Çarşamba, Mayıs 03, 2023

Son Okuduklarım 71

Fakabasmaz Zihni, bir müstear isim olduğu aşikar olan Hüseyin Nadir'in polisiyesi... Türk Fantoma'sı dense olurmuş, hikayeler pek parlak olmasa da bir tefrika iştahı var, tempo ve bir heyecan aurası kurabiliyor. Bu tür hikayeler, gece karanlığına, mezarlıklara, yüzünü gizleyen ve kıyafet değiştiren tiplemelere ihtiyaç duyar, büyük laflar, dehşetli hisler, koşuşturmacalar, kandırmacalar vs...Fakabasmaz, tıpkı Fantoma gibi bir antikahraman ve kanun koyucu... İlginçliği, iyilikle kötülük arasında gezinmesi filan... 1923 öncesi reddi miras sayıldığından polisle ilgili rahat konuşulabiliyor, Fakabasmaz, kirlenmiş bir Osmanlıyı eleştiriyor...Milli Cinayat Koleksiyonu ise kahramanı Siyah Pençe olan bir polis, iki yazarlı olması daha en baştan  ilgimi çekti. Adı serüven ve aksiyonu çağrıştırsa da Siyah Pençe, Holmes'vari çözümler buluyor. Aydınlanmacı bir mantığı var, hikayeler baştan aşağı cinli perili bir korku atmosferi kurarak ilerlese de Siyah Pençe hurafeleri dövüyor asıl olarak...Yoksa yeraltı çetesi, Kanlı Peri, Dev Süleyman filan içimdeki çocuğu güzel korkutuyor... 

Frankfurt Seyahatnamesi, bir türlü fırsat bulup okuyamadığım kitaplardandı. Ahmet Haşim, tedavi amacıyla Almanya'ya gitmiş, kitap seyahat ve hastane sürecinde yaşadıklarıyla ilgili olarak yazdığı yazılardan oluşuyor. Uzun uzun anlatmamayı seven, özellikle doğayı, geceyi veya doğan günü anlatırken berraklaşan, göz alıcı cümleler kuran... ama şehri ve özellikle Almanları anlatırken dikkatli ve beğenmezleşen metinler okuyoruz. Haşim'in dil problemi nedeniyle yalnız kaldığı ve sıkıldığı anlaşılıyor, dönüşünü anlatmamış mesela veya geriye dönüp yaşadıklarını topluca değerlendirmemiş. Yazılar gazetede tefrika edildiği için böyle bir niyet mutlaka vardır ama yazılmamış işte, bence yine sıkılmış. Akıllı insan sıkılması üstelik bu, kibirle karışık bir bıkkınlık. Haremde Bir İtalyan, ilk kez 1876'ta basılmış, iddia doğruysa ikinci baskısı 122 yıl sonra dilimizde yapılmış (1998). Böylesi keşifler, haliyle ilgimi çekiyor, ben yeni duydum, sonradan aradım buldum. Bol resimli oryantalist ucuz romanlardanmış, bizle doğrudan ilgili de değilmiş... Harem'e düşen genç bir erkek (!), iç gıcıklayıcı falanlar filanlar, kadınlar arası haset ve rekabet, entrikacı dengeler ve saire... Anlatı, dikkat çekici bir farklılık taşımıyor. Benim gibi on dokuzuncu yüzyıl ilüstrasyonlarına düşkünlüğünüz varsa, o ayrı...

Cumartesi, Nisan 29, 2023

Nah (2)

Geçenlerde bir Güney Afrika polisiyesi (Wild is the Wind, 2022) izliyorum, başroldeki polislerden biri, ırkçı mekan sahibine yukarıdaki nah işaretini yapıyor. İster istemez gülümsedim, çevremdekiler ve eski öğrencilerim bilirler, argo ve küfür ile ilgili çalışmışlığım, akademide kalsaydım çalışmak isteyişim vardı, hayat insanı farklı yerlere savuruyor. 

Şu nah işaretiyle ve yaygınlaşmasıyla alakalı bir iki kez yazdım... Merak edenler şuraya ve şuraya bakabilir... Bunu kıkırdayarak söylüyorum, daha uzun ve ayrıntılı yazarım diye bildiklerimi de saklıyorum. Artık ne yazacaksam (!)

Yine de kısacık notlar düşeyim. Dünyaya kapalı bir toplum olduğumuz için bu nah işaretini bize özgü bir şey sanıyoruz, ben de öyle biliyordum, bu nerden çıkmış diye düşünüyordum. Karikatürlerde, resimlerde gördükçe farklı kültürlerde kullanıldığını anlıyorsunuz. Avrupalı kaynaklar genellikle Rus kültürünün etkisiyle ilişkilendiriliyor, belki Slav etkisi demek daha doğru... Yani bu mantıkla bize balkanlardan gelmiş gibi görünüyor. Oysa bunu bir Kore veya Güney Afrika filminde görünce pek de öyle değilmiş diyebiliyoruz. 

Muamma sürüyor ama kimi muammalar eğlencelidir. Aşağıya Drifter'in paylaştığı resmi de bırakayım, yazı linkte ... Doktorun elinde sidik şişesi var, muayene sonrası fikirlerini paylaşıyor olmalı, arkadaki çocuğun el işaretine bakarak sahneyi nasıl yorumlamalıyız?

Cuma, Nisan 28, 2023

Son Okuduklarım 70

Çizgilerle Nazım Hikmet isminden anlaşılacağı  gibi Nazım'ın biyografisi. Turgay Fişekçi'nin yazdığı metni rahmetli Soner (Tuna) resimlemiş. Kitabın tasarımını Soner'in çizgileri ve kaligrafisi belirlemiş, öyle anlaşılıyor. Oysa yazı-resim dengesi her zaman kurulamamış, bazen yazı az ya da çok, bazen resim büyük kalmış. ilüstrasyonların büyük kullanılmasının esere güç kaybettirdiği de olmuş. Tasarıma ayrıca uğraşılmalıymış. Fişekçi, Nazım'ı iyi bilen bir şair-yazar, özellikle ansiklopedik olmaya çalışmış, bana biraz daha yorum katabilirmiş gibi geldi. Hayvan Katliamları ve Himaye bir sosyal tarih kitabı. Osmanlı'dan erken cumhuriyet sonuna kadar, özellikle sokak hayvanlarıyla ilişkimize odaklanıyor. Medenileşme-modernleşme, şehir hayatını tanzim etme gayretimizde hayvanlara hayli tuhaf bakıyoruz. Seviyor-sevmiyor, istemiyor, yok sayıyor ve kendimize kızıyoruz. Benim gibi mizah dergilerine aşinaysanız, kedilerle ve başıboş köpeklerle, martılar ve kargalarla ilgili geniş bir malzemeyle karşılaşırsınız. Kitap, hemen hepsiyle ilgili bir basın taraması içeriyor. Diğer yandan söylemesem olmaz, bana yazarın zamanı anlamaya yönelik empatisinde bir eksiklik var gibi geldi... Meselelere bugünden bakmamak mümkün olmayabilir ama insanın bunu bir sorun olarak görüp kendini dengelemesi gerekiyor. Geçmişten ders çıkartalım veya "o günden bugüne tek bir şey değişmedi" iddiaları ne kadar klişe ve abartılıysa, bugünden bakarak geçmişi ve insaniyet hallerini yargılamak da kolaycılık olabiliyor, hayat ve siyaseten doğruculuk değiştiği için geçmiş her zaman yanlış ve eksikliklerle dolu görünebiliyor çünkü... 

Pera Palas'ta Gece Yarısı, tek kelimeyle enfes bir inceleme, yüz yıl öncesinin İstanbul'unu öncesi ve sonrasıyla son derece tatlı bir akıcılıkla öyle güzel anlatıyor ki...1910-30 aralığı yazı dilinin değişimi nedeniyle bir parça kuraktır, akademide yeterince çalışılmamıştır, 1923 öncesi zaten geçiştirilir filan... Çok bilinmeyen bir dönemi anlattığı için kitabı abartıyor olabilir miyim diye kendime sordum, hayır, İstanbul'un gündelik hayatını az bilinir ve tuhaf yerlerden bakarak anlatmıyor sadece, akıllı, mesafeli, konuya hakim olduğunu göstererek yapıyor bunu. Şaşırarak okuduğum epey bölümü oldu. Tuvofi, Cihan Kılıç'ın Ve Sinem kadar popüler olmayan bir tiplemesi. Kılıç, şimdiki zaman gerginliklerini, rekabetçi insan ilişkilerini, para kazanma hırsını, erkeklik hallerini anlatmayı seven bir üretici. Ortaya Tuvofi isimli masum ve kalben masum (haliyle hafif aptal) bir canlı atmış, onun temiz kalamamasını, oradan oraya sürüklenmesini anlatıyor. Mad hikayelerindeki gibi Tuvofi bir anda ünlü oluyor, köşeyi dönecek gibi olduğunda elindekileri kaybediyor vs... İlginçliği şurada, eskiden aptal kahramanlar, bir şekilde sıyırır, "son gülen iyi güler" misali en azından güzel kızı filan kapardı, Kılıç ise bunu yapmıyor, o da ucundan kıyısından Tuvofi'ye gülüyor.