Cuma, Aralık 06, 2019

Son Okuduklarım 36


Kate Chopin , bildiğim bir yazar değildi, keşfetmek için okudum. Uyanış yayımlandığı dönemde cinsellikle-ahlakla ilgili cesareti nedeniyle tepki çekmiş bir romanmış. Bugün okurken neye cesaret etmiş diye bakıyorsunuz.  Evli bir kadının cinsel uyanışını ve aldatmasını anlatıyor diyelim...Roman, temposu ve "eve" kapanışı bakımında Viktoryen edebiyatının bir parçası gibi...İlginç ama beklentimin altında kaldı. Bir Maskenin İtirafları, edebi olarak nitelikli bir iş, yukarıda cesaret dedim, o bakımdan zamanını aşan bir roman. Bir ergenin eşcinselliğini keşfedişini anlatıyor. Kıvranması, savrulması ve itirafı da denebilirdi. Cahillikler Kitabı-Hayvanlar Alemi, bu tür kitapları, önemsemiyor gibi yapıyorum ama mutlaka elimin altında tutuyor, iki arada bir derede okuyorum. Malumatçı, ilginçlik arayan ve abartan bir yönü var...Galiba diyorum, ansiklopedist tarafıma iyi geliyor ve bu abartma eğilimi hoşuma gidiyor. Kitap, hayvanlarla ilgili kısa yazılardan, genetik özelliklerinden bahsediyor.   Joker, Tuna'nın okulda okumak için aldığı çizgi romanlarından. Albüm, bir yan karakterin Joker'i anlatması fikri üstüne kurulu. Joker izlenimlerini okuyoruz. Batman ancak finalde ortaya çıkıyor ve alışılageldiği üzre "kazanıyor". Bütün hikaye o galibiyet cümlesine gelmek için yazılmış gibi olmuş... Joker'in derinleşmesini beklerken... kadı ekmeğini yemeyen karınca misali es geçmişler.


Hatıran Yeter, Rewhat'ın sanıyorum Ot dergisinde yayımlanan işlerinden derlenip toparlanmış. Kitabı tasarım olarak beğendim. Başta mizah dergileri olmak üzere geniş ölçekli yayınlarda çıkan çalışmaları albümleştirirken yayıncılar kitabevlerindeki rafları pek hesap etmiyorlar. Formatlar bir türlü akla getirilmiyor, öyle ki kitaplar neredeyse sunulamıyor. Tasarım iyi demem bundan. Hatıran Yeter için Rewhat'ın kahramanı kendisi olan kırık aşk hikayeleri olarak nitelenebilir. Kederli, hafif ölçek Bukowski'li, isyanlı, geceli, ya masada ya yatakta geçen, kenarda geçen, güzel kadınlı, terk eden kadınlı, başkasına yar olan kadınlı hikayeleri veya... Hemen hepsi sarhoşluk, parasızlıkla yenilmişlik, göstermekle saklanmanın hazzını ve öfkesini taşıyorlar. Böyle bir edebiyat var, hep vardı, tasarlanmış bir samimiyet, sahicilik ve meydan okuma iddiası taşıyordu. Rewhat, mizah dergilerinden bildiği bir damarı iyi anlatmış... Daha doğrusu iyi resmetmiş, çizgisi açık ara metinlerinden daha iyi... Yazdığında ise hayat dersi çıkarmak isteyen, sürekli kendini hissettiren yazarlara öykünüyor. Ya da bu dergilerde nefes alıp verdiği için ev sahibi gibi görüyor kendini. Farkında olmadan, kendiliğinden böyle yazıyor. Anılarda Ankara, Koray Özalp'in kartpostal koleksiyonundan çıkmış. Ankara'yla ilgili resimlere yazdığı açıklayıcı notlardan oluşuyor kitap. Dededen kalma epey kartpostalım vardır, üstüne zamanında ben de topladım, üstelik bunca yıldır izlerim bu yayınları ama bu kitapta ilk kez gördüğüm kartpostallar oldu. Ankara meraklısı için ilginç bir albüm diyelim. 100 İllüstrasyonla Türk sinemasının 100.Yılı, Bant Mag üretimi bir albüm. Yirmi genç çizerin Yeşilçam ve memleket sinemasını dair yorumlarından oluşuyor. Bütün derlemeler gibi inişli çıkışlı, buluşlu ve yeknesak tarafları var. 2014 yılında çıkmış, zor da olsa buldum. Bu türden ilüstrasyon albümleri hiç ölçüsünde yapılmadığı-denenmediği için önemli bir çaba. Ucubeler, Gerritsen'in daha önce okuduğum uzun öyküsüne göre daha "kısa" ve atmosfersiz (iddiasına rağmen) buldum. Polisler açısından bir psikolojik derinlik ve sıkıntı olmalıymış, hiç başvurulmamış.


Krizantemler, kırsalda, süregiden gündelik hayatının içinde çiftçi bir kadının, yaşlı bir tamirci esnafıyla karşılaşmasını anlatıyor. Başka hayatı, cinsiyet rollerini, arzularını güzel betimliyor. Kısacık bir şey ama diyorsun ki evet, her "karşılaşma" zihin açıcı olabilir, fark edersek... Steinbeck, on beş yaşımda sorulsaydı, kimsenin de sorduğu yoktu tabii de, benim için dünyanın en iyi iki yazarından biriydi. Güçlü, sert, çalışan, cesur taşralıların hikayecisiydi...Aradan o kadar yıl geçmiş, okurken tekrar hissettim, iştahlı ve zihin açıcı, insana okuma hazzı veren büyük bir yazar Steinbeck... Hellboy Kış Özel Sayısı, malum, birkaç kez yazdım galiba, Mignola'ya zaafım var, ironisini, anlatım "edasını", öyküyü kurma biçimini seviyorum. Sayı, üç kısa hikayeden oluşuyor. Yan öykü gibi durması ve grotesk karakterleriyle ikinci hikayeyi beğendim. Gecenin Yaratıkları, iki kısa Neil Gaiman senaryosundan çıkan çizgi romandan oluşuyor. Dili ve muamması-işleyişi bakımından ilki sahiden başarılı. Tuhaf bir melankolisi de var, kedilerle ilgili olduğundan olabilir, daha sahici ve tekinsizliği tanıdık geldi bana. İstanbullu Rumlar ve 1964 Sürgünleri, akademik bir makale derlemesi... 6-7 Eylül Olayları, 1964 Sürgününe göre daha fazla bilinir, konuşulur ve hatırlanır... Cumhuriyet tarihinin azınlık vatandaşlarına uygulanan, sonu bu topraklardan kovulmaya varan, sahiden dramatik olaylarından biri, belki de en önemlisi... Daha ziyade siyasetle ve Kıbrıs olaylarıyla ilişkilendirilmesine rağmen esasen ekonominin Türkleştirilmesi biçiminde okunması gerekiyor. Sonuçta Rum vatandaşlarının mal varlıkları ve gelirlerine, kurdukları, vergisini ödedikleri iş yerlerine el koyuluyor çünkü.

Çarşamba, Aralık 04, 2019

Zekeriya Sertel'in Savunması

Zekeriya Sertel, Sabiha Sertel, Cami Baykut, H.L.Dördüncü sanık olarak mahkemedeler...
Bugün, Tan gazetesinin tahrip edildiği gün... 4 Aralık 1945 tarihinde dönemin muhalif  gazetesi olan Tan, devlet eliyle, siyasi polisin ve milli istihbaratın düzenlediği bir eylemle saldırıya uğrayarak susturulmuştu. 

Gazetenin gençlerden (ve anlaşıldığı kadarıyla resmi görevlilerden) oluşan bir kalabalık tarafından tahrip edilmesi, çıkamaz hale getirilmesi hakkında herhangi bir adli işlem olmamış, üstelik olaydan sonra geçmişte Tan’da yayınlanmış -ve o tarihte suç duyurusu yapılmamış- yazılardan ötürü davalar açılmış, Serteller’e ve kimi yazarlarına mahkemelerde eziyetler edilmişti. 

Tan gazetesinin tahrip edilmesinin nedeni olarak Serteller’in devrin hükümetine ve CHP’ye karşı gösterdikleri cesur eleştirellik kadar haklarındaki her türlü iddiaya inatla cevap vermeleri gösterilebilir. Öfke kadar tedirginlik de yaratmışlardı. Sertellere yönelik kampanyanın sonuçları o kadar sert, bitirici ve tepeden inme olmuştu ki, ne Tan Gazetesi bir daha varolabilmiş ne de Serteller basında yeniden yazı yazabilmişlerdi.

Gazetenin önemli isimlerinden Zekeriya Sertel'in 17 Mart 1946 tarihinde mahkemede yaptığı savunmasından bir bölüm aktarıyorum. İnsan ister istemez, yaşadığı zamanla, bugün olup bitenlerle kıyaslıyor. Değişmezliği hissetmemek imkansız, İfade özgürlüğü ve eleştiriye tahammülsüzlükle geçen ömrümüze ne demeli, nasıl açıklamalı bilemiyorum.  Hep yazıyorum, "yazık bize"...
...

Sayın hâkimler, huzurunuza böyle bir dâva ile gelmiş olmaktan dolayı şahsım namına, iftihar, fakat memleket hesabına hicap [utanç] duyuyorum.

Şahsım namına [Kendi adıma] iftihar duyuyorum [övünüyorum]. Çünkü bu dâva, adi bir hakaret dâvası değil, memleketin hürriyet ve demokrasi davasıdır. Hâdiseler ve bilhassa müddeiumumiliğin [Savcılığın] bir türlü yakamı bırakmayarak ve mütemadiyen [sürekli] hürriyet ve demokrasi müdafaası [savunması] için yazdığım yazılarımı seçerek mutlaka beni cezalandırmağa çalışması, isteyerek veya istemeyerek, beni bu davanın kahramanı haline getirmiştir. Bir hürriyet ve demokrasi kurban ve kahramanı olarak huzurunuzda millete hesap vermeğe mecbur edilmiş olmak [zorlanmam], hayatımın en şerefli ve zevkli safhasını teşkil eder [oluşturur].

Fakat memleket namına hicap [utanç] duyuyorum; Çünkü, bütün dünyanın kabuk değiştirdiği, bütün milletlerin daha geniş hürriyet ve demokrasiye doğru koştuğu, milyonlarca insanın uğruna kan döktüğü hürriyet ve demokrasinin muzaffer olduğu [galip geldiği] bu devirde, demokrat bir rejime sahip olduğu iddia edilen bu memlekette bir vatandaşın hürriyet ve demokrasi kurbanı olarak mahkeme huzuruna sevk edilmesi [getirilmesi] utanılacak bir hâdisedir [olaydır].

Memleket namına utanıyorum; Çünkü, Cumhurreisinin [Cumhurbaşkanının] ağzından memlekette tenkidin [eleştirinin], bilhassa [özellikle] hükümeti tenkidin bir hak olarak ilân edildiği, rejimimizin ana karakterinin demokrasi olduğu iddia edildiği bir zamanda bir fikir yüzünden mahkemeye düşmekliğim ortaya atılan iddialar ve yapılan vaadlerle [verilmiş sözlerle] acı bir istihzadır [alay etmektir].

Memleket namına utanıyorum; Çünkü altına imza koyduğumuz Birleşmiş Milletler anayasası ile insanlık haklarına riayet etmeği [uymaya] vaad ettiğimiz [söz verdiğimiz] halde her hür vatandaşın en tabiî [doğal] hakkı olan. tenkit [eleştiri] hakkımı kullandığım için huzurunuza getirilmem memleketimin ve milletimin milletlerarası şeref ve haysiyetini kırıcı bir hâdisedir. Memleketimi ve milletimi bütün dünya milletleri karşısında taahhüdüne [üstlenme sözüne] riayet etmeyen [uymayan] bir millet olarak küçülmüş görmek beni utandırıyor.

Utanıyorum, Çünkü, otuz beş senedir hürriyet için çırpınan ve demokrasiye varmak için mücadele eden bu memlekette hâlâ bir fikrinden ve bir tenkidinden dolayı bir vatandaşın mahkemeye sevkedilmesi [götürülmesi], bu sahada otuz beş senede bir adım bile ileri gidemediğimizi gösteren hazin  [üzücü] bir vakıadır [olgudur]. Hâlâ fikre zincir vurma teşebbüsü, hâlâ zulüm ve istibdat [monarşi, despotluk] sevdası. Bu memlekette hâlâ sabah olmadığını görmek insanı yeise [karamsarlık] düşürüyor ve utandırıyor.

Nihayet memleket namına utanıyorum; Çünkü iddianameyi dinlerken insanın aklına gayri ihtiyarı [elinde olmayarak] şu meşhur hikâye geliyor: Bu ne koyundur, ne keçi, bu Allahın bir belasıdır, cezamız ne ise verin gidelim.

Filhakika [Doğrusu] benim mahkemeye sevkimi icap ettiren [gerektiren] yazıda, müddeiumuminin tâbirile [yorumuyla], bende ve yazımda, mevcut olmadığı halde, üzerime atılan suç ne? (...)


Not: Eleştirenler olduğu için yazıyı hızla sadeleştirecek müdahalelerde bulundum. Bu türden sadeleştirmeleri ve sözcük seçimlerini sevmiyorum, yine sevmedim, affola. 

Salı, Aralık 03, 2019

Dün ve bugün



Kaya (Özkaracalar) bana da sorarak, sohbet açmış, yukarıdaki görseli paylaşıp şöyle yazmış: “Karaoğlan'ın hedeflenen okuyucuları arasında erkeklerin yanı sıra genç kızların da, üstelik en başta! sayılması ilginç, dikkate değer (değil mi Levent?); öte yandan genç kızların, çocuklarla, delikanlıların ise büyüklerle aynı satırda yazılması gayriihtiyari olarak da olsa manidar ve erkek-egemen bilinçaltını yansıtıyor sanki.”

Zamanında epeyce çalıştım Karaoğlan’ı… bu reklam spotu o denli ilgimi çekmemiş… Şimdi olsa, başka türlü bakardım dedim, o tarihte bu kadar dikkat kesilmiyor muydum acaba diye düşündüm… “Erkeklik” iddiası üstünde durmuştum ama sanıyorum feminist literatür bugünkü kadar gelişmemişti, şimdi hemen farkına vardığım bir mesele, o gün rahatlıkla gözden kaçabiliyordu.

Hepimiz dönemlerimizin insanlarıyız, en çok da geçmişte okuduğum metinlere, dergilere ve yazarlara baktığım da anlıyorum bunu. Tekrar okumak, incelemek ve yorumlamak gerekiyor.

Pazartesi, Aralık 02, 2019

Bir zamanlar cinayetler


Dün sahaflar mı demeli, toplayıcılar mı... oralardan tuhaf bir dosya buldum. 1937-39 yıllarında birisi gazetelerden cinayet haberlerini kesip tasnif etmiş, dosyalamış... Kimin niye kestiğini düşünmek, haberleri okumak filan...çok hoşuma gitti, halen mutluyum.

Pazar, Aralık 01, 2019

Seyrüsefer Defteri 112



The Irishman (2019) haliyle nostaljik, haliyle teknolojiyi izliyorsun, bazen belgesel gibi oluyor, yine de güzel diyorsun (30 Kasım).++  Mud (2012) iki büyüyen oğlan bebesi, yoksulluk, boşvermişlik, aşklar ve diğer harala gürele şeyler, seviyorum bu hikayeleri (29 Kasım).++ House at the End of the Street  (2012) ergen gerilimi, güzel kızlarla oğlanlar korkunun kıyılarında, vasat altı (28 Kasım).++ Hotaru no haka (1988) Japonların Amerika saldırırken hikayelerinden, iki kardeşin hayatta kalma çabası, ne yaparsam yapayım bana Kemalettin Tuğcu'yu hatırlattı (27 Kasım).++ Flight (2012) Oscar'a oynamışlar, Kelly Reilly hikayesi olmasa olurmuş (26 Kasım).++ Elena (2011) Zvyagintsev filmi, yine konuşturan, huzursuz eden bir yavaşlık, güzel (25 Kasım).++ Le Coursier(2010) ve Wild Target (2010) iki ayrı komedi avantür, ikincisi oyuncu iştahı ve sıcaklığıyla daha güçlü (24 Kasım).++ Baby Doll (1956) klasiklere dönüş, Elia Kazan ve Tennessee Williams ortaklığı, nefis (23 Kasım).++ L'autre monde (2010) ilginç bir melezliği var, Louise Bourgoin iyi kullanılmış, kaçırılmış hikayelerden (22 Kasım).++ Une liaison pornographique (1999) bir ilişki hikayesi, gücünü sakinliğinden ve kendini abartmama iddiasından alıyor (21 Kasım).++Route Irish (2010) ve Melancholia (2011) ikincisini bir kez daha izlemiş oldum. Loach'un sert ve gerçekçi, Trier'in rüyamsı ve huzursuz edici sahneleri kaldı geriye (19-20 Kasım).++Here Comes the Boom (2012) klişe espriler, klişe karakterler filan ama iyi oyunculuk ve güzel sahneleri var (18 Kasım).++ Dronningen (2019) iyi yükseliyor, daha da koyulaşabilirmiş, izlettiriyor (17 Kasım).++Vexille (2007) dönemi için iddialı bir SF aksiyonu anime, hatta bazen güzel tempolu (16 Kasım).++ Angel Has Fallen (2019) bana yaşlı geldi hikaye (15 Kasım).++ İstanbul yolculuğu (14 Kasım).++ Pencere'ye gittik, bu yıl seyrettiğim en iyi oyunlardan biri olabilir (13 Kasım).++ Le Mépris (1963) Godard heyecanı, BB iştahı ve Moravia edebiyatı (12 Kasım).++ We own the night (2007) suç dünyası klişesi, oyunculuklar filmi sürüklüyor, Eva Mendes ve heart of glass var bi de (11 Kasım).++Steamboy(2004) tam tekmil serüven (10 Kasım). ++ Living with Yourself sea1 ep. 1, 2, 3 ve 4'ü seyrettim (9 Kasım).v++Producer (200 5) Mel B. dünyası, Broadway sitayla müzikal komedi, sanki elli yıl önce vizyona girmeliymiş (8 Kasım). ++Çam Sakızı (1962) Suavi Süalp senaryosu diyerek seyrettim, tam ona göre alelacayiplikler var, Neriman Köksal tuhaf şeyler yapıyor (7 Kasım). ++The Laundromat (2019) çok şey anlatmak istiyor, üstelik belgeselden film olmuyor, dakika dakika önemini yitirerek parodiye dönüşmüş (6 Kasım).++Taşralı Amca (1965) Aram Gülyüz komedisi, bıçkın ve çapkın erkeklerin mutlu sonla biten koca olma hikayeleri, geveze ve kafiyeli Holivut taklidi (5 Kasım).++ Sevgili Öğretmenim (1965) Hababam'ın öncülerinden, şımarık zengin bebelerin fakir ve güzel örtmene toslamaları, gişe arayışları (4 Kasım).++ Tantei Monogatari (2007) komik bir şiddet, kanlı sanat örnekleri, abartılı sahneler (3 Kasım).++ Tatlım Tatlım: Haybeden Gerçeküstü Aşk (2017) Yılmaz Erdoğan'ın çok kendine özgü bir dili var, ne yazsa kendini hissettiriyor (2 Kasım).++İstanbul yolculuğu (1 Kasım). ++ 



Cumartesi, Kasım 30, 2019

Hopdediks Diyorum


Frankofon popüler kültürünün evrensel ölçülerde iyi bilinen iki çizgi roman kahramanı vardır. Biri, Hergé’in Tenten’i, diğeri ona göre daha yerel/milli olan Goscinny-Uderzo ikilisinin yarattığı Asteriks. Hergé’in ölümünden bu yana Tenten çizilmiyor ama Asteriks’in albümleri devam ettiriliyor. Dizinin yazarı Goscinny’nin vefatından sonra çizer Uderzo bazen tek başına bazen farklı yazarların katkısını alarak Asteriks’i halen yaşatıyor. Sadece Fransa’da çıkan her albümünün milyonu aşan satış rakamlarında seyrettiği düşünülürse yarım asırdır nasıl bir ilgiyle izlendiği anlaşılabilir. Asteriks, Tenten’e göre hem daha mizahidir hem de aktüele ve Frankofon kültürüne bariz göndermeler yapar. Bu bakımdan hikâyesinden çok esprileriyle hatırlanır. Bizdeki yayınlarına bakılırsa her iki dizinin de sevildikleri görülebiliyor. Asteriks’in şöyle bir farkı var: Türkçede biri geçtiğimiz günlerde olmak üzere hakkında iki kitap yayınlandı. Kitap Yayınevi, 2002 yılında, arkeoloji ve eski çağ tarihçilerinin makalelerinden oluşan, akademik olduğu kadar neşeli bir derleme-Almancadan çeviri yayınlamıştı (Asteriks ve Roma Dünyası, Çev. Türkis Noyan). İkincisi, İmge Kitabevinden çıkan Nicolas Rouvière’in orijinali 2006 tarihli Asteriks ya da Uygarlığın Işıkları kitabı (Çev. İsmail Yerguz). Rouvière, bir Asteriks uzmanı sayılıyor, çeşitli makaleleri var ve yine 2008’de Asteriks ile ilgili bir başka kitap çalışması daha yayınlandı.

Çevirinin Gerekleri
Dikkatinizi çekmiştir, Türkiye ile ilgili yayınlanan farklı dillerdeki kitaplarda bize komik gelen ayrıntılarla karşılaşırız. Yazarı yerli ya da yabancı olsun, kimse herkesin bildiğini farzederek meselesini anlat(a)maz. Atatürk’ün adı geçtiğinde örneğin, dipnot atılır, yabancı okurun bilemeyeceği düşünülerek. Yabancı bir anlatı hakkında Türkçede bir inceleme kitabı yayınlamanın bu bakımdan sıkıntıları var. Asteriks’in her albümü Türkçede yayınlanmış olsa da yazar metnini frankofon okura yönelik kurduğundan yapılacak çevirinin ister istemez bu yönde bir akletmeyle düzenlemesi gerekiyor. Asteriks’in mizahi yönü de düşünülürse, (genel bir ilkedir, ‘mizah yaşadığı yere benzer’) Türkiyeli bir okurla bir Fransız’ın Asteriks’te güldüğü şeyler mutlaka benzeşir ama aynı değildir. Biz oradaki göndermeleri, aktüel bir tartışmaya dönük espriyi anlamlandıramayız. Zaten sırf bu nedenle Asteriks yayınlandığı ülkelerde Tenten kadar sadakatle çevrilmemiştir, az ya da çok yayınlandığı dile uyarlanmıştır. Çünkü dizi sadece hareket komiğine dayalı değildir, dil oyunlarının ağırlıklı bir yer vardır. Türkiye’deki uyarlamaların yakın zamanlara kadar sevilerek benimsendiğini, hatta kendi kuşağımdan pek çok yaşıtımın büyülü iksir (potion magique) yerine devegücütazıhızı şerbeti demeyi tercih ettiğini, nostaljik bir oflama puflamayla ‘tadı kalmadı bu çevirilerin’ diyerek hayıflandığını söyleyebilirim. Veya kendimi de katayım: Dizinin iki kahramanından biri olan Obélix’e yeni çevirilerde Oburiks deniyor, ben alışkanlıkla, yetmişli yıllardaki kullanımla Hopdediks diyorum. Asteriks hakkında bir kitap yayınlanıyorsa Türkiyeli okurun aşina olduğu adlandırmalar, uyarlamalar, yanlış çeviriler ve hepsinden önemlisi dizinin mevcut yayınından haberdar olunması gerekiyor. Çevirmen ve/veya editör bu aşinalığı metne katmak durumunda... Yoksa kitabın ‘yabancılığı’ her sayfada katmerleniyor.

Auteur ve Vignette
Asteriks ya da Uygarlığın Işıkları kitabında böyle bir özen gösterilmemiş. İlk sayfalarda çevirmen bir notu var: ‘metinde geçen kitap adları ve özel adlarla ilgili olarak karışıklıklara meydan vermemek amacıyla, olabildiğince daha önceki kullanımlara uyulmuştur’. Bu açıklama çok anlaşılır değil, kitap Asteriks hakkında olmakla birlikte herhangi bir kitapçıda veya kitap satışı yapan internet sitelerinde bulunulabilinen mevcut diziye (Remzi Kitabevi) bakılmamış. Örneğin Asteriks Hispania’da diye bir albümden en az on defa söz ediliyor, bu isimle yayınlanan bir albüm yok, olmadı da. Fransızcaları aynen aktarıldığı için kim kimdir çoğu yerde anlaşılmıyor. Hokusfokus, Büyüfiks, Kakofoniks, Dertsiziks, Toptoriks gibi isimler sayfalarda yer almıyor. Dizide tekrara dayanan pek çok deyiş ve ifadenin ne olduğuna, nasıl çevrildiğine hiç mi hiç değer verilmemiş. O kadar ki ses efektleri dahi bilinmiyor. Anlaşılan o ki çevirmen, Asteriks ya da bir çizgi roman okuru değil, şüphesiz şart değil olabilir ama tercüme edilecek pek çok kitap varken keşke tercih edilmeseymiş diyeceğim… İşin editöryal kısmını hiç katmıyorum. Okur olarak asgari bir özen gösterilmesini bekliyor insan. Epeyce de hızlı çevrilmiş, hemen her sayfada Türkçesi sorunlu, anlaşılmayan cümleler var. Onlardan değil ama bir iki kavramsal yanlıştan söz edeyim. Bunlar yine çizgi roman literatürüne olan uzaklıktan kaynaklanmış şeyler. Hemen tüm kitapta ‘Asteriks’in yazarları’ deyimi kullanılıyor, burada birebir çevrilen sözcük ‘auteur’. Bu sözcüğün ‘fail’ anlamından yola çıkarak Asteriks’in üreticileri veya yaratıcıları denmeliydi. Türkçede biz bunu ‘yazan ve çizen’ olarak kullanırız. Asteriks’in yazarı Goscinny çizeri de Uderzo’dur. Fransızlar bunu kullanmıyor değiller, textes / dessins ibareleriyle sunarlar sanatçıları ama fail anlamında, Latince auctor’dan ilhamla ayrı bir vurgu yaparlar. ‘Evren’in auteur’u Tanrıdır’, Asteriks’in aetur’u yazar ve çizeridir gibi. Biz bunu birebir çevirirsek ‘Goscinny ve diğer senaristler’ gibi anlaşılıyor. Uderzo’yu unutmuş oluyoruz.

Yine tüm kitap boyunca bir vinyet (vignette) kullanımı var, ‘13.sayfanın son vinyeti’ gibi…Biz vinyeti örneğin gazete ve dergi yazılarında metni rahatlatmak, anlatımı kolaylaştırmak için çizilen küçük betimleyici çizgi ve karikatürler için kullanırız. TDK sözlüğünde ‘Bir kitabın sayfalarını süsleyen başlık, süslü harf gibi motif’ denmiş, o da eksik. Çevirideki vinyetin tam karşılığı İngilizcedeki gibi ‘panel’, Türkçedeki gibi ‘kare’ olmalıydı. Tek parça resim kastediliyor. Çizgi romanda hikâye anlatımı, içinde resim ve yazı olan bu karelerin ard arda sıralanarak anlatılmasıyla oluşur. Bırakın Türkçedeki yaygın kullanımını sorup öğrenmeyi, herhangi bir Fransızca-İngilizce sözlükte (Fransız çizgi romanında) vinyet’e bakılsaydı eğer çerçeve, kare veya panel karşılıkları bulunurdu.

Son söz kitabın auter’una: Rouvière de Asteriks hakkında yazmasa okunacak bir yazar değil epeyce geveze ve söyleyeceğini dolaştırmadan söylemiyor bir türlü. Yine de kitabın ikinci kısmının son iki bölümü için ilgiye değer diyebilirim.

Birgün Kitap, 26.6.2010