Perşembe, Ağustos 10, 2023

Rüştü Onur

Yukarıdaki kapaklardan biri, 1956 yılında çıkan, Salah Birsel imzalı Rüştü Onur kitabının ilk baskısı, diğeri aynı kitabın 2013 baskısına ait. İkincisi, bir parça daha genişletilmiş, gazete yazıları ve iki hikayesi eklenmiş. 

Hatırlayanlar olacaktır, Yılmaz Erdoğan'ın Kelebeğin Rüyası (2013) filmiyle popüler kültürümüzde ünlenmiş, çok çok genç yaşta, henüz yirmi ikisinde ölen bir şairimiz Rüştü Onur. Filmden önce, daha eskiden de bilinirdi ama daha dar bir çevrede, bazen Orhan Veli ile kıyaslanarak, bu denli erken bir kayıp olmasaydı neler neler yapabilirdi denerek hatırlatılırdı. 

Üniversite yıllarımda kimi şiirlerine rast gelmiş, doğrusu çok da anlamadan "güzel" bulmuştum. 

Geçen ay okuduğumda ise daha farklı şeyler aklıma düştü, birincisi o yılları Gariplerle anıyor ve onların domine ettiğini düşünüyoruz ama genç bir şiir aurası varsa Orhan Veli filan biricik ve benzersiz değiller, buna Rüştü Onur'u da katmak gerekiyor mesela. 

İkincisi, Rüştü Onur, Salah Birsel ve Necati Cumalı ile mektuplaşırmış, şiirleri onların tarzına benziyor. Demem o ki, yukarıda yazdığım genç şiir aurasında Birsel ve Cumalı da yer alıyor/yer almalı. Vardıkları yerden değil, çıkışlarından ve arayışlarından söz ediyorum, benzeşiyorlar, birbirlerine değiyorlar...

Üçüncüsü, kırklı yılların dergilerinde edebiyatçılık diye bir ifade var, küçümseyici bir şey, argoda "edebiyat yapıyor" denir ya, o anlamda bir kullanımı var, bir tür pozörlük. Onur, bundan hoşlanmıyor, üslubunu sahicilik üzerine kurmuş, kenar mahalleler, yoksullar, hastaneler ona daha doğal geliyor. Öykülerinden birinin adı "Kenarın Dilberi" diğeri "Alagözlerin Fikriye"... bence bu bile ne anlatmak istediğini gösteren bir eğilim...

Dördüncüsü, temposuyla ilgili... İnsan bu kadar ağır bir hastalıkla boğuşunca olabilir, kendini toparladığında zamanı değerlendirmek istiyor olabilir, belki ölüm korkusunu bastırmak istiyor... Rüştü Onur, yüksek bir şiir iştahı ve yazma özlemi göstermiş, yetişme telaşını görebiliyorsunuz, bir taşralının İstanbul'da olma hayalini filan... Çocuksu, son derece masum bir çırpınışı var... Coşkuyla sarılacak gibi şaire, şiir konuşana...

Trajediler, hatırlanmayı kolaylaştırıyor, ne ki onun da dereceleri var. Orhan Veli bu kadar saçma bir biçimde ölmeseydi, bu kadar popüler olabilir miydi diyenler vardır, bence yanılıyorlar, yaşadığı dönemin starıydı Orhan Veli.. Zaten çok konuşuluyordu. Rüştü Onur'un romanesk hayatı, karısıyla peşpeşe ölümleri filan onu o derece ve hemen "ünlü" yapmadı demek istiyorum. Hakkındaki saygı kitabı ölümünden on dört yıl sonra, Kelebeğin Rüyası filmi ise yetmiş yıl sonra üretilebildi. 

Çarşamba, Ağustos 09, 2023

Halkın yazarı

Çizgi:Berat Pekmezci
 

Hediye

Sefa (Sofuoğlu) eksik olmasın, blogtaki yazıları kitap yapsan diyerek bir hoşluk yapmış, görseller üretip vatsup'tan göndermiş, tabii ki böyle bir niyetim yok, kısacık yorumlar, değinmeler bunlar...Dünyadan bütünüyle kopmamak, farklı bir şeylere ilgi göstermek, karalamak, zanaat körelmesin diye inat etmek, iki kelam etmek filan benimkisi... Aşağı yukarı otuz beş yıldır, benzer biçimde günlük tutuyorum... Kitapsa başka bir şey...

Bunlar önemli değil zaten, Sefa'nın durduk yere böyle bir hoşluk yapması güzel, yaşıyorsak, tutunuyorsak, hayatın kısalığı karşısında cebelleşiyorsak, arkadaşlığın büyük katkısı var, dünyaya katlanmamızı kolaylaştırıyorlar. 



Salı, Ağustos 08, 2023

Son Okuduklarım 75

Cinayet Sohbetleri ve Hepimiz Katiliz eski bir emniyet müdürü-amiri Mesut Demirbilek ile yapılmış söyleşilerden oluşuyor. İlki fena olmayan bir satışa ulaşmış olmalı ki, devamı yapılmış, ama ikincisi, ilkini kitap olarak aşamamış ve tekrara düşmüş... Ben her iki kitabı galiba geçen yıl, gecikerek okudum, biri 2014 diğeri 2016'da çıkmış oysa ki...Bütün çok satar kitaplar gibi kısa sürede kaybolup gidiyorlar...Sahaflardan bulabildim ancak... Bizde bu tür kitaplar yapılmadığı için ilginç, Demirbilek cinayetleri nasıl çözdüğünü, nasıl uğraştığını, nasıl hayatını rafa kaldırdığını, gecesini gündüzüne katarak dünyadan ne hallere düşerek koptuğunu anlatıyor. Kameraların olmadığı, laboratuvar tekniklerinin gelişmediği bir dönemde polislik yaptığını sıklıkla belirtiyor. Suçluları yakalamanın daha zor olduğu yıllarda gösterdiği mahareti doğal olarak önemsiyor, ilginç deneyimleri var, çok çok uzun sorgular yapıyor, zanlının güvenini kazanarak onları konuşturuyor. İşim gereği deneyimli polislerle konuşmaya çalışıyorum, yaptığı işi ayrıntısıyla anlatabilen sayısı sahiden çok az... Türe ilgi gösterenler için o bakımdan enteresan bir malzemeye sahip. 

Dünyaya Düşen Adam, 1976 tarihli dönemi için ilginç bir filmin uyarlaması. Bunca sene sonra hatırlanmasında David Bowie nostaljisinin hatırı sayılır bir katkısı olmalı. Diğer yandan bu hatırlamanın ayrı bir ticari nedeni varsa bile ben bilmiyorum. Hani yeniden filme ya da diziye uyarlanıyor olabilir demek istiyorum. Genellikle çizgi romanda film uyarlaması, filmin ticari başarısından faydalanmak üzere yapılır. Çizgi roman dünyasının kalbırüstü üreticilerinin elinden de çıkmazlar. Pek parlak bir örnek hatırlamıyorum. Okuyanlardan kimse kimin çizdiğini ya da çizgi roman için kimin senaryolaştırdığını hatırlamaz. Filmin gölgesinde, gerisinde ve "uydusunda" kalmış ortalama bir şey okuruz geçer gider. Dünya ticari olarak bu kadar global değilken önemli filmlerin Türkiye'ye gelişi bir iki yıl gecikmeli olabiliyordu. Film gelmeden çizgi romanı yayımlamak ticari bir hamleydi ama artık o da berhava oldu. Filmi ya da dizisi olan popüler anlatıların çizgi roman uyarlamalarının diğer çizgi romanlardan daha çok sattığını, onlara çok çok büyük bir üstünlük kattığını pek sanmıyorum. Popüler kültürün işleyişi değişti artık. Laf uzadı, albüm nasıl derseniz, zamanı içim enteresan bir kapitalizm eleştirisi taşıyor, filmin bir muamması vardı, uyarlama bunu kısmen koruyabilmiş. Fikir olarak çok tüketildiği için şimdiki zamanın ergen hararetini kesmeyecek olabilir, revize edilmesi gerekiyor gibi geliyor bana. Üstelik Bowie'nin o yıllardaki Uzay(lı) "Stardust" takıntısına denk düşürülmüş(tü)...Bu da çok hatırlanmıyor artık...Beast Boy ile Raven, Teen Titans serisinden... Neyi nasıl anlattıklarını incelemek adına okuyorum bu tür serileri. Süper kahraman soslu bir soap opera yapılmış, çok bir şey olmuyor, mutant sırları, aşk gerilimi ve tek olaylı bir kaçırılma hikayesi okuyoruz. Ne ki yıllar yıllar önce çizgi romanlar böyle kurulabilseydi daha çok genç kadın okuru olurdu. Hayır eksik söyledim, daha fazla kadın yazarı ve çizeri olurdu. 

Pazartesi, Ağustos 07, 2023

Nova Kozmikova

Hiç tanışmadık, uzaktan bilirdim, fanzinciydi, pulp tutkusu, punk öfkesi, sarkastik tutumu, ters köşe çıkarımları, yüksek edebiyat ve felsefeyle bayağı bulunanı biraraya getirme arzusu bana hısım akraba ölçüsünde yakın geliyordu, galiba öyleydik...Vefat etmiş, üzüldüm, eksikliğini hissedeceğim. Hoşçakal Kozmikova...




Pazar, Ağustos 06, 2023

Feklavye

Semih Poroy, ben büyürken, etrafımdaki meraklılar ve bilenler sohbet ederken, çizgiyle ilgili işler konuşulurken, gazete karikatürcüleri sayılırken genç çizer olarak gösterilirdi. Turhan Selçuk, Ali Ulvi, Ferruh Doğan, Tan Oral tek tek, isim isim zikredilirken listeye yenilerden bir de Poroy eklenirdi. Cumhuriyet gazetesinin kalabalık çizer kadrosunda portreler, vinyetler yapıyor, Harbi isimli bir çizgi bandı sürdürüyordu; üretkendi, gazeteyle kalmıyor, çeşitli sanat dergilerinde, kitapla kültürle ilgili yayınlarda çizgileriyle yer alıyordu. Bugün, altmış yaşını geçmiş, yanlış olmasın, en az kırk yıldır üreten bir çizgi emekçisi Poroy. Bana hâlâ genç geliyor, usul usul, sessiz sedasız yine-yeni şeyler üretecek hissi veriyor. Kendinden önceki çizer kuşağının siyaseten iddialı ve kimi zaman polemikçi yönünün aksine her daim mesafeli çizgilerin, ölçülü bir nezaketi olan esprilerin sahibiydi Poroy. Yerli olmak, sokağı ve zamanı yakalamak, şimdiyi çizmek asıl derdi değildi sanki. Frankofon etkisindeki yalın ve berrak üslubundan olabilir, epeyce Avrupalı duruyordu çizdikleriyle.

Feklavye, Poroy’un yakın dönemde süreklilik gösteren tek çalışması. Cumhuriyet Kitap’ta yayımlanan, edebilikle, şairanelikle, okumakla yazmakla ilgili hikâyeler ve fıkralar anlatan tek sayfalık bir çizgi roman Feklavye. 2008 yılında aynı dizinin bir başka albümü çıkmıştı, yakınlarda çıkan ikinci albüm, ilkinden daha kapsamlı olmuş. Feklavye, Anglosakson edebiyat dergilerinde benzerlerini gördüğümüz, kitap ve sanat magazinini anlatan, o dünyayı mizahileştiren çalışmalardan. Eskiden, ucundan kıyısından edebiyatçı olan üreticiler tarafından çıkarılan mizah dergilerimizde, bu türden karikatürlere, fıkralara daha çok yer verilirdi. 60’lı yıllardan sonra gazete ve dergi satışları arttıkça, yayınlar Babıali coğrafyasından uzaklaşmak (odağını genişletmek) durumunda kalınca, edebiyata yönelik espriler azalarak gereksizleşti. Hele Gırgır’la yüz binin üzerinde çok satmaya başlayınca, mizah dergileri kendi yazarlarını çıkartarak edebiyatçılardan bütünüyle koptular. 70’li yıllardan itibaren kitap sektörünün gelişmesi, ülke çapında popüler edebiyat ve sanat dergilerinin çıkması, benzer nitelikli karikatür, vinyet ve illüstrasyonların bu yeni mecralara kaymasına sebep oldu. Feklavye, bu bağlamın en uzun ömürlü ve bana kalırsa en nitelikli örneği.

Poroy’u siyasi karikatürlerle, aktüel çekişmelerle hatırlamak nasıl zorsa Feklavye’de de bağıran, iddialaşan hikâyelere rastlamak zor; kitapların, minimal meselelerin, okuryazar orta sınıfların dertleriyle uğraşılıyor. Karakterleri küçük pozlar, yalanlar, kıskançlıklar, endişeler gösterse de son kertede sevimli, sakin, kültür dünyasına dair meşgaleleri olan kadın ve erkeklerden çiziliyor. Habaset ve huşunet, Poroy’un anlatı evreninin bir parçası değil. Konuşkan ve sohbetçi, konuşurken şiirden, kitaplardan, lisedeki edebiyat derslerinden söz eden, bağırıp çağırmadan, aksini düşünse de fikrini kendine saklayan, karşısındakini zorlamayan birilerini resmediyor bize. Günü değil dünü yaşayan, geçmişi hatırlatan bir yönü var hep. Popüler edebiyattan hoşlanmadığını, yeni yazarlara pek de öyle adamakıllı sıcak bakmadığını hissettiriyor. Nostaljik bir yönü var eleştirelliğinin. Sevdiği edebiyatçılar, uzun bir yazarlık geçmişi olan yazarlar, ölmüş şairler, eski akımlar vs. Bugünü, bir eksen olarak kuşak çatışması için kullanıyor. Gençlerden çok orta yaşın üzerinde birilerini konuşturuyor ekseriyetle. Meyhaneleri, kafeleri ve kütüphaneli evleri mekân olarak seçiyor. Yürüyen, yürürken edebiyat konuşan birileri oluyor onun sayfalarında. Herkesin motorize olduğu, insanların otopark acıları çektiği bir çağda, Poroy’un yürüyen karakterleri açık biçimde bir azınlığı niteliyorlar. Saklı mekânlarda, kendilerine ait bir patika ve bir çıkış arayan eğitimli insanlar hepsi.

Poroy, bize bir iklimi, bir aurayı anlatıyor: Bir kitabı, bir yazarı, bir yazarlık hayalini, çok satmayı, az satmayı, uzun yıllar önce boş vaktin ve sorumluluğun daha az olduğu gençlik günlerini konuşuyor karakterleri. O dili, o örnekleri, o konuşma vesilelerini konuşabilecekleri başka yerler yok, o mekânlardaki insanları her yerde bulamıyorlar. Gidilen, kaçılan, sığınılan, savunulan, paylaşılan mekânlar ve o mekânlardaki birbirine muhtaç benzerleri, müdavimleri… Feklavye’nin asıl aktörleri… Eleştiri yapıldığında eleştiriyi anlayacak, kitapları, şairleri, yazarları, isimleri, referansları, metaforları bilecek kitapsever birileri… Hiç olmazsa kitaplara saygı gösteren, onları fark eden birileri… Yazarlık itibarını, yazma meşakkatini, edebi derinliği mesele edebilecek uzak yakın okurlar… Yukarıda saklı mekânlar veya patikalar derken bunun salt bir olumlama olarak anlaşılmasını istemem. İnsanı var eden, onun karakterini şekillendiren, olumsuzluklar da içeren, ona kimlik veren mekânlar ve patikalar da olabilir bunlar. Mekân bizatihi politiktir, içindekilere uyum şartı da getirir. Poroy’un espri olarak anlattığı yazarlık, sanatseverlik pozları da bu uyum şartından beslenir. O mekândaysanız klişeleri bilir, onları bir biçimde her defasında yeniden üretirsiniz. Bilmiyorsanız, komik duruma düşer, dışlanırsınız.

Feklavye, yinelemek pahasına, sakin bir dille, yumuşak çizgilerle, bize mekânı, o mekânın aurasını, kitap dünyasının gıybetini ve hararetini resmediyor. Üstelik genç Semih Poroy’un yıllar yıllar içinde maharetle geliştirdiği ustalık işi ürünleri, geçen kırk yılın tadı var sayfalarda. Çizgiler zaten eşsiz, dahil olduğu dünyanın nadide birer örneği…

[Yazıyı 2016'da K24 için yazmıştım.]