Güzel!

Türk vara yoğa gülmez ama bugün yirmiüç nisan, okul da yok, boşverin tebessümü, e'cik gülün işte bebeler...

Perşembe, Nisan 16, 2020

Güleriz elbet



Gülmenin-kahkahanın bir intikam biçimi olabileceğini yazmıştım, gülme, hani “son iyi güler” misali eski metinlerde, sözlü kültürde geniş bir yer buluyor kendine. Kuran’dan bir iki örnek vereceğim.

İlk örnek, Hud suresinden... ki itiraf etmem gerekirse bu bölümü bir karikatür sahnesi gibi hayal ederim hep.  Gemi yaparak Büyük Tufan’a hazırlanan Nuh Peygamber, malumunuz, çevresindekiler tarafından alaya alınır, ‘napcan o koca gemiyi” mi diyorlardı acaba? Surede gülenler için şöyle deniyor: “Bizimle alay ediyorsunuz, biz de sizinle alay edeceğiz. Tıpkı sizin eğlendiğiniz gibi” (11/38). Zühruf suresinde (43/47) “Musa, onlara ayetlerimizi getirdiğinde onlar bu ayetlere gülüyorlardı” denmiş. Benzer bir ifade, Muttaffifin suresinde mevcut: “...suça batmış olanlar, iman sahiplerine gülerlerdi (83/29)...işte bugün, iman sahipleri küfre batmışlara gülüyor” (83/84).

Alıntılar gülmeyi öç alarak yapılan bir zafer kutlaması biçiminde tarif ediyor, “son gülen iyi güler” türü bir vurguyla anlatıyor. Birileri (dinsizler), gülerek, inananlara saldırdıkları için elbette, devran dönüp gün geldiğinde inananlar (kendilerine gülündüğü için üzülenler), gülerek, gülenlere/saldıranlara acı çektiriyorlar. Gülme, burada kesinlikle şiddeti içeriyor.

Buradan zihinsel bir sıçrama yapmanızı isteyeceğim, eski yargılama biçimlerini düşünün… Kadı’nın karşısına çıkan köylüleri hayal edin. Köylü, bir suç işlemiş, bir nedenden dolayı şikayet edilmiş, bir ceza görecek, görmemek için ne yapmalı… Af dilemeli, pişmanlık göstermeli, yalvarmalı ve mümkünse ağlamalı… Çiçero mu derdi, ağlamalısınız, ağlamazsanız yargıç size acımaz diyen… Hep söylerim, Nasrettin Hoca, kendisine eziyet eden Timur’a kızsa ne olur, kızmasa ne olur, onu affetse ne olur, affetmese ne olur… Ama Timur affetmezse Hoca ölür gider. Merhamet etmesi gereken Hoca değil Timur’dur… Acıma hakkı, soylulara, okumuşlara ve yöneticilere verilmiştir… tabi olanlar, onlar karşısında ancak kendilerini acındırırlar, ağlayarak yalvararak içinde bulundukları cendereden kurtulmaya çalışırlar.

Konu uzun da… diyeceğim şu, muzaffer (ve hakim) olan güleni ve gülünecek olanı belirler, neye acıyacağının veya neye acımayacağının kararı keyfi olarak kendisi verir. Kapitalizm her zaman kazanır gibi bir hayat kuralı bu!

Salı, Nisan 14, 2020

Düşmana Gülmek



1989 öncesinde sağcı gazetelerde komünizmi eleştiren fıkralar kullanılırdı. Bizim evde bir kitabı olduğu için Şinasi Nahit Berker’i hatırlıyorum, sıkça diline dolardı, hakeza Hasan Pulur ve Rauf Tamer… O fıkraların gayesi düşmanın düzenini hicvetmekti,  ince bir çizgidir, asla ve kat’a komikleştirmeye çalışılmıyordu mesela. Komikleştirmek, neyi amaçlarsanız amaçlayın işin içine bir sevimlilik katar çünkü…

O fıkralardan birini anlatarak örneklendireyim: Halk tarafından sevilen bir politbüro üyesi, her ne olduysa artık, yönetim tarafından azledilir. Çoğunluğunu üniversiteli gençlerin oluşturduğu büyük bir kalabalık politbüro önünde toplanarak kararı protesto ederler. Yaşlı bir üye, kalabalığın önüne çıkarak ortalığı sakinleştirmeye, durumu açıklamaya çalışır: “Biliyorum kızgınsınız ama inanın başka bir çaremiz yoktu, onu görevden almamak için elimizden geleni yaptık. Ne yaptıysak olmadı… İnanın bu karara o zorladı bizi.” Kızgın kalabalık nasıl, n’oldu diye sorunca yaşlı üye devam eder: “Çok değil, size sadece üç vakasını anlatacağım, bir gün çeşitli bölgelerden yoldaşlar dertlerini, isteklerini anlatmak üzere ziyaretimize gelmişlerdi. Yoldaş onlarla konuşurken, inanın hiç gereği yokken, bir rüyasını anlatmaya başladı. İşte rüyasında tereyağından oluşan bir dağın üstüne oturmuş Tanrı’yla konuşuyormuş. Neyse ziyaretçiler gidince bir kenara çekip hatırlattık. Yoldaş, ne yaptın öyle tanrı filan dedin? Tanrı var mı ki dedik. Bize tereyağı var mı ki dedi. Bir gün evine gittik. Duvarında önemli büyüklerimizin resimleri asılı. Bir baktık Dubçek’in resmi de var. Yoldaş niye astın bu pezevengin resmini dedik. Hangisini diye sordu. Ve nihayetinde son toplantımıza katılmadı. Yoldaş son toplantıya niye katılmadın dedik. Son olduğunu bilseydim katılırdım dedi. Ve dayanamayıp onu  görevden aldık.”

Dikkat ederseniz, azledilen politbüro üyesinin cevapları uyumsuz ve beklenmedik... Bizi de (güldüysek eğer) bu güldürüyor… Gülmeyebiliriz de… Fıkra muhalif ve iktidara yönelik bir eleştiri içeriyor, Politbüroya inanıyor ve güveniyorsak bize hiç komik gelmeyebilir… Bir duvarda görmüştüm, üç hilalin altında "Cevap Türklük!” sloganı yazılıydı. Hemen altındaysa başka bir renk ve kalemle ek yapılmıştı: “Soru Neydi?”. Ben bu ironiye gülmüştüm ama mutlaka kızan olmuştur.  İnsan her uyumsuzluğa ya da her komik olarak sunulana gülmeyebilir. Hatta herkesin güldüğü bir şey bizi rahatsız edebilir.

Yaşadığımız dönemi ve memleketin içinde bulunduğu yarılmayı düşünün, iki ayrı taraf var ve taraflar birbirine gülmüyorlar. Bir taraf için nemrut ve sevimsiz gelen biri, taraftarları için sempatik ve esprili görülüyor…

İlk fırsatta gülmenin intikamcı yönünü yazacağım.

Salı, Nisan 07, 2020

Gülmenin Şen Hafifliği


İnsan nelere güler? Böyle bir antropolojik sorunun cevabını verebilmek, uygun bir tasnifleme yapabilmek çok mümkün/doğru görünmüyor. Güçlük açıkça, gülmeyi yaratan durumların hemen hemen sonsuz olmasında yatıyor. Çünkü, gıdıklandığımız, herhangi bir işi başardığımız veya tuttuğumuz futbol takımı galip geldiği zaman gülebiliyoruz. Hatta herhangi bir konudan utanıp, sıkılıp kızarıp bozardığımızda ya da başarısız olduğumuzda da gülebiliyoruz. Atasözleri ve deyimlerde geçtiği gibi kıs kıs, pis pis ya da bıyık altından gülüyoruz. Kimi zaman gülüp geçiyoruz, gülüyoruz ama içimiz kan ağlıyor ya da gülüyoruz ağlanacak halimize. Duymuş olabilirsiniz, ben sık kullanırım, Türk vara yoğa gülmez denir. İbn’ül Cevzi, aşırı gülmeyi ahmaklığın alameti olarak yorumlar. Gülmenin yakışıksız ve hatta günah olduğunu söyleyen hadisler, mutasavvıflar vardır. Bir çocuğun ciddiliğe olan doğal eğiliminin, oyun ve gülmeye karşı erken isteksizliğinin onun gelecekteki dindarlığının işareti olduğu düşünülür.

Bir fıkraya güleriz, bize komik gelen bir uyumsuzluk içermektedir, beklemediğimiz bir cevap ya da sonuçla karşılaşırız. Veya fıkraya değil de o fıkrayı anlatan kişinin fıkrayı nasıl tarumar ettiğini, anlatamadığını görüp güleriz. Anlatılan fıkradan çok fıkrayı anlamayan birisine güleriz. Gülmenin mizah aracılığıyla endüstrileşmesi, ehil ellerde paraya tahvil ediliyor olması bir yana anlık şakalar, kasıtlı dil sürçmeleri ve oyunları, taklitler ve fıkralar hemen hepimizin aktörleri (uygulayıcıları ya da kurbanları) olabileceği, gündelik hayatın gülme vesileleridir. Tekrarlarız, çeşitlendiririz, hatırlarız, fırsat kollarız ama mutlaka bir biçimde gülme sebebi olabilecek mizahı uygularız. Neden(ler)i çok çetrefil/karmaşık değildir. Sorulduğunda ya “sevdiğimizden takılıyoruzdur” ya da hayat başka türlü nasıl geçer ki diye, hayatın ciddi, baskıcı, ağırbaşlı yapısını dillendiririz.

Felekten bir gece çalmak, dostlar arasında iştahlı yemek yiyip içmek kadar gülmeyi işaret eder. Felekten yani hayattan, kurallardan, elbette ki devletin ve dinin kurallarından, tahakkümünden bir günü – daha çok geceyi – çalarak yılın gerisine meydan okuruz. Perhizi bozarız, sesimiz yükselir, kahkahalar atarız, israf ederiz. Ve tüm bunları şarkının söylediği gibi “dostların arasında” ancak ve ancak eşitler arasında yapabiliriz. Tanımadığımız, mesafeli olduğumuz insanlar arasında ne esprilere gülebiliriz ne de ciddiyetimizi bozabiliriz. Vakur, seviyeli ve “efendi gibi” konuşup-içip, izin verilir ölçülerde daha çok masanın otoritesi güldüğü zaman (ve çoğunlukla onu aşmadan) güleriz.

Gülme, neşe getirir, gülen birini duyduğum zaman mutlaka gülümserim, az ya da çok bir neşe bulaşır bana... Biliyorsunuz, mutluluk bir süreçtir ve ona ulaşmak (ve korumak) zamana dayanır ve mutlaka emek ister. Eskiler, bunun bir hayat ideali olduğunu söylerlerdi. Bana, ekmek nasıl taştan çıkıyorsa, mutluluk da ancak o zorlukla çıkar gibi geliyor. Oysa, neşe bütünüyle beklenmedik bir durumdan, histen çıkar ve geçicidir. Kendimden biliyorum, anlık bir şey, bir resim, bir hatıra, bir kahkaha, bir şarkı beni neşelendirebiliyor. Ama mutlu olmaya yetmiyor, yetmemesi de normal… Gülme ve mizah da buna benziyor, birisi geçici ve beklenmedikken, diğeri planlı ve süreç içeriyor. Gülmek, mizah için gerekli ama tek başına yetmiyor, tıpkı mutluluk gibi daha uzun soluklu bir enerji istiyor.

Fırsat buldukça devam edeceğim.