Perşembe, Aralık 23, 2021

CV

Yukarıdaki görsel, bir özgeçmişten bir kesit, kitap arkasındaydı, ilgimi çekti. Yazarının kim olduğunu bilenler çıkacaktır, benim derdim içtenlikle söylüyorum o insanla ilgili değil...Şuna takıldım, bir insan kendinden bahsederken neden patronlarından, amirlerinden söz eder, hatta niye onlar aklına gelir? 

İsteyen istediği gibi kendini anlatabilir,  kimse de buna karışamaz, bizim için "değersiz" olabilecek bir şey, bir başkası için benzersiz sayılabilir... Bunları anlamıyor değilim, hatta bu türden ayrıntılar, o özgeçmişin sahibi hakkında fikir de verebiliyor... Bir arkadaşım gördü mesela bunu, dedi ki, "kesin olarak söylenebilecek şey bir sol muhalif olmadığı, herhangi bir marksist kendisini böyle tanımlamazdı." 

Dedim olabilir...

Galiba benim ilgimi çeken de o oldu, sıralanan isimlerin bazıları siyaseten ve mesleki olarak, patron olarak sorunlu kişiler. İçlerinde öyleleri var ki, mafya ile içli dışlıdır, tehdit ve şantaj, gazino hayatı, iktidar dalkavukluğu, pragmatizm, sömürücülük pıyy say say bitmez. Bu isimleri sıralamak, onlarla birlikte anılmak, hadi çalışırken ekmek parası şu bu dersin de...bir hayat hulasası gibi kendini onlarla yanyana hatırlatmak...işte o riskli sanki. Sonuçta sen "sanatçısın"... 

Neyse, dedim olabiliyor. Editörü olsaydım, yazarıyla bunları konuşurdum...

Salı, Aralık 21, 2021

Fanzin’in Ruhu

Büyük şehirlerdeki sahaf çarşılarına yolunuz düşerse eğer, eski kitaplar ve dergiler arasında, onlardan epeyce farklı fotokopi dergilerle karşılaşabilirsiniz. Dış görünüşleri, bakılmaktan eprimiş sayfaları, sloganvari yazıları dikkatinizi çekecektir. İlk bakışta fotokopiyle çoğaltıldıkları düşünülmediği için derginin baskısının kötü olduğu sanılabilir. Oysa bu dergiler belki sadece o sahafta satılan, elli ya da bilemediniz yüz nüsha çoğaltılmış yayınlardır. Nerdeyse tamamı, popüler yayın organlarında yer bulamayan veya özellikle yer almak istemeyen “gençler” tarafından hazırlanan fanzinler, okurundan önce üreticilerine heyecan veren ürünlerdir. 

Fanzinler, İngilizce’deki açılımıyla “fanatik magazin”ler, Türkiye’de Seksenli yılların ikinci yarısında çoğaldılar. Yayılma nedenlerini globalleşmeyle ve metropollerde ucuzlaşıp bollaşan fotokopi imkanlarıyla açıklamak mümkün. Batı’da, önce Amerika’da, dağıtım tekellerinin maddi ve yasal kısıtlamalarından kurtulabilmeye yönelik bir yayım biçimi olarak ortaya çıkmış fanzinler. Bir türün veya konunun meraklıları/fanları tarafından hazırlanmaları, genellikle A4 veya B5 fotokopi kağıdı boyutlarında olmaları ve genel geçer toplumsal değerlere yönelik alaycı (sarkastik) duruşları tipik özellikleri olmuş. Fanzinlerin şehrin “underground” mekanlarında yer bulabilmesi, okuyucuya el altından verilmesi, dolayısıyla az satması onların bir parça gizemli ve muhalif sayılmalarına da sebep olmuş. 

Türkiye’de de buna benzer bir süreç yaşandı; büyük şehirlerde heavy metal ve punk kültürünün etkili olduğu grupların öncülüğünde (ve bir ölçüde “Alamancı” desteğiyle), içeriği müzik ağırlıklı olan ilk fanzinler, kasetçi ve plakçılarda satılmaya başladı. Özellikle metropolleşen İstanbul’un mali kontrolünün giderek imkansızlaşması, fanzinlerin sayı ve çeşit olarak yaygınlaşmasını hızlandırdı. Böylelikle müzik temasının dışına çıkılarak çizgi roman, mizah, bilim kurgu, fantastik, sinema, pornografi veya anarşizm temelli fanzinler yayımlandı. Bugün internette hazırlanan web sayfaları (webzine, e-zine) nedeniyle eski hızını yitirse de fanzin “tür” olarak varlığını sürdürüyor. Memleket fanzinlerinin bütününe bakarak bir değerlendirme yapmak, bu çeşitliliğe ulaşmanın imkansızlığını hesap ederek çok zor, ama genel bir izlenimden söz edebilmek mümkün. Fanzinler çıkartmış bir arkadaşım, yaptığı işi “resmiyetten duyulan bıkkınlığın dışavurumu” diye özetleyerek, eklemişti: “mevcut değerlerin reddiyesini yaptım”. Bu iddialı sözlerin haklılık payını özellikle bir kenara koyarak, “ben” vurgusunun altını çizmek istiyorum. 

Fanzinler genellikle genç işidir; çoğunlukla yeniyetme lafazanlığı ve sıkıntısı, lakaydi bir özgürlük söylemiyle tanımlanabilecek bir anlatım dili taşırlar. Tekdüze ve silik bir Türkiye fotoğrafının karşısında bağırarak konuşurlar. Öte yandan yaşları itibarıyla kırılgan bir egoyu dış dünyaya karşı koruyan pasif –ve belki nihilist- ama mutlaka içe dönük bir tepki verdikleri de söylenebilir. Çünkü bu tür yayınlarda toplumsal eylemlere mesafeli olmak, politika ve politikacılardan nefret etmek –ya da kayıtsız kalmak sık görülen bir tepkidir. Toplumsal sorunları düzeltmeye yetecek bir güç olmadığına ilişkin inanç, sorunları görünür kılmayı gereksizleştirmektedir. Bir kaç Troçkist imge dışında Marksizmin fanzinler içerisinde özellikli bir yeri olmaması, “bencilik” ve resmiyet karşıtlığı ile ilintili olarak düşünülebilir. Gençleri toplumsal sorumluluk taşımaya iten öğretmen tavrı alaycı bir tavırla ele alınmaktadır. Bir başka deyişle hazza engel olan her türlü siyasi ya da kültürel “duruş” onlar için sıkıcı ve konformisttir. Fanzinlerin politik tavrını çizgilerinde sürdüren Lombak çizerlerinden bir arkadaşım, Marksist bir başka çizer arkadaşım için “Ondan çok var” demişti. Bu “ben farklıyım” demenin bir başka biçimi aslında. Sorumluluk sahibi insanların “mutlu son”lu hikaye ve meselleriyle ilgilenmemek, bu mutlak iyimserliği ciddiye almamanın ifadesi. Siyasetin, siyasetle ilgilenenin misyonu vardır. Oysa genel olarak fanzinlerin siyasetle ilişkileri komplo teorilerine olan inanışlarıyla sınırlıdır. 

Çoğu fanzinde vaaz veren konuşmalar, öğretmen ve ebeveyn kalıpları özellikle kullanılır. Yeşilçam’ın porno yıldızlarına veya kötü adamlarına yönelik sempati de daha çok buradan, “alternatif” olarak görülmelerinden çıkmaktadır. Anti rasyonalizmden beslendikleri için gizemli, egzotik ve gerçek-dışı olana karşı aşırı bir hayranlık söz konusudur. Ayrıca burjuva romantizmi ve erotizmine duyulan husumet nedeniyle, nefret ve iğrenme hislerini ifade eden öğeler de sahiplenilmiştir. Behçet Nacar, Nuri Alço, Cevat Prekazi veya Cüneyt Arkın’a duyulan aşırı hayranlıkta birer idol haline getirilmelerinin katkısı vardır. Bu oyuncular, fanzinlerde ne kendileri ne de rolleriyle uyuşan bir biçimdedirler. Edebiyatın/resmiyetin kadın yüzüyle (dudaklar ve gözlerle) ilgili edepli hislerini tersine çeviren yaklaşımlarında, aşkı ve romantizmi, sekse ikame eden, bu yüzden de herkesten daha sahici bulunan bir Yeşilçam yıldızını öne çıkartabilmektedirler. 

Bugün, fanzinlerin denetim dışı olmalarını muhalefetle özdeşleştiren, onları herkesten çok dürüst sayan romantik yaklaşımlar mevcut. Bu tür iddiaları fanzinlerin genel olarak ciddiye almadığı siyasal grupların yapması ise ilginç. Ayrıca fanzinleri bir azınlık duruşu olarak görmek ne kadar doğru olur bilinmez, medya ve reklamcılar tarafından massedilmiş, espri, vurgu ve yaklaşımları popüler dergilere ve hatta gazetelere taşınmış bir anlayıştan söz ediyoruz çünkü.

Pazartesi, Aralık 20, 2021

Kemal Tahir bey

Kemal Demir. Daha on sekizinde gazeteci. Çalışkan ve çalışmaya mecbur. Sonra Donanma Davası’ndan hapse, Nâzım’la birlikte. Yok yere. İnsan ağlar bu gaddarlığa. Çorum’da, Çankırı’da geçen mahpus yılları. Avluda volta. Nâzım kadar iyi olmayınca şiiri bırakıyor, iyi ki bırakmış. Açlıkla yazılmış tefrikalar. Bir orman gibi içinde saklanacak. Bedri Eser, Samim Aşkın ve Çağlayan’ın Mayk Hammerları, Çorumlu polisiye. Kendi adıyla Göl İnsanları’nı çıkarıyor, merhaba edebiyat. Yerlici, şiveci, konuşkan, kalp atışı. Türk romanı! benzemesin kimse sana! Sonra edebiyatın mevsimsiz, tarihsiz şehrengizine çarpa çarpa rüzgârı. Rahmet, İnce Memed’in yolunu kesiyor. Bozkırdaki Çekirdek, Ensdidü’nün ezberine yazılıyor. Romanın beşinci mevsimi. Kemal Tahir, evin dışındaki adam, o gelince muhabbet değişiyor. Üfleye üfleye yenilen ekmek. 

Cuma, Aralık 17, 2021

Üzüntümüzü üzerimizden attık

Doktoramı yaparken kendisinden ders almak zorunda kaldığım bir hoca hatıralarını yazmış, isim vermeyeceğim, akademik ya da entelektüel anlamda önemsenecek birisi değildi, kişisel bir husumetim filan olduğu düşünülmesin, uzun seneler bana kötülük etmeye filan çalıştı ama o yıllarda dahi kendisini ciddiye almazdım.  Bir anı kitabı yazınca, meraklıyız, e karıştırdım. Enikonu kötü bir kitap olmuş, ben yazar olarak bir renk beklemiyordum ama yayınevi editöryalı yapabilseymiş keşke.

Kitabı dallarken, yukarıda fotoğrafını paylaştığım garip bölüme rastladım. Çok ilginç olduğu için paylaşmak istedim. Hanımefendinin oğlu beklenmedik bir biçimde kalp krizi geçirerek ölüyor, kızı  teskin etmek için olmalı onu Ayvalık Cunda adasında bir butik otele götürüyor: ["Bu otel de bir hafta kaldık" diye bir de/da faciası var, kitap bunlarla dolu, yine geçiyorum. ] bundan sonra yazılanlar tefsire muhtaç, aynen alıntılıyorum:

"Ayvalık'ta deniz her zaman sıcak olmaz. Şansımıza deniz sıcaktı. Çok üzüntülü olsak bile denize girebildik. Üzüntümüzü üzerimizden attık."

Bu büyük acıyı gerçekten mi bu kadar kolay atlatmış, yoksa yazamadığı için mi bu kadar vasat anlatmış, insan bilemiyor...

Perşembe, Aralık 16, 2021

Portre defteri

Geçtiğimiz aylarda bir defter geçti elime. Defterin Necdet Şenkon isimli sahibi, tutkulu bir amatör ressammış... Defteri bir görsel referans arşivi olarak istiflemiş, çeşitli ünlülerin fotoğraflarını, çizilmiş vinyet, portre ve karikatürlerini dergilerden-gazetelerden keserek saklamak üzere yapıştırmış ve hatta kimilerini kendisi de çizmiş... Otuzlu yıllardan başlayarak kırk yıl kadar yapmış bunu... .

Pek gözalıcı bir çizer olduğu söylenemez ama ne desem az, hiç vazgeçmemiş, iştahla mı demeli, sabırla mı bilmiyorum, denemiş de denemiş, tekrar tekrar çizmiş, toplamış, kendine göre ünlüleri tasniflemiş, gerekirse çizmek-resmetmek adına arşivlemiş.

Bu kadar portre olunca, insan şuna da dikkat kesiliyor, sayfaları çevirdikçe popüler kültürün dönem dönem değişen ve kaybolan ünlülerini seyrediyorsunuz. Bu kimdi, bu niye ünlüydü, neden öne çıkmış, bugün niye hatırlanmıyor filan diyerek bakıyorsunuz. 

Zamanın daha yavaş aktığı dönemler bile olsa değişmiyor, geçen yıllara meydan okuyacak bir yönünüz yoksa hızla geçip gidiyor, unutuluyorsunuz.