Perşembe, Kasım 16, 2023

Mayolu renkler

- Tek kusuru var, aşırı derecede sıkılgan bir kızdır

Karikatürler, 1949 yılının Aydede'sinde çıkmış, Refik Halid Karay'ın ikinci kez yayımladığı ünlü dergisinde... Derginin bu dönemi ilki kadar parlak değildir, haliyle mizah genç işidir, insan yaşlandıkça "correct" oluyor veya olması gerektiğini biliyor, sakınıyor... Gençlikse "olmaza meyleder", hesap kitapla gülmez, koyverir kıkırdamasını... 

Karay, o ilk yıllarındaki "genç muhalifliğinin" ceremesini çekmişti, nerdeyse otuz yıl sonra yine mizah dergiciliğine kalkışırken hem yaşlanmıştı, hem de görünen o ki "uslanmıştı." Bence o sebeple dergisi ilki kadar "renkli" olamadı.

- Aa biz olsak utancımızdan bu upuzun mayoyla insan içine çıkamazdık.

E peki, ben bu karikatürleri niye seçtim? Turhan Selçuk çizmiş de ondan, o tarihte 27 yaşında. Selçuk'un bildiğimiz tarzının oturması kırklı yaşlarına denk düşer, bu bakımdan ilginçtir, çalışarak arayarak bulduğu bir üsluba her nedense çok daha önce ulaştığı düşünülür. Selçuk'un, siyaseten -bunu esprilerini etkilediği için belirtiyorum- bugün için açık ara "sağcı" görünen işleri var, farklı zamanlarda birbiriyle çelişen yargıları var ama sanıyorum kimse çalışkanlığına söz edemez, münzevilik ölçüsünde kapanıp uğraştığı anlaşılıyor. 

Zaten de bu kadar çalıştığı için de "arıyor", duramıyor, örneğin yukarıdaki resimsilikten kurtulmak istemiş, denemiş... Belki buralarda kalsa, benzeri çok olan bir üslubun devamcısı olacaktı. Taklidi zor ve benzersiz duran başka bir yere varmak istemiş...Benim ilgimi çeken, hiç bırakmaması, yetinmemesi, estetik arayışlarını sürdürmesi... 

- Aman yarabbi ne adam! Bakışlarıyla insanı çırılçıplak soyuyor adeta

Diğer yandan esprileri, hele dergilerdeki espriler, çizgileri kadar başarılı değildir, gazeteci gibi düşündüğünde, bir köşe yazarı gibi davrandığında orada da başka bir safhaya geçti bence. Ve belki de burada da bir başka akılcı seçim yaptı, çünkü mizaç olarak ciddi olmak ve görünmek isteyen biriydi...Hep bu örneği veririm, kendisiyle özdeşleştirilen çizgi roman kahramanı Abdülcanbaz serüvenlerinde neredeyse hiç gülmez. Tabii ki gülmeyebilir, demek istediğim bir tercihte bulunmuş olması... 

Yukarıdaki örnekler  esprinin (kabul edelim, yavan ve cinsiyetçiler) pek önemli olmadığı işler, nasıl desem kapağın mayolu ve renkli görünmesi yeterli oluyor, "geçer akçe" sayılıyor,  görsel cazibesi yetiyor diyelim.  

O yılların alışkanlığıdır, dergi sahipleri kapağın esprilerini kendileri bulur, birilerine çizdirirlerdi, benim merak ettiğim, acaba bu esprileri Refik Halid Karay mı buldu yoksa Selçuk mu... bunu artık öğrenmemiz mümkün değil...

Pazartesi, Kasım 13, 2023

Elbet şapka!

Yukarıdaki görsele 70'li yıllarda Türk Ticaret Bankası'nın çıkardığı Çocuk Yuvası dergisinde rastladım, Kıyafet ve Şapka Devrimiyle ilgili bir yazıdan aldım, paylaşayım istedim... Görselin sağ tarafına, yani kadınlarla ilgili kısmına zaten senelerdir tartışıldığı için özellikle değinmeyeceğim... 

Erkeklerle ve fesle ilgili kısım ise bana enteresan geldi, aynı tiplemeyi şapkalı ile fesli  çizmişler, mukayese etmişler: "Hangisi güzel siz karar verin, elbet şapka" yazmışlar... Sorar gibi yapsalar da, cevabımızı istememişler. Artık şapka filan giyilmediği için bugünün okurunun yapabileceği karşılaştırma pek de anlamlı olmayacaktır, bilmiyorlar çünkü. 

İki resim arasındaki fark sadece şapka ve fes ile ilgili değil, dikkat edilirse bıyıklar  şapkayla birlikte gitmiş...

Cumhuriyetin ilk meclisiyle ikincisi arasında da böyle bir fark vardır. Anlaşılan o ki, mebuslardan bıyıklarını kesmeleri istenmiş, ilk mecliste yok denecek kadar az bıyıksız varken ikincisinde çoğunluğu bıyıksızlar oluşturuyor. Bir ara tek tek vesikalık fotoğraflarını incelemiştim.

Hasılı kelam, bıyıksızlık, modernliğin sembollerinden sayıldığından birer birer kesip atmışlar. Bu bıyık meselesinde hep aklıma gelir, Erdoğan İstanbul'da belediye başkanlığına talip olduğunda tek bıyıklı adaydı, ilginç gelmişti. O aralar yine bir bıyık karşıtlığı olmuştu, herkes kesip kesip "yenileniyordu."

Görseldeki mantıkta da bıyıksızlık, yenilik ve modernlikle eşleştirilmiş... 

Buna "zevahiri kurtarmak" denir, güzel palavra yani...İşe yarıyor elbette, yeri geliyor takıyor, yeri geliyor çıkartıyor, kendinizi sağlama alıyorsunuz. 

Malumunuz, günümüzde fes giyenlere rastlanıyor, özellikle İslamcılardan, İslamcı görünmek isteyenlerden yaşadığımız gösteri çağına eklemlenen kimileri fesli fesli konuşup, kahırlanıyor, dolup dolup taşıyor, içli içli söyleniyor, Osmanlıyı anlata anlata bitiremiyorlar. 

Fes, kafire, moderne, sekülere, Müslüman olmayana, solculara, düşmanlara ve şapkaya karşı bir semboldü.  Unutuldu tabi ama yüz yıl önce fes'e karşı kavuğu savunanlar ve onu sembol olarak kullananlar vardı. Onlara göre fes, gavurluğun, modernliğin, Batıcılığın, din karşıtlığının  bir göstergesiydi. 

Zevahir dedim, her şey gibi düşmanlık da kitabına uyduruluyor, bazen bir sayfayı okumadan atlıyor, bazen dönüp tekrar okuyorsun.

Pazar, Kasım 12, 2023

Mütercim

Tuhaf kitaplara düşkünlüğüm malum, FBI yöneticisi ünlü anti komünist ve sağcı Hoover'in yazdığı bir kitap elime geçti, iç kapağındaki çevirmen sizin de dikkatinizi çekecektir. Başbakanlıkta çalışan bir çevirmen dilimize aktarmış, bir devlet görevi olarak-mesaisi gereği yapmış bunu... Nelerle uğramışlar diyerek gösterilen uğraşa mı şaşıralım yoksa şimdiki zamana bakıp ihale dosyaları takip eden yeni sağcılarımızla mı kıyaslayalım...

Cumartesi, Kasım 11, 2023

Dedikodu ve klişeee

1956 yılından Yeni Yıldız dergisinden bir dedikodu... Münir Özkul ile Çolpan İlhan, doğru ya da değil, az ya da çok artık her neyse, flört ediyorlarmış. Nedense şaşırdım. Yakıştıramadım mı acaba? Olmazmış gibi geldi hatta. 

Özkul'ın aile babası rolleri, Çolpan İlhan'ın hanımefendi elegantlığı filan... gülmeyin biri Adile Naşit'e (!) diğeri Sadri Alışık'a bunu yapmazmış gibi hissettim galiba... Rollerin yarattığı klişeler algımı belirledi, onu anladım... 

Dedikoduyu okurken, a dedim vay dedim, halbuki ne ki?

Cuma, Kasım 10, 2023

Son Okuduklarım 83

 Olalla, Stevenson'un novellasıymış, hiç bilmiyordum, yazarlar, eskidikçe diyelim, popüler kitaplarıyla yaşarlar ve ne yapsalar, onları aşamazlar. Define Adası ve Mr Hyde, Stevenson'dan daha ünlüler artık... Bu novella vefasızca-haksızca unutulmuş mu, yoksa unutuldu iddiasıyla abartılıyor mu emin olamadım. Ben sevdim, o ayrı... İyi çeviri, yer yer çok çok güzel sahneler var ama dağınık ve yeterince doğrudan (cesur) olamamış sanki... Olalla, iki nedenle ilginç, birincisi, bu bana çok ilginç geliyor, Stevenson yine bir rüyasından devşirmiş öyküyü... ikincisi, bizim bugün gotik dediğimiz şato romantizminden ve klişelerinden oluşuyor. Tam anlaşılmayan, belki de tam tarif edilemeyen referanslar kullanılmış....Bir asker nekahat döneminde bir konakta pansiyoner oluyor. Çevre köydekilerin korktuğu, tekinsiz bulduğu bir konaktan söz ediyoruz. Askerimiz evin kızına aşık oluyor, anne onun tedirgin ediyor filan... Atmosfer tanıdık yani. Din adamı ve köylüler şu bu... 

Yürümek, Adım Adım Erling Kagge'nin kendi deyişiyle yürürken duyduğu ve hissettiği şeylere, eve döndüğünde okuduğu kitaplara ve makalelere dayanıyor. Kutuplara gitmiş, Everest'e tırmanmış bir kaşif ve serüvenci Kagge, editörlük yapıyor ve yayıncılıkla geçiniyormuş... Alıntı ve mukayeseli yorumlarıyla iyi bir okur yazar olduğunu gösteriyor, hatırlayanlar olabilir, dilimizde çıkan bütün kitaplarını okuyacağımı daha önce yazmıştım. Dört yılı geçti, her gün en az beş kilometre yürüyorum, haliyle kitap ayrıca ilgimi çekti, pek çok güzel hikaye ve zihin açıcı fikirle karşılaştım, biraz tanışma faslından öğrenme ve biraz da farklı yorum okudum diyelim. Zaten kitap temelde anekdotlardan oluşuyor, Kagge kendi deneyimlerinden ve okuduğu kitaplardan, zihinsel keşiflerinden söz ediyor. Akıcı, kendini abartmayan ve insana iyi gelen metinlerden. 

Sevimli bir çocuk çizgi romanı Marilu... Anne ve babasıyla taşraya, doğa-orman içinde bir eve taşınmak zorunda kalan küçük bir kızın yaşadıklarını anlatıyor. Küçük kız, şehri özlüyor, yeni evine, odasına uyum sağmayı reddediyor. İnatçı huysuzluğuna karşın öğrenmeye açık  Marilu'nun doğayla ilgili yaşadıkları gayet esprili bir dille anlatılmış. Serinin senaryosunu Toulme'nin yazdığını eklemek gerekiyor. Bizde çocuk çizgi romanları eğitim tedrisatının yavanlığında üretildiği için üreticilerimizin örmek olarak incelemesinde fayda var sanki. Neşeli, ders verir gibi anlatmadan doğal yaşamı sevdiren bir dil tutturulmuş çünkü. 

Usagi Yojimbo, dergi olarak çıkan komik çizgili bir samuray hikayesi, on dört sayı birikince okumaya karar verdim. Samuray hikayeleri erkeklere yöneliktir ve epeyce şiddet yüklüdür, ölüm ve öldürme anlatıların doğal bir parçasıdır. Usagi'nin ilginçliği şurada, komikleştirilmiş çizgilerine, hayvanları insansılaştıran üslubuna karşın hikayelerine komik denemez, pek öyle espri de yapılmaya çalışılmıyor. Bol ölüm var ama kan yok, cinsellik yok, romantik bir şeyler olacak gibi oluyor, o da belirginleşmiyor. Korku ögeleri, fantastik referanslarla sanıyorum genç manga okurunu hedeflemişler. Eskiden Mini Ringo vardı, bir western parodisi gibi dururdu ama değildi, biraz o havada bir gerçekliği var demek istiyorum.  Bu kadar sayı çıktığına göre bir okur ilgisi olmalı ki devam ediyor, tüm bunları editöryal bir merakla, piyasayı tanımlamak için yazdığımı anlamış olmalısınız.

Perşembe, Kasım 09, 2023

Makyaj ve Peçe

Cemal Nadir'in bir karikatürü, anne ile kızı konuşuyorlar. Anne, kızının yaptığı makyajı eleştirerek "Biz gençliğimizde yüzümüzü böyle sizin gibi boyalar altında saklamazdık" deyince kızı espriyle karşılık veriyor: "Biliyorum, peçe altında saklarmışsınız" (13.7.1939, Akbaba).

Eskiyle yeniyi karşılaştırmak, karikatürcülerimizin, hele o yıllarda çok sevdikleri, edebi ve siyasi olarak anlamlı buldukları esprilerdendir... Espri o çerçevede bir şey ama bir parça garip görünebilir çünkü eski-yeni karşılaştırmasında bir dualizm kurulur ve bir taraf, bazen moderni temsil eden aşırılık  bazen de geçmişi temsil eden sofuluk-bağnazlık "kötülenir". Oysa burada ne peçe ne de makyaj olumlanıyor. İyi olan taraf yok...

Niye yok, kadınlar esprileştirilirken böyle bir dualizme gerek duyulmuyor çünkü, kadın düşmanlığı-mizojeni dediğimiz şey tam da bu işte... Saklamak derken analı-kızlı bir kadın karşıtlığı var, anneye de kızına da saldırılıyor. Üstelik bu kimseye garip gelmiyor. 

Kadının erotik olarak resmedilmesi kapağı sattırmış mıdır derseniz...