Cumartesi, Nisan 22, 2023

Vicdan Adlı Bir Kedinin Hikâyesi

İlban Ertem, Gırgır Kuşağı çizerlerinin en çalışkanlarından biriydi, ‘çizgi roman fabrikası’ olarak anlıyor, gerçekten büyük sabır ve özveri isteyen bir yaşam temposuyla sürekli üretiyordu. Gırgır, Fırt, Avni, Hıbır, Joker, Küstah gibi dergilerde tefrika mantığıyla çizgi romanları yayınlandı. Dişi bir kedinin hayat hikâyesini anlattığı Vicdan (1989), bu yoğun dönemin uzun soluklu çalışmalarından biri... Türkiye’deki çizgi roman geleneği (özellikle Gırgır sonrasında) komik çizgili ve underground eğilimli bir anlayışa dayanıyor çoğunlukla. Ertem, böylesi bir belirginleşmenin başat yönlendirici ve anlatıcılarındandı… Her şeyi başaran muktedir erkek kahraman modeline dayalı anaakım çizgi roman anlayışının aksine Ertem, zaafları olan, orta alt sınıflardan gelen, geçim sıkıntısı çeken, yanılabilen, hayli sıradan ve başarısız karakterler seçiyor; harekete dayalı hikâyeleri içinde onların hayatlarını resmediyordu. Vicdan, aslına bakılırsa, Ertem’in ‘bütün eserleri’ içinde ayrıksı bir yerde durmuyor. Yoksul, işsiz ve karnını nasıl doyuracağını düşünen, şehrin tekinsiz sokaklarından kurtulmaya çalışan taşralı genç kahramanlarından çok farklı değil Vicdan. Belki şu söylenebilir: Ertem, hep erkek kahramanlarla hikâye geliştirdiği için Vicdan’ın kedi olması ve dişiliği, maşist ve vicdansız bir dünyayı hicvedebilmesini kolaylaştırmış, ona yeni bir açılım sağlamış.

Vicdan, pek çok kedi anlatısında olduğu gibi insan özellikleriyle tipleştirilmiş, yanlış anlaşılmasın, funny animal – Walt Disney tarzı insan gibi konuşup yürüyebilen hayvanların kahramanı olduğu bir anlatı değil bu. İnsanlarla hayvanlar birbirlerini anlamıyor, iki tarafın konuşmalarını okurlar olarak biz izleyebiliyoruz. Bu anlamama hali, anlatıcı olan Vicdan’ın yorumlarıyla komikleştiriliyor. Hınzır, hazırcevap, ağzı bozuk, ‘erkek Fatma’ ölçüsünde bir sokak kedisi karşımızdaki… Gerçi Vicdan’ın cinsiyeti bazen önemsizleşiyor, meydan okuyuculuğu nedeniyle bir erkek gibi algılanabiliyor, bu ilginç. Ertem, Vicdan’da iyi bildiği bekâr evlerini, sonraki çalışmalarında özel olarak ilgi gösterdiği hırsızlar, metresler ve fahişelerin dünyasını resmediyor bize. İnsanlarla pragmatik ilişkiler kuran, karnını doyurmak için sevimlilik yapmak zorunda kalan ve tüm bunlara rağmen özgür bir ruhu olduğuna çevresindekiler kadar kendini de inandırmaya çalışan Vicdan, seyahatleri sırasında karşılaştığı, metreslik yapan kadınlara benziyor en çok. Vicdan nasıl evden eve savruluyorsa bu kadınlar da hoyrat ve zengin erkekler arasında bir yaşam mücadelesi veriyorlar. Tavizkârlar, iltifat ediyorlar, refah peşinde koşuyorlar ve işler ters giderse kıyasıya kavga ediyorlar. Vicdan da ev kedisi olmaktan, balkona kısılıp kalmaktan şikâyetçi ama sokak feylesofumuz, hazıra öyle alışıyor ki, Hüso adlı naif köpek arkadaşıyla sokağa bırakıldıklarında ne yapacağını bilemez bir halde dolanıp duruyorlar. Vicdan, doğumdan yaşlılığa gelişen bir hayat hikâyesi olduğu için, bu geç yaşta gelen terk edilme tedirgin edici oluyor. Neyse ki mutlu son’la bitiyor albüm. Hikâyenin kendisinden çok sürükleyici olması ve yansıttığı hayat detayları daha önemli sanki... Gırgır üreticileri, bir yabancının, bazen bir Uzaylının ya da başka bir çağdan gelen birinin gözünden Türkiye’yi, özellikle İstanbul’u anlatmayı hep sevdiler. Vicdan’ın flaneur yorumları, Türkleri, erkekleri-kadınları ve hayatın yeknesaklığını anlatması bakımından geleneği sürdürüyor.

İlban Ertem, paranın bütün hayatı yönettiğini anlatır genellikle, duygusal derinliği bu ana temaya çelişkili olacak biçimde kurar. Sadece Vicdan değil, yaşamak için herkes eğilip bükülmektedir buna göre. Çıkarları söz konusu olduğunda bütün insanlar sorumsuz ve keyfi davranabilmekte, sevgi gösterdikleri her şeyi bir kalemde silebilmektedir. Vicdan, Hüso’yla olan birlikteliklerini ‘ortaklık’ sayıyor uzun süre örneğin, yıllar geçtikçe bunun dostluk olduğunu fark ediyor. Kedi-köpek dostluğu para merkezli hayata yönelik bir ironi şüphesiz…Usta bir çizer, nitelikli bir ‘yazardan’ iyimser bir kedi hikâyesi ve toplum eleştirisi okumak isterseniz, Vicdan neredeyse yirmi yıl sonra Mürekkep Yayınları tarafından yeniden basıldı, kaçırmayın derim.

Birgün Kitap, 10.7.2010

Cuma, Nisan 21, 2023

Ya evde yoksak...


Geçen gün Tuna'ya (18) yeni tanıştığı arkadaşları, hiç sokakta futbol oynadın mı diye sormuşlar, o da yok deyince,  artık neye takıldılarsa, nasıl bir ezber kurdularsa "al işte bir burjuva çocuğu" diye yapıştırmışlar. Gülerek anlatıyordu ama bu "sallama" çalışmadığı yerden geldiği için pek hoşuna gitmemişti. 

Ben çocukken özel okula giden her çocuk, bizim için istisnasız "burjuva çocuğuydu"... Otuz yıl sonrasındayız, Tuna ve arkadaşları özel okulda okuyorlar, kendilerine göre başka bir kıstas belirlemişler... İlla ki Tuna'nın da "burjuva çocukları" olacak...lazım bi şey çünkü...

Klişeler , ön yargılar, peşin hükümler, bakmayın siz, kendimizi iyi hissetmemizi sağlarlar, rengimizi belli ederiz, saldırır ya da sakınırız... 

Lise biter bitmez, bıyık bırakmıştım, parka giyiyor, saz çalmaya çalışıyor, türkü söylüyordum, çok uzun yıllar hiç kola içmedim, kola benim için Amerika'ydı, burjuvaziydi filan, halen de pek içmiyorum. Barlarda, meyhanelerde vakit öldürenleri solcudan saymazdım, kahvede kağıt oynamak, saatler geçirmek filan bana ihanet gibi gelirdi. Otomobil konuşanları tek kelimeyle ahmak bulurdum. Sahil kenarında yaşamak isteyenleri, hele Bodrum diyenleri dejenere sayardım vs vs

Yanlış anlaşılmasın, iç dökmüyorum, geçmişimle hesaplaşmıyorum, pişmanlık duyarak veya değiştim demek için yazmadım bunları.  Büyürken bir yerlerden geçiyor, aklediyor, öğreniyor, sakinleşiyoruz...

Büyük laflar etmenin,  dikkat çekmenin, kederlenmenin, bağırıp çağırmanın ve kestirip atmanın tatlı tarafları yok değil, bence sandığımız kişi olmadığımızı anlamamızı kolaylaştırıyorlar. 

Perşembe, Nisan 20, 2023

Düğün Dernek

Dedem ile Babaannem, 1938 yılına ait evlilik fotoğrafları. Dedem, öksüz ve yetim bir adam, soyadımız Cantek, bu tek başınalığı vurgulamak için seçilmiş. Berber Hasan'ın ilk karısı Bahtiyar'dan olma Necibe'yle evleniyorlar. Dedem çok küçük yaşta öksüz ve yetim kaldığı için sadece anne ve babasının adını biliyoruz: Ömer ve Kadriye. Babaannem ise eve gelen yeni anne Cemile nedeniyle evden ayrılmak istiyor...
Bir yıl kadar sonra daha şaşalı bir merasim. Anne tarafından Dedem Baki Beyle Hacı Bey'in kızı Ayşe Arslantürk nişanlanıyorlar. Evkaf Umum Müdürlüğü Veznedarı Halil Bey, oğlan tarafı adına bir davetiye yaptırmış.
Bu da düğünden bir fotoğraf. Düğüne gelenler eve doğru yürüyorlar.

Anneannem Ayşe Hanım, en fazla yirmi yaşındayken...

Düğünden bir fotoğraf. Ön sıradakiler Annemin anneannesi ve bababannesi
Soldan sağa: Dayım Ali Nihat, Kemal Dayım ve Annem...Ortadaki Kemal Dayım, Dedemin kızkardeşi Nüzhet Halamın oğludur. Babası memleketi terkedip Avustralya'ya göç ettiği için annesiyle birlikte Dayısının evine taşınmış, Annem ve Dayımla birlikte bir kardeş gibi birlikte büyümüşlerdir.1946 ya da 1947 yılından bir yaz resmi...

Başka bir nikah resmi, çeyrek asır sonrasından, annemle babam evleniyorlar. Düğün yapamamışlar, yoksul Hacettepe'deler...Bir taksi tutup nihah salonuna giderken çekilmiş bir fotoğraf...

Annem Nejla Hız ile babam Metin Cantek nişan resmi...1963 olmalı...
1964 yılından nikah sonrası. Sol başta Babaannem Necibe Hanım, kucağında kuzenim, halamın kızı Nevin, arkada kabarık moda saçlarıyla Halam...Halamla babamın arkasından gözüken Dedem Sıddık...Annemin arkasında Dayım, Anneannem ve henüz 5 yaşında olan teyzem Bakiye..Annemim babası bir kaç sene önce beklenmedik biçimde ölmüş, bu izdivacı göremediği için kız tarafı buruk...

Nişandan bir resim...Dayım Ali Nihat, Annem ve Babam...
Dedem, nikahtan sonra fidayda oynuyor. Dedem Sıddık Cantek, yalnız bir adamdı, gamsızdı. Öksüz ve yetim biri olarak, bu dünyadaki tek başınalığı bütün hayatını etkilemişti. Kıyamet kopsa umursamaz, kendi bildiğini yapardı. O kadar çok kötü şey yaşamıştı ki kimi hayat badirelerini dertten saymazdı. "Geçer" derdi. Sahiden de anlatılacak kadar renkli, dramatik ve çetrefil bir hayatı olmuş. Zor bir babaymış ama iyi bir dedeydi. Beni potuk diye severdi, bilmeyenler için potuk deve yavrusuna denir.

Bu da ben ve abim...1970 yılına ait...10 aylığım, arkada abim Savaş...Keçiören'deki evimizin balkonundayız. Borç harçla ev alınmış, ben de aradan çıkmışım aslına bakarsanız... Babam, Sınger Grevi yüzünden sıkıntılar çekiyor, annem üzüntüden düşük yapıyor filan... Arkadan ben doğuyorum...O grev olmasa o düşük olmasa ben olmayacağım...Şimdiki gibi zamanı belirlenmiş çocuklardan değiliz. Aradan çıkmışız. Kader kısmet...

Çarşamba, Nisan 19, 2023

Yetiş!


 Çizgi: Berat Pekmezci

Gaslighting ve diğer bezdirici şeyler

Gaslighting, yılın sözcüğü diye duyurulmuştu,  süreci çok bilmiyorum, 2022'de çok aranmış ve merak edilmiş bir sözcük olduğu için seçilmiş, öyle anlaşılıyor, ben doksanlı yıllarda rastlamıştım, medya çalışmalarında "manipülasyon" çok geçerdi, ya da yeni keşfettiğim için dönüp dönüp vurgulanması bana ilginç geliyordu, o aralar öğrenmiştim "gaslighting"i... Olumsuz anlamda bir yönlendirme kastediliyor aslında, taraflardan biri, bir diğerini yalan söyleyerek, abartarak, kandırarak kötü hissettiriyor... 

İnsan tabii ki şunu merak ediyor, niye bu kadar ilgi çekti bu sözcük diye.... Şöyle bir bakındım, mobbing anlatırken gaslighting'ten söz ediliyor, emin değilim ama oralardan bir popülerlik kazandı gibi geldi bana. Çünkü, mobbing meselesi  çok konuşuluyor, öğrenilmek isteniyor. 

Ben çalışırken bu kadar ayrıntılı bir farkındalığım yoktu...Eziyet ediyor diyorduk, incesini bilmiyorduk. Üniversitede çalışmaya başladığımda, fakültenin dekanı, bana her gün kimi gazetelere bakmamı, istediği türden ilgili haberleri tespit ederek fotokopilerini çekmemi, çektiklerimi ayrı bir kağıda yapıştırarak kendisine takdim etmemi istedi, iki buçuk yıl her sabah saat on buçuğa kadar yetişmek üzere yaptım bu işi, benimle birlikte bir başka asistan daha yapıyordu bu işi ama o benim kadar şikayetçi değildi, hani çömezlik desen o da değil, bizden sonra başka asistanlar alındı, biz yapmaya devam ettik. İlk okuyanlar anlamayabilir, sonuçta iletişimle, medyayla, ekonomiyle ilgili haberleri topluyorum, o yıllarda gugıl filan yok, nihayetinde bir arşivdir, mutlaka birilerinin işine yarar diye düşünülebilir... Öyle değildi işte, Dekan, bulduğum, kestiğim, getirdiğim kağıtlara enikonu bakmadan bir  reklam broşürü gibi tutup kenara fırlatıyordu, birkaç kez gözümün önünde yırtıp çöpe attığını gördüm. Bana eziyet ettiğini gizlemeye dahi gerek duymuyordu. Arada haber kaçırırsam beni çağırır ve azarlardı, gecikirsem paylardı, sekretere arattırırdı... Günbegün artan, eziyet olduğunu bildiğim bir stres yaratıyordu üzerimde...

Senaristler üzerinde kurulan garip bir mobbing var, pek ilgisi yok ama ben matrak olsun diye love bombing diyorum buna, işe başlarken mutlaka çok teşvik edici, çok övücü şeyler söyleniyor. Bir süre sonra bu beğenilerin yerini revizyonlar, vasat ve yetersiz bulmalar başlıyor, yapımcı ve kanal talepleri karışıyor, reyting baskısı artıyor, özgüvenle işe başlayan senarist beğenilmeme korkusuyla mutsuzlaşıyor, aşama aşama "yazamaz" hale geliyor, gerçekten kişiliksizleşiyor. Aşk bitiyor, terk edilmeyi hakeden bir eski sevgili kalıyor geriye. İki yıl kadar önce, pek çok senaristle görüşmeler yapmıştım, yaşadıkları mobbing ve istismarı anlatırken gözleri dolanlar, elleri titreyenler vardı. 

Bu sözcük niye popüler oldu derken laf uzamasın, çünkü söylenecek çok şey var... İnsan, insanın kurdudur diyelim, çekilelim.

Salı, Nisan 18, 2023

Yürüyüş rotasında

2018 yılında dijitale diye başlayıp televizyona evrilen Halka diye bir senaryo yazıyordum,  mevcut şartlarda reyting alma imkanı olmayan bir işti, yorucuydu, sahiden efor gerektiriyordu, son bölümü yazdıktan sonra doktora gittim, sağlığımla ilgili endişe verici düşüşler yaşadığım ortaya çıktı... 

Düzelebilir şeylerdi ama hayat tarzımızı değiştirmeye karar verdim,  o günden sonra her gün en az beş kilometre yürümeye başladım. Yürümek, sadece sağlığıma değil ruhuma da iyi geldi, kendimi dinlediğim, müzikle hemhal olduğum, bazen uzun telefon konuşmalarıyla rutinimden çıktığım bir zaman aralığına geçer oldum böylece... 

Yakınlarda  Ciro Taniguçi'nin Yürüyen Adam albümü yayımlandı... Bir adamın yürüyüşlerini anlatan bir hikaye düşünün... Keşfetmesi, özgürleşmesi, amaçsızca dolanması,  umursamaması, tanışması, kulak misafiri olması, manzaraya dalması, başka canlıları, yaşlıları fark etmesi anlatılıyor. Bir şey olmuyor gibi de geliyor önce, veya bir yere varmıyor filan... sonra çok çok güzel çizilmiş karelere ister istemez kapılıyorsunuz. 

Albüme haliyle  yakınlık duydum, her gün yaptığım yürüyüşlerde pek çok insanla karşılaşıyorum, ilk zamanlar telaşlı biri olmam sebebiyle her yerden süratle geçiyordum, rutine bindikçe, ne yaparsanız yapın, birileriyle rastlaşıyor, tanışıyor, selamlaşır oluyorsunuz. Yavaşladıkça da bir manzaraya dalıyor, geleni geçeni izliyorsunuz... İşlerimin yoğunluğu nedeniyle istediğim ölçüde keşfedemiyor, farklı rotalara yönelemiyorum ama bunu yapmayı hep çok istiyorum.

Bir iki kez daha yazdım, ağaçlara bakarak rahatlayan biriyim, ormanda yürüdüğümü, kuş sesleri arasında oturup beklediğimi, bir şey olacağından değil, oralarda kalakalmayı hayal ederim hep...Taniguçi'nin beyfendisi bunu tatlılıkla yapıyor, güzel hayaller ve seyahatler çıkarıyor...