Cuma, Kasım 20, 2026

Kutudan Çıkan Yoksullar Zenginler

Tasfiye ede ede bitiremiyorum. Doktoradan ve üniversitede çalıştığım yıllardan kalan kutularla, yüzlerce sayfa fotokopiyle bir türlü baş edemiyorum. İyi tarafı, unuttuğum yazı taslaklarına rastlıyorum, kötü tarafı, merak edip okumaya ve tekrar düşünmeye başlıyorum. Tasfiye dediğin böylece uzuyor.

Birinde 27 Mart 1994 yerel seçimlerini incelemişim. Kampanyaların kimlere seslendiğini, kimlere ulaşabildiğini anlamak için Mustafa Sönmez’in ilçe ekonomileri üzerine derlediği verilerden yararlanarak ekonomik katkıları en yüksek 18 ilçeyle sıralamanın altındaki 60 ilçenin seçim sonuçlarını karşılaştırmışım.

“Zengin” ve “yoksul” ayrımına bir çekince de koymuşum: Çankaya’nın zengin sayılması, bütün sakinlerinin zengin olduğu anlamına gelmiyor. Bugün yazıyor olsam şunu da eklerdim: İlçede üretilen ekonomik değer, kişisel geliri doğrudan göstermediği gibi toplu seçim sonuçları da insanların neden oy verdiğini açıklamaz. Karşılaştırma, farklı çevrelerde partilerin bulduğu karşılığı düşünmek için bir başlangıç sadece.

Tablomda sağ partilerin toplam oyu ekonomik bakımdan güçlü ilçelerde yaklaşık yüzde 65, yoksul ilçelerde yüzde 79. Soldaysa sırasıyla yüzde 35 ve yüzde 20. Asıl dikkat çekici fark, bu oranların gerisinde: İncelediğim 60 yoksul ilçenin yalnızca 13’ünde DSP, 27’sinde CHP, 45’inde SHP seçime katılmış. Buna karşılık DYP 59, ANAP 57, MHP ve Refah Partisi 54 ilçede yarışmış. Mesele daha kampanya mesajına gelmeden başlıyor. Bütün ülke adına konuşmakla ülkenin her yerinde siyaset yapmak aynı şey değil.

Refah’ın iki gruptaki oylarıysa birbirine çok yakın: yüzde 18,15 ve yüzde 17,9. Bu rakamlar başarısının nedenini açıklamıyor ama seçmenini tek bir gelir grubuyla tarif etmenin yetersizliğini düşündürüyor. İster istemez 2002 sonrasındaki gelişmeleri hatırlıyor insan.

Yazının asıl sorusu da burada beliriyor: Kampanya dediğimiz şey, afişten, slogandan, televizyon reklamından ne kadar ibaret?

O yıllarda ulusal medyanın İstanbul merkezli bakışını eleştiriyorum. Ankara’nın siyasal haberlerdeki ağırlığını bir yana koyarsak, ülkenin geri kalanı çoğunlukla felaketle, çatışmayla, sıra dışı bir tepkiyle görünür oluyor. Gündelik hayatına pek uğranmıyor. Onun adına konuşanlar var, kendisinin konuşabildiği alan sınırlı.

Kampanyalarda da belirli bir şehirli hayatın dili, bütün ülkenin ortak diliymiş gibi kullanılabiliyor. SHP’nin “Sağ mı geliyor? Hadi canım sen de!” sloganını incelemişim. İşçiler, genç sevgililer, çalışanlar, yerel yönetime katılmaya çağrılan sendikalar, meslek odaları… Bunlar anlamlı, fakat o çevrenin dışındaki seçmenle nasıl ilişki kurulacağı açıkta kalıyor.

Taşrayı anlatırken benim de fazla geniş hükümler verdiğim yerler var. Şimdi aynı kesinlikle yazamam. Şehirli seçmeni tek örneğe indirgeyen kampanyaları eleştirirken taşrayı başka bir kalıba yerleştirmek kolay.

Seçmen, karşısına çıkan mesaja kendi geçmişini, aidiyetlerini ve güvensizliklerini de katıyor. Bir partinin adı, seçimden önceki birkaç haftada söylenenlerden fazlasını taşıyor: kurulmuş ilişkileri, yaşanmış kırgınlıkları, yerel karşılaşmaları. Reklamın birine ulaşması, partinin onunla ilişki kurabildiği anlamına gelmiyor.

Yazının sonunda siyasetin gösteriye dönüşmesine değinmişim. O aralar Guy Debord’un Gösteri Toplumu kitabını okuyordum. Seçim şarkılarının, el işaretlerinin, kısa ve çarpıcı sözlerin uzun açıklamalardan daha fazla hatırlanmasını tartışıyorum. Bugün görünür olmakla ikna etmek arasındaki ayrımı daha dikkatli kurardım. Bir şarkının herkesin diline dolanması, kaç kişinin oyunu değiştirdiğini söylemiyor.

Kampanyaların seçmeni istediği gibi yönlendirebildiğine o zaman da inanmıyormuşum. Etkisiz olduklarını da söylemiyorum. Uğraştığım soru şuymuş: Kampanya kimin hayatına değiyor?

Seçmeni anlamaya çalışırken çoğu zaman onun neden öyle davrandığını sorguluyoruz. Belki önce onunla nerede, nasıl karşılaştığımıza bakmak gerekiyor. Semtine hiç uğramadığımız birinin bizi neden anlamadığını tartışmak, siyasette epey köklü bir alışkanlık olsa gerek.

Kaynak: Mustafa Sönmez, “En Zenginden En Yoksula 910 İlçemiz”, TOBB Aylık Dergisi, yıl 4, sayı 3, 15 Mart 1997. Metinde anılan kitap: Guy Debord, Gösteri Toplumu, Ayrıntı Yayınları, 1996.

Hiç yorum yok: