Salı, Mart 24, 2026

Tabutla Selfi

Görmüş olabilirsiniz: Ünlü biri öldüğünde, hayranları ya da celebrity hazcıları, sosyal medyada paylaşmak üzere tabutla selfie çektiriyor. “İnsanın kanını donduruyor” diye yazmış birisi. Doğrusu şu: Kimsenin kanı donmuyor. “Yok artık” deyip söyleniyoruz, hepsi bu. Hayat bildiği gibi akmaya devam ediyor.

Google’a “tabutla selfie” yazın; bunun yeni bir tuhaflık olmadığını görürsünüz. Üstelik mesele yalnızca ünlülerle, şehitlerle ya da olağanüstü ölümlerle sınırlı değil. Sıradan ölümler de aynı gösterinin parçası.

Bir ara çevremden çok insan vefat etti, istemeden çok cenazeye gittim. Törenlerde selfie ve tabut başı fotoğraflar neredeyse ritüelin parçasıydı. İkincisinden, üçüncüsünden sonra insan şaşırmamayı bile öğreniyor. Yine de bir sahne vardı ki, hafızama çivi gibi çakıldı. Defin öncesi araba mezarın başına yanaştı, ama tabut indirilmiyor. Bir bağırış çağırış… Sonra bir bez gerildi. Tabut açıldı, ardından kefen. O anlar telefonlarla kayda alındı. İnanılır gibi değildi.

Bunu sırf bana tuhaf geliyor diye yargılayacak değilim. Belki son bir vedaydı. Ama o vedanın bile kayda alınmak istenmesi, en azından bundan rahatsız olunmaması, meselenin tam kalbini gösteriyor.

Bizde “ölüye eziyet etmeyin” diye bir söz vardır; saygının, mesafenin, sürenin ölçüsünü verir. Orayı geçtik.

Tabutla selfie iştahı, memleketin ruh haliyle doğrudan ilgili. Sevmiyoruz; sevdiğimizi gösteriyoruz. Öfkelenmiyoruz, öfkeli görünmek istiyoruz. Üzülmüyoruz, ne kadar üzüldüğümüz görülsün istiyoruz. Ölü değil, yas değil, hikâye değil; poz merkezde.

Dünyanın en yüksek gökdelenlerini, en uzun bayrak direklerini boşuna dikmiyoruz. Görünsün istiyoruz. Tabutla selfie çekenle o gökdeleni diken arasında, yöntem dışında, pek fark yok. Biri betonla yükseliyor, diğeri kadrajla. İkisinin de derdi aynı: görünmek.

Dünyanın en büyük gökdelenlerini ve en uzun bayrak direklerini boşuna dikmiyoruz. Tabutla selfi çekenlerin, çektirenlerin o her yerden görülsün istenen gökdelenden, o upuzuun direklerden farkı var mı? [2017]

Sık Sorulan Sorular

Derin Hakikatler nasıl bir blog?

Başlangıçta kültür tarihi ve popüler kültür üzerine yazılarımı paylaşmak istediğim bir yerdi. Zamanla kişisel ilgi alanlarımla çeşitlendi. Çizgi roman ve mizah bir dönem daha belirgindi, ama o ağırlık da değişti. Akademisyendim, sonra editörlük yaptım, şimdi senarist olarak yaşıyorum. Ben değiştikçe ilgilerim ve yorumlarım da değişti. Son bir yıldır daha çok popüler kültür üzerinden zihniyet, dönem ve hafıza katmanları üzerine yazıyorum. Nasıl okunduğumu ya da algılandığımı açıkçası bilmiyorum.

“Derin Hakikatler” adı nereden geliyor?

Doksanlı yıllarda birkaç arkadaşımla bu isimle bir fanzin hayal ediyorduk. O yaşlarda büyük laflar etmeye çalışan insanlar bana hep biraz komik gelirdi. Öğreten, üstten konuşan, abilik ya da ebeveynlik rolüne giren tonlarla aram hiçbir zaman iyi olmadı. İsim de buradan geliyor: Yüzeyle yetinmeyen ama “hakikat” iddiasını da sorgulayan bir ironi. Derin Hakikatler.

Yazılar ne sıklıkla yayınlanıyor?

Yaklaşık yirmi yıldır neredeyse her gün bir şey paylaşıyorum. Geçen yıl mutsuz bir dönemde kısa bir ara verdim, onun dışında birkaç günlük kesintiler dışında sürekliliği korudum. Eski yazıları revize ederek yeniden yayımladığım da oluyor. Artık yazıları önceden yazıyor, sıralıyorum; bugün yayımlanan bir yazıyı on beş gün önce yazmış olabiliyorum. Blog zamanla bir arşive dönüştü.

Bu blog kişisel mi, akademik mi?

İkisi de değil, ama ikisinden de izler taşıyor. Akademik reflekslerim var ama daha serbest yazıyorum. Kişisel izler var ama mesele sadece “ben” değil. Blog öncesinde günlük tutuyordum; niyetim bu olmasa da zamanla hayatıma dair şeyler de metinlere sızmaya başladı.

Derin Hakikatler sizin için ne ifade ediyor?

Yaptığım işlerin dışında kalabildiğim bir alan. Bir mesele üzerine yoğunlaşabilmeyi seviyorum; blog bana bu imkânı sağlıyor. Romantize edecek olursam: hayata katlanmayı biraz daha kolaylaştıran bir mecra. Ama şunu da söylemek gerekir: Bu, “her gün ilham geliyor” meselesi değil. Daha çok disiplin ve alışkanlık. Yazmakla ilgili bir sorumluluk hissediyorum. Böyle anlatınca bir sevgili ya da hayat arkadaşı gibi durduğunun farkındayım.

En çok hangi yazılarınız ilgi gördü? Eleştiriler neler?

Çok yoğun okur yorumu aldığımı söyleyemem. Ama yirmi yıl boyunca neredeyse her gün yazıyor olmam insanlara ilginç geliyor; tuhaf bulunduğumu sık duyuyorum. Eleştiri olarak ise genellikle fazla mesafeli olduğum söylenir, daha sert yazmam beklenir. Sertlik çoğu zaman kolay bir etki yaratır. Mesafe ise daha zor kurulur. Ben ikinciyi daha ilginç buluyorum.

Bu kadar uzun süredir yazıp hâlâ “büyük bir çıkış” yapmamış olmak rahatsız edici mi?

Ne beklediğinize bağlı. Blog benim için bir vitrin değil, bir alan. O yüzden “çıkış” meselesini ciddiye almıyorum.

Neden aktüele yönelmiyorsunuz?

Aslında popüler kültürle ilgileniyorum. Ama popüler olanın kendisinden çok, onun arkasındaki zihniyetle ilgileniyorum.

Bu blog bir gün biter mi?

Bu kadar yıl süreceğini ben de düşünmemiştim. İlişkilerim de böyledir; uzun sürer. Mizacım böyle. Kolay vazgeçemiyorum. Gittiği yere kadar gidecek.

Yazmak sizin için hâlâ zevkli mi, yoksa alışkanlık mı?

İkisi birbirine karışmış durumda. Bazen zevk, bazen zorunluluk. Çoğu zaman da ikisinin ortası.

Pazartesi, Mart 23, 2026

Ruminasyon

Ruminasyon hakkında daha önce yazmıştım, hatırlayanlar olabilir, “çağın hastalığı” demiştim. Magnezyum takviyelerinin bu kadar yaygınlaşmasını bile buraya bağlamak mümkün: insanlar uyuyamıyor. Daha doğrusu uykuya dalamıyor değil, zihni susturamıyor. “Beynin kapanmaması” hissi, saatler süren iç konuşmalar, sabaha karşı tükenmiş bir zihinle uyanmak… Bu tablo ilk bakışta bir insomnia meselesi gibi görünüyor, ama mesele orada bitmiyor.

Uyku bozukluğu kronikleştiğinde, bağışıklık sistemini düşüren bir yorgunluk eşlik ediyor buna. O yorgunluk da şaşmaz biçimde anksiyeteye kapı aralıyor. Gece zihnin susmaması, gündüz bedende gerginlik olarak geri dönüyor. Kahve ve kafein tüketiminin bu kadar artması tesadüf değil. Dikkat eksikliği ise tarihin hiçbir döneminde bugünkü kadar yaygın bir söylem haline gelmemişti.

Etrafınıza bakın: uyuyamayan, sakinleşemeyen, ilaçlara başvuran insanların sayısı az değil. Bu kadar yaygınlaşınca olan biten “normal” kabul ediliyor. Oysa bu tablo son derece fizyolojik: hormonlar yükseliyor, kan dolaşımı etkileniyor, stresle birlikte histamin salınımı artıyor, cilt reaksiyonları çoğalıyor, öfke patlamaları ve tehdit algısında dalgalanmalar yaşanıyor. “Strese bağlı” diye geçiştirilen şeyler, aslında bedenin sürekli alarm halinde olmasından çıkıyor. Dermatolojinin bu kadar görünür hale gelmesi bile bunun bir sonucu.

Diğer yandan mesele bu kadar düz değil. Belki de ruminasyonu sadece bir “bozukluk” olarak tanımlamak, çağın temel dinamiklerini gözden kaçırmak anlamına geliyor. Elimde klinik veri yok, bu bir gözlem seti. Ama zaten ilgilendiğim şey de bu: bu ruh halinin popüler kültürü, sosyal medyayı ve insan ilişkilerini nasıl şekillendirdiği. Eğer “ruminatif” bireyler varsa, onların toplamından oluşan bir toplumsal zemin de vardır. Aksi pek mümkün görünmüyor.

Sosyal medya, başarı ve güzellik ölçütlerini neredeyse ulaşılmaz bir noktaya taşıdı. Tekil birey bu rekabetin içinde sürekli eksik kalıyor. Değersizlik hissi, ertelenmiş hayatlar, gerçekleşmeyen beklentilerle yaşıyoruz… Ne ki, burada da bir çelişki var: aynı sistem, insanlara sürekli “kendini gerçekleştir” çağrısı yapıyor. Daha iyi ol, daha görünür ol, daha çok üret… Belki de ruminasyon tam burada yükseliyor: gerçekleşemeyen arzuların hızına uyamayan zihnin direksiyonuna geçmek istiyor.

Bu durumda ters köşe bir soru soralım: Bu kadar çok öfke ve duygu patlamasının kaynağı gerçekten ruminasyon mu, yoksa ruminasyon dediğimiz şey, zaten sürdürülemez bir hayat temposunun semptomu mu?

Ruminasyon, aynı düşüncenin, aynı olayın, aynı problemin çözüm üretmeden zihinde tekrar tekrar dönmesi. Bireysel düzeyde bu bir zihinsel kilitlenme hali gibi görünüyor. Toplumsal düzeyde ise karşılığı, bitmeyen bir huzursuzluk, kronik bir gerilim ve kolayca tetiklenen kolektif öfke.

Aynı düşüncelerin dönüp durması, çözümsüzlüğün değil, çözüm alanının daralmasının sonucu. Belki de sorun, insanların fazla düşünmesi değil, düşünmenin hiçbir işe yaramadığı bir düzende yaşıyor olmaları.

Pazar, Mart 22, 2026

Suçluyum Pozu

Bir süredir, denk mi geliyor yoksa genel bir eğilimi mi gösteriyor emin olamıyorum ama otuzlu yaşlardaki okur-yazar erkeklerin Philip Roth’tan sıkça söz ettiğini görüyorum. Roth, bugünün güçlü kadın eleştirelliği açısından fazlasıyla “erkek” bulunan ve bu nedenle yoğun biçimde eleştirilen bir yazar. Ne var ki bir Bukowski de değil, çok daha iyi bir yazar; çoğu zaman zayıf, bencil, arzu tarafından sürüklenen ve kendini sürekli hırpalayan erkekler anlatıyor.

Bir yazar ya da eser, olumlu ya da olumsuz anlamda konuşuluyorsa ya yenidir ya da zamanın ruhuna temas eden bir tarafı vardır. Roth’un meselesi, ahlaken sorunlu erkekler: utanan, kendini teşhir eden kahramanlar seçer kendine.

Benim anladığım, en azından okuduklarımdan çıkardığım şu: Roth, erkekleri merhametsiz ama vicdanen huzursuz mahluklar olarak görüyor. Ahlaklı değiller ama ahlaki bir sükûnetleri de yok. Çünkü arzu, onun dünyasında vicdanı bastıran temel yönetici duygu.

Cinsel arzu, ego, hükmetme iştahı, kaybetme korkusu… Bunların toplamı, erkeklerin merhametli davranma kapasitesini zayıflatıyor. Erkek hata yapıyor, neden yaptığını sorguluyor, ama yapmaya da devam ediyor. Roth’un erkeklerinin ahlaki döngüsü tam olarak burada kuruluyor. Merhamet ise çoğunlukla ancak “artık yapamaz” hâle gelindiğinde, yani yaşlılıkta hatırlanan bir şey. Eğer bu bir erdemse, geç kazanılıyor; bir duyguysa, geç hissediliyor. Arzu ile vicdan arasındaki kavgayı ise neredeyse her zaman arzu kazanıyor.

Roth dürüst bir yazar mı, yoksa bu dürüstlüğün pozunu mu yapıyor, açıkçası bu fasıl benim için o denli önemli değil. Dürüst bulunduğu için seviliyor, açık sözlü olduğu için öfke yaratıyor, itiraf ettiği için ilgi çekiyor olabilir.

Bana ilginç gelense şu: merhamet ile suçluluk aynı şey değil. Merhamet, başkasını düşünmeyi ve empati kurmayı gerektirir. Suçluluk ise insanı kendine döndürür; özne yine kendisidir. Bu, temelde nevrotik bir durumdur.

Ve bana kalırsa bu yalnızca Roth’un erkeklerine özgü değil. Günümüz insanını, hatta her türden ilişkiyi tarif edebilecek bir durum. İnsanlar suçluluk duyabiliyor, kendilerini nasıl onaracaklarını hesap ediyorlar ama bir başkasına merhamet etmek, empati kurmak konusunda o kadar da cömert değiller.

Başa dönersek: Roth’un sevilmesinin ya da savunulmasının altında bu nevrotik durumun normalleştirilmesi yatıyor olabilir. Eğer arzularımız merhameti bastırıyorsa, bunu rasyonalize etmek gerekir. Erkekler, ilişkiler ve arzular böyleyse, vicdan üzerine konuşmak da anlamını yitirir. Herkes böyleyse ve bu hâl normalse, suçluluk duygusu çoğu zaman bir pozdan ibaret kalır.

Roth’un erkekleri bizi rahatsız ettiği için değil, fazlasıyla tanıdık geldiği için konuşuluyor. Onları eleştirirken aslında kendimizi aklıyor olabiliriz.

Cumartesi, Mart 21, 2026

Otuz Yıl Önce


Her insanın hayatında biten, bittiği halde ruhen "bitmeyen", kendini hatırlatan bir şeyler olur, neblim işte okul biter, iş biter, şehirden ayrılırsınız, ama zihnin bir köşesi hâlâ orada kalır. Yıllar geçse de bazı anlar, bittiğini sandığınız o zamandan kopup gelir, küçük bir kapı gibi yeniden ve yeniden açılır.

Otuz yıl önce, bir Nevruz gerilimi sırasında askerden terhis oldum. Bitimini günbegün sayarken, hatta tam bir ay kalmışken, askerliği iki ay daha uzatmışlardı. Zaman geçince insan iki ay için “ne ki?” diyebiliyor ama o günlerde gerçekten ağlamaklı olmuştum. Ocak ayındaydık, o mart ayı nasıl geldi, ben bilirim.

Terhis günü de ayrı bir gerilimdi. Çıkan olaylar nedeniyle can güvenliğimiz yok diye bizi bırakmak istememişlerdi. Ne yapacaklarını anlamadığımız için üç arkadaş birbirimize bakıp duruyor, saçma sapan espriler yapıyorduk. “Eylem istihbaratı aldık” diye bir şeyler anlatılıyordu. Oysa çıkıp gideceğiz. Nasıl daralıyordu göğsüm.

Sonunda salacağız dediler. Ama yetmemiş olmalı ki, terhis evrakımı imzalatmak için yanına girdiğim yüzbaşı beni odasında hazırolda bekletti. Hiç abartmıyorum, en az beş dakika yaptı bunu. Belki üç dakikasını tek kelime etmeden, sadece yüzüme bakarak geçirdi. Kalanında da isyankârlığımı diline doladı, marazi bir gevezelikle o anı uzattıkça uzattı. İmzayı atmak istemiyor gibiydi. Kıpırdayamıyordum. Bazı anlar insana çok uzun gelir ya, abartırız. Bu öyle değildi. Yüzbaşı gerçekten uzattı. Bile isteye.

Nizamiyeye doğru attığım her adımı, “bir sebeple bizi bırakmayacaklar” hissiyle yürüdüğümü hatırlıyorum. Askerliği hiç sevmedim. Bir gıdım sempati duymadım. Bende diplomalarla, üniformalarla, mezuniyetlerle, çalışılan kurumlarla ilgili aidiyet duygusu pek yoktur. Yine de her koşulda işimi düzgün yapmaya çalışırım. Zorunluydum, yaptım, bitti.

Uzunca bir süre, evde her sabah uyandığımda asker olmadığımı, koğuşta yatmadığımı, askerliğimin bittiğini hatırlayıp şükrettim. Bazen bir kâbus görürsünüz ya - mesela okuldan mezun olmamışsınızdır ve sizi geri çağırırlar. Ona benzer bir şeydi galiba. Asker olmadığımı hatırladıkça garip, hatta biraz da saçma bir mutlulukla uyumaya devam ediyordum.

Askerlik denildiğinde anlatacak epey hikâyem var. Ama galiba en çok o terhis anını yeniden hissediyorum.

Postalsız yürümek mi hızlandırmıştı beni…

Cuma, Mart 20, 2026

Şapkaa


Hasan Hüseyin, “sen utanmaz mısın arlanmaz mısın / hele bir döndür başını da şu gidişe bak / hele bir döndür başını da şu düzene bak / hele bir döndür başını da şu haline bak” diye seslenirken, hemen ardından soruyordu: “ne tutarsın bu şapkayı başında / ne tutarsın bu başında şapkayı.”

Şapka bir kumaş parçası değildi, bir rejim tartışmasıydı.

Malum, şapkalı siyasetçilerimiz vardı. Çocukken şapka takan erkekleri yaşlı ve kalantor sanırdım. “Kalantor” kelimesi bile artık tedavülden kalktı, kelli felli, sözü geçen adam demekti. Şapka da onların alametifarikasıydı. Şimdi ne kalantor kaldı ne şapka. Oysa bir zamanlar erkek giyiminin en belirleyici parçasıydı. Sadece modası geçmedi, zamanın ruhuna da yenildi.

Bir dönem devrim sayılacak kadar ciddiye alınmıştı: kavuğun yerine fes, fesin yerine şapka. Semboller üzerinden yürüyen bir modernleşme. İnsan tekinin deliliğine örnek çok tabii de bu faslı da akılda tutmak gerek.

Türkiye’nin genç kuşakları altmışlara gelindiğinde şapkayı terk etti. Gençler için şapka “yaşlı işi”, “amca işi”, hatta “alaturka”ydı. Hollywood kahramanlarını da hatırlayalım, orada da şapka ışığını kaybediyordu. Kovboy şapkası mit olarak kaldı, gündelik hayat ise başı açık dolaşmayı seçti.

Bizde okullarda öğrenciler bile yarı askerî şapkalar takardı. Onlar da birer birer lüzumsuzlaştı. Demirel olmasa belki şapka siyaset sahnesinde bu kadar yaşamazdı. Öyle bir noktaya gelindi ki, sağcı siyasetçiler geleneği temsil ediyor diye şapkayı sahiplendi, solcular karşılarına köylü kasketiyle çıktı. Kaypakkaya’nın o meşhur fotoğrafını hatırlayın. Ya da Ecevit’in meydanlarda salladığı siyah kasketi… Şapka ile kasket arasındaki fark, neredeyse ideolojik bir sınır çizgisine dönüştü.

Oysa şapka, bir yandan da Batılı görünmenin, inceliğin, kentli olmanın sembolüydü. Erkekler şapkalarını çıkararak selam verirlerdi birbirlerine. Nostalji yapmıyorum, ama bu jestin şehir hayatından kaybolmasını bir nezaket kaybı olarak görmek mümkün. Başın eğilmesi, şapkanın çıkarılması, karşıdakini tanımanın küçük ama anlamlı bir ritüeliydi.

Ahmet Oktay, Nerval üzerine yazdığı bir şiirde onun morg kayıtlarını sıralar: “Siyah ceket, siyah yakalık, gömlek, flanel yelek, gri-yeşil pantolon, kızıl çoraplar, boyalı ayakkabılar ve siyah şapka…”

Evet, siyah bir şapka. Ölümde bile baştan düşmeyen bir aksesuar.

Kantocu Peruz sahiden yaşadı mı Mıstık abi?