dil etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
dil etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Pazar, Mayıs 31, 2020

Bir Nurullah Ataç Sözlüğü İçin Girizgah 1948-1949 (K-Z)

Z
Dilci değilim, “yazarken” seçtiğim sözcüklere, cümle yapılarıma bakılırsa eğer oldukça keyfi bir yaklaşımım olduğu görülebilir. Ayrıca, Nurullah Ataç’ın dil anlayışına yakın olmadım hiç. Bu, ona karşıt olduğum anlamına da gelmemeli. Onun yazarlığını, olaylara, döneminin tutumlarına ilişkin yargılarını daima etkileyici bulduğumu ise saklayamam. Bir dönemi herhangi bir yazarla özdeşleştirerek tanımlamak ne denli sağlıklı olur bilemiyorum ama kendi açımdan Ataç, kırklı yılların entelektüalizminin  en önemli sembollerindendir. Aktüel tartışmalara dâhil edilmeye çalışılan, rejimin ebedi bilirkişisi sayılarak saldırılan, sayısız köşe yazısı ve fıkraya konu edilen biridir.  Çoğu zaman hakkında söylenenlere doğrudan cevap vermeyen (tenezzül etmeyen demek daha doğru olur) ama (buraya dikkat!) polemik yapmadan yazamayan yazarlardandır. Önemli bir özelliği dilindeki sükûnettir sanıyorum; metaforlar kullanarak hasmını küçümsemek, “alaysılamak”, kinlenmek onun tarzı değildir. Hempası da olsun istemez sanki… Tanımlanmaktan, biri ya da birileriyle anılmaktan hoşlanmaması karakter özelliklerindendir. Onu, sayısız kez “hayır ben öyle değilim” derken, o minvalde yazarken görebilmek mümkündür.

Bu küçük sözlüğü hazırlarken öncelikle Ataç’ın yazılarından alıntılar yapmayı istedim: Böylelikle sözcüklerin nasıl kullanıldığını göstermek kadar, onun yazar kişiliğini vurgulayabilecektim. Aslına bakılırsa, sözlük, Ataç’ın belirli bir dönemde Ulus gazetesinde haftalık olarak yazdığı yazılardan derlendiği için, baştan bir sınırlılık taşıyor. Evvela, ne öncesi ne sonrası var. Gazete yazılarından çıkartılmış olmaları, Ataç’ın bu sözcükleri “sürekli” kullandığını göstermiyor, göstermemeli. Neden 1948 ve 1949 yılları derseniz, özel bir nedeni yok, “sözlük”, sürdürmekte olduğum bir başka çalışma için belirlediğim dönemden derlendi. Ataç, bana çok “çarpmaya” başlayınca, kendime bir sözlük yapmaya karar verdim. Yıl olarak, gazete sayfalarını epritecek kadar titizlenmedim ama birkaç yıl önceye ve sonraya da baktım. Şunu söyleyebilirim: öncesinde ve sonrasında öz-Türkçe sözcük kullanımı azalıyor, bu anlamda yoğunlaşma yılı ise 1949. Aynı yılın sonunda bir kırılma da oluyor. Dil Kurultay’ından sonra gözle görülür bir azalma hissediliyor. Bazı sözcükleri kullanmaktan vazgeçiyor Ataç, niyesini bilmiyorum.

Ataç, seçtiği birçok sözcük için “henüz daha iyisini bulamadığım için kullanıyorum” demekten çekinmiyor. Amacının tüm sözcüklerin kökenini bilerek kullanmak olduğunu söylüyor. Sözcüklerin ne demek olduğunu anlamadan, onları gelişigüzel diziverenleri “cahil” buluyor (Ulus, 2.9.1949). Sözcük seçimlerinde bütünüyle özgün olmak gibi bir amacı olduğu da söylenemez. Bir çok sözcüğü (keleci, tilcik) Türk Dil Kurumunun sözlüklerinden çıkarıyor: “Ben gösteriş olsun diye yalın Türkçe yazmaya çalışmıyorum, artık Arapça’yı öğrenmeyen Türk toplumunda eski tilciklerin yaşamayacağını bildiğim için böyle yazıyorum; yarının dilini kurmaya uğraşanlara ben de elimden geldiğince, gücümün yettiğince yardım ediyorum” (Ulus, 15.4. 1949). Döneminde olsun, sonraları olsun Nurullah Ataç, “aşırı” bulunduğundan karikatürize edilerek eleştirilmiştir. Doğrusu, Ataç bunları pek önemsememiştir, dahası, farklı bir mizah anlayışı var, özgüvene dayanan mizah denilebilir buna. Bir gün, “Nurullah da ne oluyor?” diyerek cümleye başlıyor ki çabasını, kişiliğini açıkladığını düşündüğüm bu alıntıyla bitiriyorum “önsözü”: “Nurullah da ne oluyor? Adaşlarım darılmasınlar, güzel bir ad değil doğrusu! Ne bileyim? Buram buram bir eskilik kokuyor… Attım ben onu (…) Arkadaşlara, bildiklere de söylüyorum, bana bundan sonra yalnız ‘Ataç’ desinler. Arapça’dan, Farsça’dan Türkçe’ye girmiş tilcikler arasında nice beğendiklerim, sevdiklerim vardı, onları bile kullanmıyorum; babamın taktığı addır diye Nurullah’ı mı saklayacağım” (Ulus, 10.6.1949).


Kalık: Hava.
Kalıksızlık: Havasızlık.
Kamulbuyrum: Cumhuriyet.
Kanığım: Eminim. “Şuna kesin olarak kanığım ki Laurence Olivier Hamlet’i görmükte oynarken onun bir yerini bile kaldırmaz, Shakespeare’e saygı gösterip onun dileklerine uyar[dı].” (Ulus, 19.3.1949).
Kapsadığı: İhtiva ettiği.
Karabasan: Kabus.
Karşıt: Zıt.
Karavaş: Cariye.
Kavsaklamak: Farkına varmak. “O düşünler, siz de kavsaklamadan içinize işlemiştir.” (Ulus, 15.7.1949).
Kaytaklık: İrtica.
Kez: Defa.
Kıpı: An.
Kıpılık: Anlık.
Kıynık: Parça.
Kipler: Kalıplar. “Yazı dilimize gelince, o, bir takım kiplere saplanmış yapma bir dildir.” (Ulus, 4.11.1949).
Kirtinmek: İtiraf etmek. “İstanbul aydını da kirtinsin kirtinmesin içinden, ta içinden bu kanıdadır.” (Ulus, 14.10.1949).
Koçak: Kahraman. “Durulu kurtaracak, gerçek düzeni kuracak, otu ata, eti ite yedirecek koçak onun ölümünden sonra gelen Fortinbras’tır.” (Ulus, 11.3.1949).
Koçaklama: Destan.
Konuşu: Conférence.
Kopuzsul: Lirik. “Bizim kopuzsul yırlarımızın onlardan çok güzel, çok üstün olduğu söylenebilir, bana öyle geliyor ki Fransızların büyük kopuzsul ozanları, bizim divan ozanlarımızın büyükleriyle pek boy ölçüşemezler.” (Ulus, 16.9.1949).
Koşuk: Nazım, manzum. “Bir de eleştirmecimiz olsa, koşuk düzeyit ne yazlırsa yazılsın okusa, gerçek değerleri bulup ortaya çıkarsa, işte o gün görmeli bizi, neymişiz, kendimiz de anlarız” (Ulus, 1.7.1949).
Koşut: Şart. “Bu toplumda, eleştirmecinin yetişmesi için gerekli koşutlar daha yok da onun için eleştirmeci yetişmiyor.” (Ulus, 1.7.1949).
Kög: Vezin.
Köğsüz: Vezinsiz. “Bir yırın yeni sayılması için köğsüz, uyaksız olması yeteceğini sandılar.” (Ulus, 18.11.1949).
Köğük: Mısra.
Kurağlar: Müesseseler.
Kural: Kaide. “Doğrusunu söyleyeyim, yazı yazmanın kuralı kuralları yoktur, kural koymağa kalkanların da bütün dedikleri boştur” (Ulus, 15.7.1949).
Kuramdan Eyleme: Nazariyeden Fiiliyata
Kuşak: Nesil.
Küşüm: Şüphe. “Yazağından ne çıkmışsa hepsinde ölmez derin derin doğrular, geçmez görkemli güzellikler bulunduğunda şuncağız küşümü yoktur.” (Ulus, 19.8.1949).
Küvezlenme: Gururlanma. “Oyunculardan bilmem hangisine uslu uslu öğütlerde bulundu: ‘Bu başarıyla şımarıp da büyüklenme, küvezlenme sakın! Git, öğretmenlerinin önünde diz çök, ellerini öp’ dedi. Diz çöküp el öpmek öğüdüne epeyce gülmüştüm.” (Ulus, 13.5.1949).

Meziyet: Erdem.

Nen: Şey. “Hani Readers Digest diye bir Amerikan dergisi var. Bizde de epeyce satılıyor, okurlarına bir iyimserlik aşılıyor, sormayın sanırsınız ki ürkülecek, korkulacak bir nen kalmamış.” (Ulus, 22.7.1949).
Netek: Nasıl.
Netekse: Nasılsa.
Nite: Nasıl. “Biz bugün Avrupa uygarlığına girmeğe özeniyoruz, o uygarlığa girdiğimizi söylüyoruz, oysaki o uygarlığın özü olan Yunan uygarlığı ile Latin uygarlığını bilmiyoruz, öğrenmiyoruz, nite anlarız, nite kavrarız, nite benimseriz Avrupa uygarlığını?.” (Ulus, 16.9.1949).

Obartma: Mübalağa etmek.
Olanak: İmkan.
Oruntuladığı: Temsil ettiği.
Ozan: Şair.

Öden: Mükafat.
Öğe: Unsur.
Öğrence: Ders.
Öğseyin : Elbette, Zaten. “Şimdiye dek söylememişsem de öğseyin anlamışsınızdır: pek tutulurum ‘biz’ diye konuşanlara . ‘Biz’ demenin alçak-gönüllük göstereni vardır ya, öylesine değil onların ki. Bütün toplum adına, Türk toplumu adına söz söylemeğe kalkıyorlar: düşünmüşler, iyiden iyiye incelemişler, hangi yolun doğru olduğunu, bu ülkeye, bu ulusa nenin gerekip nenin gerekmediğini bulmuşlar, anlamışlar. ‘Anlamış bulunuyorlar’ deyin, daha bir yaraşır onların o çalımlı durumuna. ‘Biz böyle istiyoruz, şöyle istemiyoruz’ dediler mi, bitti artık, size düşen ancak boynunuzu eğip uymaktır.” (Ulus, 12.11.1949).
Öğüt: Tavsiye
Ön yargı: Peşin hüküm. “Eleştirmenin kökü bütün ön yargılara karşı olduğu gibi bütün inanlara karşı da özgür olabilmektedir de onun için.” (Ulus, 1.7.1949).
Önerme: Kaziye.
Önüt: Üstad. “Önüt öyle buyurmuştan bir türlü kurtulamıyoruz.” (Ulus, 2.3.1949).
Örneğin: Mesela.
Örtünç: Müphem. “Ne demektir, ben pek anlamıyorum. Örtünç sözler bunlar, ne var ki bu örtünç sözlerin çok kişiler üzerinde büyük etkisi oluyor: anlayıveriyorlar, anladıklarını sanıyorlar.” (Ulus, 24.1. 1948).
Ötün: Günah. “Özgürlük sevgisinin Tanrı buyruklarına, bağlanca aykırı olduğunu söyler de küvezin en büyük ötün olduğunu düşünmez. (Ulus, 7.9. 1948).
Öy: Vakit.
Öykü: Hikaye. “Bundan böyle hikaye yerine dinlemece diyecekmişiz. Türk Dil Kurumu üyelerini o güzelim buluşlarından tiksindirmemek için ben, söz veriyorum kullanmayacağım o dinlemece tilciğini; bir yol alıştım öykü demeğe, bırakma-yacağım.” (Ulus, 15.4.1949).
Öykünmek: Taklit etmek.
Öylük: Synchronisme.
Özeği: Merkezi.
Özgür: Hür. “Bütün nenlerden önce toplumun kendi kendine karşı özgür olması, bireyleri arasında bir takım duygu, düşünce ayrımları bulunmasına katlanması, bunu bir iyilik sayması, bireyin üzerinden baskısını kaldırması gerektir.” (Ulus, 25.11.1949).
Özgürlük: Hürriyet.
Özlem: Hasret.
Öz-sevi: İzzet-i Nefs
Özsöz: Vecize

Sağtöre: Ahlâk. “Bu ülkede sağtöreyi Abdülhamit bozmuştur. Düşünmeyen bir kimsede gerçekten sağtöre olmaz.” (Ulus, 29.7.1949).
Saldamlı: Ciddi. “Keziban şaka mı ediyor, doğru mu söylüyor, pek anlayamıyordum. Saldamlı diye dinlemeği yeğinledim.” (Ulus, 10.6.1949).
Salkılamak: Haber vermek.
Saltık: Mutlak. “Arı düşünenler, saltık doğrular arkasından gidenler, Hind’in göbeğine bakan ağlakçılarına benzetilerek az mı alaya alındı.” (Ulus, 22.6. 1948).
Sanduvaç: Bülbül. “İşte geyikler var, aslanlar var, gece dallarda şakıyan sanduvaçlar var, nesine yetmiyor? Öyle it gibi, karga gibi, kurbağa gibi gölükleri (hayvanları) karıştırmasın yırlarına, adlarını anmasın onların, ince duygulu okurlarını incitmesin” (Ulus, 18.8. 1948).
Satıca: Çarşı. “Değerlisini seçmeği de bilemezler. Satıcaya giderler en aşağı ne varsa onu seçerler oradan.” (Ulus, 15.7.1949).
Sav: İddia. “Savlamak tilciğini de beğenmediniz mi? Bilirim, ‘havlamak’ tilciğine benzetip güler, alay edersiniz. Benzerse benzer, ne yapalım? Beğenmeyecekler de alay edecekler diye ben, öz dilimde bulunan, ‘iddia’ anlamına gelen ‘sav’ kökünden asılanmayayım mı?” (Ulus, 9.2.1949). [Karşısav: Antitez; Bileşim: Sentez]
Sava: Dava. “Bana öyle geliyor ki ılımlılar da aşırılar da dil savasının özünü kavrayamıyorlar.” (Ulus, 22.12.1949).
Savlıyamaz: İddia edemez.
Sayrı: Hasta.
Sayrılık: Hastalık.
Sazın: Kağıt.
Sevi: Aşk.
Sinci: Mezarcı.
Somutlaşmış: Müşehhaslasmış.
Sorumluluk: Mesuliyet.
Soy: Classique.
Soyut: Mücerret.
Sözdeşi: Yani.
Sözdizimi: Syntaxe. “Bilmediğimiz, unuttuğumuz birtakım tilciklere tapa, kolay anlaşılır, o yazarlar açıkça söylerler söyleyeceklerini, konuşma dilimizin sözdizimine göre söylerler, öyle yazarlar.” (Ulus, 8.7.1949).
Sunca: İthaf.
Sücü: Şarap.
Sürüm: Rağbet.

Şölen: Ziyafet. “Bir gün Yahya Kemal şunu günüsünden çatlatayım diye düşünmüş, yalandan bir şölen uydurmuş” (Ulus, 30.9. 1948).
Takışma: İtiraz.
Tanım: Tarif.
Tanıtlama: İspat etme. “Doğru olabilir dedikleri, gene de benim tuttuğum yolun yanlış olduğunu tanıtlamaz.” (Ulus, 19.8.1949).
Tanmalı: Tuhaf. “Ne tanmalı kişilerdir şu Edebiyat-ı Cedide ozanları.” (Ulus, 22.7.1949).
Tanrıganlık: Rahiplik. “Yazı yazmak, yazarlık etmek kutsal iştir, bir türlü tanrıganlıktır.” (Ulus, 26.4. 1948).
Tansıklama ile: Hayranlıkla. “Onlar sizi tansıklasalar bile siz inanmayın bilginize.” (Ulus, 15.7.1949).
Tapa: Rağmen. “Türk Dil Kurumu bizim kendi kendimize çalışmalarımızı iyi görmese bile, onun bütün buyrularına tapa biz de kendi kendimize çalışacağız.” (Ulus, 2.4.1949).
Taplamak: Kabul etmek. “Ben o yollardan birinin ötekilere üstün olduğunu taplasam bile ötekilerin de büsbütün yanlış, büsbütün yalan olduğuna kendimi kandıramıyorum.” (Ulus, 26.8.1949).
Tekdüzelik: Yeknesaklık.
Tellim: Daima.
Tepki: Aksülameller, reaction.
Tınlılar: Canlılar.
Tigin: Prens.
Tikesidir: Cüzudur. “Onların hepsi ölüdür, artık yıkılmış birer acunun kişileridir, durgun bir toplumun hepsi de biribirine benzer, biribirinin yerine geçebilecek birer tikesidir.” (Ulus, 22.1.1949).
Tilcik: İs. Kelime. “ (…) uygun tilcikleri seçip diyivermeli.” (Ulus, 15.7.1949).
Tin: Ruh. “Neyse ki benim tinim yoktur, bir öldüm mü, bir daha dirilmeyeceğim.” (Ulus, 19.8.1949).
Tirge: Masa. “Ben öldüm mü, büsbütün ölüp gideceğim; tinimi tirge başına çağırmağa kalkanlar boşuna yorarlar kendilerini. Yok ki gelsin.” (Ulus, 7.1. 1948).
Törüt: Sanat.
Tura: İmza.
Tükel: Tam.
Tükelediklerini: Tamamladıklarını.
Tükeli: Tamamen.
Tümce: Cümle.
Tür: Nevi. “Öykü türlerinin biri için bile şöyle kesin olarak ötekilerden üstündür, aşağıdır diyemeyiz. Diyenler, kendilerini beğenmiş, bilgiçlik satmağa kalkan kimselerdir. Ne yazdıklarını okurum onların, ne de yüzlerini görmek isterim. Uzak olsunlar benden.” (Ulus, 25.11.1949).
Türetiverir: İcat eder.
Tüz: is. Halk. “Ozanlarımız Edebiyat-ı Cedide’cilikten kurtuldular, daha eski ozanları, en çok tüz ozanlarını okuyarak Edebiyat-ı Cedidecilerinkinden başka bir yol bulunduğunu öğrendiler.” (Ulus, 8.7.1949).
Tüze: Hukuk.

Ucil: is. Hudut. “Adları dillerde dolaşır, ucilleri aşar da yayılır, yer yüzüne” (Ulus, 1.7.1949)
Ucukler: Harfler. “Arap ucuklerini bilmezler ki ikisinde de ayn’ı görsünler. Yani’yi ayrı, ma’nâ’yı ayrı bellesinler diyeceksin, sonra da çocukların anlamadıkları nenleri bellemelerine, ezbercilikle yetinmelerine şaşacaksın.” (Ulus, 16.12.1949).
Uçlar: Sebepler. “Usa dayanan, usa dayandığı için tartışmadan kaçınmayan uçlar gösteriyoruz” (Ulus, 14.4. 1948).
Uğraş: Meslek.
Uğum: Karar. “Böyle bir uğuma varılırsa sevineceksiniz.” (Ulus, 16.12.1949).
Ulu Gün: Kıyamet. “Koca Süleymen Ulu-Gün’e dek anılacaksa bu, Baki’nin sözündeki bengi suyun duldasındadır.” (Ulus, 24.6.1949).
Usamal: Mantıkî.
Usamaya: Mantığa.
Usul: Akla uygun, makul. “bana o betiyi gönderen kişiler de, onun gibi düşünenler de, bu doğruyu taplamıyorlar, bir dilin, bir yazı dilinin, bilim dilinin usul olması gerektiğini düşünmüyorlar da onun için…” (Ulus, 8.4.1949).
Utku:Zafer.
Uyak: Kafiye.
Uygarlık: Medeniyet.
Uyumlu: Ahenkli.
Uza: Mazi. “Kişi oğlunun en ulu ereği yeniliktir, bütün uza boyunca öyle olmuştur. Yeniliği aramasak, yenilik diye didnmesek bugün düne benzerdi de yaşamın büyük bir çekiciliği kalmazdı.” (Ulus, 20.5.1949).
Uzabetiğimizi: Tarihimizi.
Uzabilim (Uzabilik): Tarih. “Aşık-Paşa-Zade’nin uzabiliği, Mercimek Ahmet’in Kabusname çevirişi gibi birkaç betik var, ancak onları okuyan yok.” (Ulus, 8.7.1949).
Uzağı: Kadim. “Bugünkü uygarlığın uzağı uygarlığı kat kat aştığını görmüyor musunuz?” (Ulus, 16.9.1949).
Uzağıbiliksil: Tarihî. “Bizde olayları, uzağıbiliksil bir görüşle inceleme töresi yoktur. Avrupa ülkelerinden öğrendiklerimizi de öyle bir görüşle incelemiyoruz. Batı uygarlığı ise, uzağıbiliksil bir görüşle ele alınmayınca kavranılmaz.” (Ulus, 2.3.1949).
Uzluk: Maharet.
Uzsöz: Maxime.

Ürün: Mahsül.
Üskes: Mutlaka.
Üstün: Özel.
Üycük: Beyit. “Kög bozulmaz, bozulmaz ya, üycüğün bütün güzelliğini yitirmiş oluruz. Bu da işte yırın büyüsü.” (Ulus, 30.9.1949).

Varım: Mal.

Yacın: Saray. “Yacınına gelen oyunculara babasının öldürülmesine benzer bir oyun oynatır, dilediği Cladius’un yüzüne bakmak, Cladius’un tepkileriyle doğruyu kavramaktır.” (Ulus, 11.3.1949).
Yağı: Düşman.
Yakınma: Şikayet
Yanıt: Cevap.
Yankılayacak: Aksettirecek.
Yansılama: Taklit.
Yapıt: Eser.
Yapıttan yapana: Eserden Müessire
Yararlığı: Hizmeti.
Yararlıkları: Hizmetleri.
Yasavul: Polis. “Bütün o serüven öykülerini, uğruluk, öldürme öykülerini, yasavul öykülerini neden küçük görüyoruz?” (Ulus, 19.1. 1948).
Yasık: Zarar.
Yaşam savaşı: Hayat mücadelesi.
Yaşam: Hayat.
Yaşamı süresince: Hayatı müddetince
Yaşamın Görkemli İyemine: Hayatın haşmetli letafetine
Yazak: Kalem. “Dillerinin, yazaklarının ucuna gelen ilk gelen tilcikle yetinip gelişigüzel yazıveriyorlar, bizler ise kullandığımız tilciklerin gerçek yorularını araştırarak yazmağa çalışıyoruz.” (Ulus, 2.9.1949).
Yeğniseme: Hafifseme, istihfaf. “Kendisinde bulunmayan ne varsa hepsini küçümser, yeğniser.” (Ulus, 21.10.1949).
Yeke: Hükümet. “Demek ki, bir çok kimseler gibi Özgür Düşünceleri Yayma Kurumu da dilimizin yeke gücü ile değiştiğine, yekenin dil işlerine karıştığına inanıyor” (Ulus, 30.6. 1948).
Yetkinlik: Mükemmellik
Yılınç: Müthiş
Yımızık: Çirkin. “Biri için, suçsuz, yoksul bir kızcağızın çektiği acıları anlatıp göz yaşları döktüren bir öykü nite yazılmış olursa olsun, güzeldir; öteki güler buna, yımızık olduğunu söyleyip başını çevirir.” (Ulus, 12.11.1949).
Yır: Şiir.
Yin: Vücut. “Ben yinden ayrı bir tin bulunduğuna inanmadığım gibi biçimden ayrı bir öz bulunabileceğine de inanmam.” (Ulus, 18.11.1949).
Yititler: Meziyetler.
Yitmek: Kaybolmak.
Yoksunlaştırmış: Mahrum etmiş.
Yoksunluk: Mahrumiyet.
Yoluğlar: Fedakârlıklar. “Gençlik bize doğanın bir vergisi değildir. Onu ancak çalışmamızla, kendi kendimizi aşıncaya değin çabalamamızla edinebiliriz. Ona ermemiz için bir çok yoluğları göze almamız gerekir.” (Ulus, 6.5.1949).
Yoluğlanması: Feda Edilmesi.
Yoru: Mana. “O yazılardan bir yoru çıkarıyoruz diye kendilerini oyalar, avuturlar.” (Ulus, 15.7.1949).
Yörelice: Etraflıca. “Şöyle dilediğim gibi okuyup üzerine görelice bir yazı yazmağa daha elim değmedi.” (Ulus, 25.3.1949).
Yürek Karası: Vicdan azabı. “Gerçekten iyi olan bir kimse, başkasının ettiği kötülükleri de kendi etmiş gibi duyar, o yüzden yürek karası çeker. (Ulus, 29.7.1949).
Yürekleme: Teşvik. “Yahya Kemal’e, altmışından sonra, bir yürekleme ödeneği vermeyi doğru bulmuşlar. Doğrunun da bu denli eğrisini görmedim hani! Altmışını geçmiş bir ozanın arkasını sıvazlamak: ‘göreyim seni! Çalış da daha iyi işler gör, adını yeryüzüne tanıt’ demek” (Ulus, 24.1. 1948).

Salı, Nisan 18, 2006

Bir Nurullah Ataç Sözlüğü İçin Girizgah 1948-1949 (A-İ)

Dilci değilim, “yazarken” seçtiğim sözcüklere, cümle yapılarıma bakılırsa eğer oldukça keyfi bir yaklaşımım olduğu görülebilir. Ayrıca, Nurullah Ataç’ın dil anlayışına yakın olmadım hiç. Bu, ona karşıt olduğum anlamına da gelmemeli. Onun yazarlığını, olaylara, döneminin tutumlarına ilişkin yargılarını daima etkileyici bulduğumu ise saklayamam. Bir dönemi herhangi bir yazarla özdeşleştirerek tanımlamak ne denli sağlıklı olur bilemiyorum ama kendi açımdan Ataç, kırklı yılların entelektüalizminin en önemli sembollerindendir. Aktüel tartışmalara dâhil edilmeye çalışılan, rejimin ebedi bilirkişisi sayılarak saldırılan, sayısız köşe yazısı ve fıkraya konu edilen biridir. Çoğu zaman hakkında söylenenlere doğrudan cevap vermeyen (tenezzül etmeyen demek daha doğru olur) ama (buraya dikkat!) polemik yapmadan yazamayan yazarlardandır.

Önemli bir özelliği dilindeki sükûnettir sanıyorum; metaforlar kullanarak hasmını küçümsemek, “alaysılamak”, kinlenmek onun tarzı değildir. Hempası da olsun istemez sanki… Tanımlanmaktan, biri ya da birileriyle anılmaktan hoşlanmaması karakter özelliklerindendir. Onu, sayısız kez “hayır ben öyle değilim” derken, o minvalde yazarken görebilmek mümkündür.

Bu küçük sözlüğü hazırlarken öncelikle Ataç’ın yazılarından alıntılar yapmayı istedim: Böylelikle sözcüklerin nasıl kullanıldığını göstermek kadar, onun yazar kişiliğini vurgulayabilecektim. Aslına bakılırsa, sözlük, Ataç’ın belirli bir dönemde Ulus gazetesinde haftalık olarak yazdığı yazılardan derlendiği için, baştan bir sınırlılık taşıyor. Evvela, ne öncesi ne sonrası var. Gazete yazılarından çıkartılmış olmaları, Ataç’ın bu sözcükleri “sürekli” kullandığını göstermiyor, göstermemeli. Neden 1948 ve 1949 yılları derseniz, özel bir nedeni yok, “sözlük”, sürdürmekte olduğum bir başka çalışma için belirlediğim dönemden derlendi. Ataç, bana çok “çarpmaya” başlayınca, kendime bir sözlük yapmaya karar verdim. Yıl olarak, gazete sayfalarını epritecek kadar titizlenmedim ama birkaç yıl önceye ve sonraya da baktım. Şunu söyleyebilirim: öncesinde ve sonrasında öz-Türkçe sözcük kullanımı azalıyor, bu anlamda yoğunlaşma yılı ise 1949. Aynı yılsonunda bir kırılma da oluyor. Dil Kurultay’ından sonra gözle görülür bir azalma hissediliyor.

Bazı sözcükleri kullanmaktan vazgeçiyor Ataç, niyesini bilmiyorum.

Ataç, seçtiği birçok sözcük için “henüz daha iyisini bulamadığım için kullanıyorum” demekten çekinmiyor. Amacının tüm sözcüklerin kökenini bilerek kullanmak olduğunu söylüyor. Sözcüklerin ne demek olduğunu anlamadan, onları gelişigüzel diziverenleri “cahil” buluyor (Ulus, 2.9.1949). Sözcük seçimlerinde bütünüyle özgün olmak gibi bir amacı olduğu da söylenemez. Bir çok sözcüğü (keleci, tilcik) Türk Dil Kurumunun sözlüklerinden çıkarıyor: “Ben gösteriş olsun diye yalın Türkçe yazmaya çalışmıyorum, artık Arapça’yı öğrenmeyen Türk toplumunda eski tilciklerin yaşamayacağını bildiğim için böyle yazıyorum; yarının dilini kurmaya uğraşanlara ben de elimden geldiğince, gücümün yettiğince yardım ediyorum” (Ulus, 15.4. 1949). Döneminde olsun, sonraları olsun Nurullah Ataç, “aşırı” bulunduğundan karikatürize edilerek eleştirilmiştir. Doğrusu, Ataç bunları pek önemsememiştir, dahası, farklı bir mizah anlayışı var, özgüvene dayanan mizah denilebilir buna. Bir gün, “Nurullah da ne oluyor?” diyerek cümleye başlıyor ki çabasını, kişiliğini açıkladığını düşündüğüm bu alıntıyla bitiriyorum “önsözü”: “Nurullah da ne oluyor? Adaşlarım darılmasınlar, güzel bir ad değil doğrusu! Ne bileyim? Buram buram bir eskilik kokuyor… Attım ben onu (…) Arkadaşlara, bildiklere de söylüyorum, bana bundan sonra yalnız ‘Ataç’ desinler. Arapça’dan, Farsça’dan Türkçe’ye girmiş tilcikler arasında nice beğendiklerim, sevdiklerim vardı, onları bile kullanmıyorum; babamın taktığı addır diye Nurullah’ı mı saklayacağım” (Ulus, 10.6.1949).

Abayı
: Dikkati. “o oyunla, İngiltere’deki bir bozukluğa mı abayı çekmeğe çalışmıştır?.” (Ulus, 11.3.1949).

Acun
: Dünya. “Gökçe-yazın acunu, öteden beri bildikleri, öteden beri alışık oldukları nenlerden başkasına karşı koymağa kalkan kimselerle doludur.” (Ulus, 9.12.1949).

Açkı
: Anahtar.

Ağdık
: Kusur. “ağdıkları, eksikleri yok mu? Olmaz olur mu? Çook. Önce şunu söyleyeyim: yavaş oynuyorlar, Bir Venedik güldürüsünün iki kat hızlı oynanması gerektir” (Ulus, 2.12.1949).

Ağdıksız
: Kusursuz.

Ağıncak
: Merdiven.

Ak ağınıma tapa
: Hüsn-i niyetime rağmen

Ak Ağınlı
: İyi niyetli. “genç yazarların çıkardıkları bir dergi de, benim ak ağınlı olmamın yetmiyeceğini, ne denli uğraşırsam uğraşayım benim artık yeni yetişenlerle anlaşıp uzlaşamayacağımı acı acı başıma kaktı” (Ulus, 25.3.1949).

Ak Gerelti
: Beyaz Perde

Akım
: Cereyan.

Alancı
: Rejisör.

Alavuz
: Riyakâr. “Yalan söylemek, alavuzluk etmek, yaptığımızın, dilediğimizin iyi olmadığını bildiğimizi, ondan utanıp gizlemeğe çalıştığımızı gösterir.” (Ulus, 22.6. 1948).

Algınlık
: Aşk.

Anı
: Hatıra.

Anık
: Hazır.

Anlatı
: Şiir, hikaye vd.

Araç
: Alet.

Assığlanmak
: Faydalanmak. “Ne yapalım ki kişilerin bütün işlerinde asılarını aradıklarını, asılarını düşünmeksizin çalışanlara da alık diye baktıkları bir çağdayız.” (Ulus, 28.12. 1948).

Atasağın
: Hekim. “[öyküde] Azrail öyle ağaçtan inemeyince yer yüzünde ölüm kalmaz, atasağınlarla emcilerin işleri bozulur… Amerikalı yazar, adını öğrendimdi ya, unuttum kurtuldum, Amerikalı yazar işte o öyküyü almış, atasağınlarla emcilerin işi bozulmasını bir yana bırakıp bize ölümü sevimli göstermeğe kalkmış. Ölüm de sevimli olur muymuş?” (Ulus, 27.5.1949).

Automobil
: Kendigider. “Automobil için kendigider’i ben bulmadım. Bay Hasan Reşit Tankut’un hangi dergide çıktığını şimdi bulamadığım bir yazısında görmüştüm; öyle sanıyorum ki ilk olarak o kullandı. Ben belki özdevingen derdim. Automobil’i au ile değil de o ile yazmağa gelince, onu benden beklemeyin: otomobil, olsa olsa, Bay Kemal Cenap Berksoy’un dediği gibi ‘oynayan kulak’ demek olabilir.” (Ulus, 22.12. 1948).

Aydık
: Şiir.

Ayrım
: Fark.

Baba kalıtı
: Patrimoine.

Bağlanç
: Din. “Bağlanç konusunda bile gerçek bilginler, inanları üzerinde düşünmüş olanlar, karşılarındakini kesip atma yolu ile değil, tartışma ile kandırmağa çalışırlar; bunu yeğinlerler; gücün susturmağa kalkmak bilisizlerin, özlerine, düşünlerine gerçekten güvenemeyenlerin işidir.” (Ulus, 12.11.1949).

Bağnazlık
: Taassup.

Balkız
: Şaşaa. “Sanki bir güneş batıyor önümüzde. Yahya Kemal’in yırları, eşsiz gazelleri, o batan güneşin son kızıl parıltıları, son balkızı diye gözüküyor.” (Ulus, 30.9.1949).

Bayığı
: Hakkı.

Bayığını
: Hakkını.

Bayık
: Hak. “Bu durum değildi bizim ereğimiz, biz ulusun gerçekten özgür olmasını, bireylerin bayıklarına, yasalara saygı gösterilmesini diliyorduk.” (Ulus, 5.8.1949).

Baylığımı
: Zenginliğimi. “Bir nen getirmiyor bana, iç baylığımı artırmıyor benim; e! Peki, ben neden tansıklıyayım onu?” (Ulus, 31.1.1949).

Bediz
: Resim. “Köğsüz, uyaksız yırlar yazanların, alışılmamış biçimlerde bediz yapanların ya birer deli, ya ötekini berikini aldatmağa kandırmağa uğraşan birer kişi olduklarını sansalardı, gerçekten öyle sansalardı, uğraşmazlardı onlarla (..) anlıyorlar yeni dörütün gücünü, doğruluğunu anlıyorlar da onun için sinirleniyorlar” (Ulus, 3.6.1949).

Beğeni
: Zevk.

Belgi
: Alamet.

Bellek
: Hafıza.

Benzek
: Taklit.

Bet
: Sahife.

Beti
: Mektup. “Son günlerde iki mektup aldım, biri Nazım İlaldı turasiyle Ankara’dan, öteki Tâlat Tekin turasile İstanbul’dan”. (Ulus, 22.4.1949).

Betik
: Kitap. “Git de betik-satanlara sor: en çok sürülen betikler eleştirmecilerin en çok övdükleri midir? Gene sor onlara: en tanınmış bir yazar yeni bir betiği övünce kaç birim daha çok satılıyor?” (Ulus, 1.7.1949).

Betikleşmek
: Mektuplaşmak.

Betke
: Makale. “Öyle yırlar, öyle betkeler yazıyor ki ne dediğini başkaları değil kendi bile sökemiyor” (Ulus, 19.8.1949).

Bile-duyuş
: Sempati. “Bele-duyuş yoksulu olanlardan bir yararlık umulmaz demiyorum: öyleleri arasından da büyük işler görmüş, verimli doğrular bulup çevrelerine öğretmişi yaymış nice kimseler yetişmiştir. Gene de uzlaşamam onlarla.” (Ulus, 15.3. 1948).

Bileşim
: İzafet terkibi.

Bilgesever
: Feylesof. “Büyük bilgeseverler kısa mı yazmışlardır? Bakın Eflatuna’a, bakın Voltaire’e. Bu yer yüzüne gelmiş yazarlar arasında onlar denli büyüğü az gösterilir, ikisi de kaçınmazlar gevezelikten” (Ulus, 15.7.1949).

Bilim-sözleri
: Terim, ıstılah. “Dil Kurumunun koyduğu terim tilciğini kullanmıyorum, kullanmam da, onun yerine bilim-sözü diyorum, daha bir iyisi bulununcaya değin onu kullanacağım.” (Ulus, 16.12.1949).

Bilim-yurdu
: Üniversite.

Bilinelim
: İtiraf edelim. “Gene de söyleyelim, gene de bilinelim, onların bütün yapıtlarını bir araya getirmekle bir gökçe-yazın, Avrupalıların anladıkları yoruda bir gökçe-yazın ortaya koymuş olamazsınız.” (Ulus, 9.9.1949).

Biliniyorlar
: İtiraf ediyorlar.

Bilisiz
: Cahil.

Birey
: Fert.

Birim
: Tane.

Boşuğ
: İzin.

Boyak
: Renk.

Bölünsüz
: Atom.

Budunbuyrum
: Demokrasi.

Bun
: İhtiyaç. “Genç kişi sevince salt sevmek için, etini saran dilekler yüzünden sevdiği gibi inanınca da salt inanmak için inanır, içinde bir inanma duyduğu için inanır” (Ulus, 6.5.1949).

Büyük Öykü
: Roman.

Çevren
: Ufuk.

Çıltak
: İftira.

Çizek
: Satır. “Birkaç çizek aşağıda, ne yapmak istediklerini anlatırken: “Türk şairlerini bir arada toplamak, kaynaştırmak, edebiyatımız için ileride bir kaynak olabilmek’ diyorlar. Türk ozanlarını bir araya toplamak ne demek? Ayrı ayrı çığırlar olmasın mı bizim yazınımızda.” (Ulus, 7.1. 1948).

Çoğunlaştırarak
: Cemileştirerek.

Çözüm
: Tahlil.

Çözümleyen
: Tahlil eden.

Dayanışma
: Tesanüt.

Değgin
: Dair.

Değme
: Her.

Denetiniz
: Murakabanız.

Devinme
: Hareket.

Deyim
: Tabir.

Dışarılayacak
: Hâricileştirecek

Doğal
: Tabii

Doğmaca Oyun
: Tuluat.

Dokunca
: Zarar. “Gönlüm netek isterse ben öyle yazıyorum. Kimseye bir dokuncası olmadıktan sonra özgür değil miyim dilediğimi yapmakta?” (Ulus, 15.4.1949).

Dölekleşmiştir
: Temkinleşmiştir

Dörütmen
: Sanatkâr. “Sen bu ülkede bir ozanı, bir öykücüyü, bir dörütmeni bir eleştirmecinin tanıttığını, tanıtabildiğini gördün mü?” (Ulus, 1.7.1949).

Duldasında
: Sayesinde.

Duruk
: Statik. “Biz yüzyıllardan beri, kapalı, duruk bir toplum, duruk bir acun içinde yaşamaya alışmışız.” (Ulus, 2.3.1949).

Durul
: Devlet.

Durulman
: Devlet Adamı.

Duygusallık
: Sentimantalisme. “Bir duyguculuk, bir duygusallık var hepsinde, düşünü de bir duygu edip çıkıyorlar işin içinden.” (Ulus, 22.7.1949).

Düşsül
: Hayalî.

Düşün
: Fikir. “Gençlerin de düşünlerinde, beğenilerinde titizlik göstermemelerini doğru bulurum sanmayın, onu da sevmem, ancak yaşlılarınkini daha bağışlanmaz bir suç saydığımı söylemek istiyorum.” (Ulus, 19.8.1949).

Düşün Eğitimi
: Fikir terbiyesi.

Düşünüş
: Mentalite prélogique.

Düzeyit
: Nesir. “Yüzyıllar boyunca, güzel deyişin, iyi deyişin kamunun konuşmasına benzemesi doğru olmadığına inanmışız, bu inandan da kurtulamamışız. Namık Kemal, düzeyit yazmak ister, gene de kamunun konuşmasına gidemez, söylemek istediğini şöyle çırılçıplak söyleyemez, bezemeğe, yalnız yabancı tilciklerle değil, güç anlaşılır bir söz-dizimi ile de bezemeğe çalışır, Namık Kemal’de kendi sesini dinleyiş vardır, vurgundur kendi sesine, söylediğinden, söyleyeceğinden çok sesidir onun için önemli olan” (Ulus, 8.7.1949).

Düzeyitçiler
: Nâsirler.

Düzeyitte Erek
: Nesirde Gaye.

Düzmecilik
: Sahtekârlık.

Düzsöz
: Nesir.

Eke
: Akıl. “Siz ekeliğin, inceliğin böylesini belki beğenmezsiniz; sizin beğenip beğenmemenize kim bakar? Beğenenler sağ olsun.” (Ulus, 23.9. 1948).

Ekilemek
: Tekrar etmek. “Bunu eskiden de söylediydi, ne diye ekiliyor dedirtmez.” (Ulus, 15.7.1949).

Ekin
: Culture.

Eleştirmeci
: Münekkit.

Em
: İlaç.

Emci
: Eczacı.

Enez
: Zayıf.

Ep
: Sebep. “Bir kişinin tuttuğu yoldan dönmesi için bir tek ep olabilir, o da tuttuğu yola kendisinin artık inanmamasıdır.” (Ulus, 30.12.1949).

Epini Sapını
: Sebebini Sırasını.

Epler
: Sebep olur.

Erdem
: Fazilet.

Erek
: Gaye. “Dörütün ereği güzellikler yaratmaktır demenin bir gülünçlüğü vardır doğrusu. Bilinmeyeni gene bilinmeyenle tanımlamaya kalkmaktır da onun için.” (Ulus, 12.11.1949).

Eremlemek
: Razı olmak.

Eremlerler
: Razı olurlar.

Erinçlik
: Rahatlık. “Düşüncenin, düşünün uğrında erincimizi de, yaşamımızı da yoluğulamağa katlanmak gereken bir değer olduğunu gerçekten anlamadığımız için çekiniyoruz.” (Ulus, 29.7.1949).

Erksinmek
: Hakim olmak. “Tilciklerle güzel biçim kurmak salt o tilcikleri düşüncenin yürüyüşüne uydurmak demek olsaydı o dörüt değme kişinin elinden gelirdi; ona ermek için dilin kurallarını bellemek, onlara erksinmek yeterdi.” (Ulus, 22.2.1949).

Ertek
: Masal. “Azrail’i ağaca çıkaran koca karının erteği, bütün ülkelerde olduğu gibi bizde de bilinir.” (Ulus, 27.5.1949).

Eseme
: Mantık.

Esim
: İlham. “ Dörütmenlerimizin tüz dörütünden yüz çevirmelerini, ondan esim almamalarını öğütleyecek değilim; tüz yırlarını ben de severim, içlerinde iyi olmayanları çoksa da bir kaçı okuyanlara tükeli bir olgunluk duygusu verir.” (Ulus, 11.5. 1948).

Esiz
: Fena. “(…) seçtikleri uğraş gereği doğruyu eğriden iyiyi esizden ayırt etmek boyunlarına borç olanlar da ürpermeksizin bu görüşü benimsiyorlar.” (Ulus, 22.6. 1948).

Esrikleşmek
: Mest olmak.

Eşanlamlı
: Müteradif.

Eylemce
: Fiil.

Genez
: Hoşgörü. “Bizimki de bir bağlanç değil mi sanki? Bizim de bir inandımız yok mu? Biz de ‘Kişi oğlunun büyüklüğüne, yaratıcılığına, özgür olması, kendi kendine düşünmesi gerektiğine inandım’ diyoruz. O bağlanç, genezlik bağlancı idi, bugünün bağlançları ise bağnazlık diyor.” (Ulus, 15.3. 1948).

Gereksinme
: İhtiyaç. “Bir eleştirmecilik yok bizde. Neden yok? Sorulur mu bu? Toplum istemiyor da, gerçekten bir eleştirme bulunmasını dilemiyor, o gereksinmeyi duymuyor da onun için yok. Ne dedim sana deminden? Bu toplum yazara, yazıncıya inanmıyor dedim, beğendiği yazıları da ancak gönül eğlemek için okuyor, üzerinde durmuyor.” (Ulus, 1.7.1949).

Gerelti
: Perde.

Giz
: Esrar, sır.

Gökçe-yazın
: Edebiyat. “Gökçe-yazın dediğin de eleştirmecisi olmadan neye yarar?” (Ulus, 1.7.1949).

Gönenmek
: Memnun Olmak.

Gönüldeş
: Dost. “Kendisini anlayan, beğenen bir kişiyse gönüldeş olur onunla, anlamıyor, beğenmiyorsa geçer gider yanından” (Ulus, 1.7.1949).

Görçek
: Ufuk. “Yahya Kemal’in yırlarında, örneğin Hugo’nun, Baudelaire’nin, Mallarme’nin Fransız gökçe-yazınına, Tevfik Fikret’in Türk gökçe-yazınına getirdiklerine benzer bir yenilik aramamalıdır, alanı, görceği genişletmemiştir o, kendisinden önce var olana bir nen katmamıştır, bulduğunu işlemiş, inceltmiştir.” (Ulus, 9.12.1949).

Göreceleyin
: Nisbeten

Görkemli
: Muhteşem

Görmük
: Tiyatro. “Doğmaca oyun yapsınlar, bizde görmüğün gelişmesine, ilerlemesine, bir Türk görmüğünün kurulmasına en büyük yararlığı etmiş olurlar. Unutsunlar Shakespeare oynadıklarını, kendileri eğlensinler, gelenleri eğlendirsinler, korkmasınlar bundan, gerçek yıra gerçek törüte böylece varırlar.” (Ulus, 15.1.1949).

Göveri
: Sebze. “Ahmet Haşim etlerin, böreklerin, türlü türlü göveri yemeklerinin sözünü, ağzının suyu akarak dinlemiş.” (Ulus, 30.9. 1948).

Gözgü
: Ayna.

Gözlem
: Müşahede.

Güc
: Cebr.

Güldürü
: Komedya.

Günce
: Gazete. “Ne yapıp yapıp ele güne duyuracaklar, günce mi olur dergi mi olur. Ne bulurlarsa döşeniverirler” (Ulus, 1.7.1949)

Güngöre
: Pencere.

Günü
: Haset. “Belki bir takım öfkeleri, sevileri, günüleri vardır, o başka, o değil bizi ilgilendiren: kendisinin bir acun görüşü var mı?” (Ulus, 22.1.1949).

Ilgım
: Merak.

Ilgımlanıyorlar
: Merak ediyorlar.

Ilımlı
: Mutedil.

Ira
: Karakter.

İç Töre:
Etik, usla varılan ahlâk. “[Kemalettin Kamu] senin ölümünle aramızdan belki büyük bir ozan eksilmedi, arı bir kişi, bağlandığı ilkelere gerçekten bağlanmış, iç törenin yasalarından ayrılmağı, bir gün bile düşünmemiş bir kişi eksildi.” (Ulus, 8.3. 1948).

İkircinlik
: Kararsızlık.

İlenirdi
: Lanet ederdi.

İlginç
: Intéressant.

İlintiler
: Alakalı.

İlke
: Prensip.

İm
: İşaret.

İnandım
: Amentü.

İnginlik
: İnhitat, aşağılama.

İyemli
: Latif.

Cuma, Mart 24, 2006

“Keyifli” Bir Seyir Hali

Konuştuğumuz dil, düşünce ve davranışlarımızı, algılama biçimlerimizi doğrudan etkiler. Çeyrek asır önce, farklı dilleri konuşanların dünyayı farklı biçimlerde deneyimleyerek yaşadıkları görüşü pek de tartışılmadan kabul görebilirdi. Bugün, globalleşmeye bağlı olarak farklı yorumlar yapılıyor. Hollywood’un, televizyonun, İngilizce’nin etkilerinden söz ediliyor. Yerel dillerin giderek kaybolmasına karşı geliştirilmiş muhalif tepkileri hemen her ülkede görebilmek mümkün. Asıl ilginç olan, globalleşmenin politik bir arka planla birlikte dillere sirayet etmesi; sözcükleri, yorumları belirlemesi; bir alışkanlık yaratarak dilsel seçimleri etkilemesi.

Bilmem dikkatinizi çekiyor mu? Televizyonlardaki sohbet programlarında, Talk Showlarda veya çeşitli sanatçı röportajlarında konuşmacılar sıkça keyifli sözcüğünü kullanıyorlar. Keyifli bir ortam, keyifli bir çalışma ya da keyifli bir birliktelikten söz ediyorlar. Genellikle ya yaşarken mutlu olunmuş, geçmişe dair bir “an”dan ya da yapılacak bir işten söz ederken tercih ediliyor: “Keyifliydi”, “müthiş keyif aldım” veya “mutlaka keyifli olacak” . Bazen minimalliği işaret edebiliyor: “Öyle büyük-iddialı bir film değil bu, keyifli bir şey yapmak istedik sadece”. Doksanlı yıllarda çokça kullandığımız sözcüklerden biri “hoş”tu. Filmler, romanlar, kadınlar, erkekler, şarkılar, ambiyanslar, mekânlar hep hoştu. Bugünün modası “keyifli” demek, “hoş” ve “çook güzel”se peşi sıra geliyor. Biri “müthiş keyifli” derse onunla hem fikir olan bir başkası –iki o’lu- “çook güzel”i ekleyiveriyor. Keyifli adamlar ve yazarlar var artık, keyifli oldukları anları anlatıyorlar bize. Nereden çıktı bu “keyifli” sözü derseniz eğer, kendisi için İngilizce’deki “cool”un bir tercümesidir diyebilirim.

Sadece bizde değil, hemen her yerde, entelektüeller arasında moda olan bir deyiş ya da tavır, toplumda yaygınlaşırken ister istemez farklılaşıyor, özellikle televizyonun “diline dolanırsa” adeta bukalemunlaşıyor. Haliyle cool da aynı “tornadan” geçmiş. Ayrıca bireyselliğe ve hazcılığa engel olduğu varsayılarak “tatsız” bulunan marksizm’e yönelik eleştirelliğin bu moda sözcüklerin yaygınlaşmasındaki katkısı su götürmez. Ben vurgulu konuşma ve monologlara bu sözcük ve deyişler oldukça denk düşüyor.

“Ben beğendim”, kimin ne söylediğini umursamamak; “müthiş keyifli” veya “çook hoş” ise romantik bir kişisel ifade olarak okunabilir. En azından rasyonel ve mesafeli olmadıkları kesin, daha çok heyecanlı, iddiacı, duygulu ve “duyarlı” bir tepki sayılabilirler. Zaten “duyarlı olmak” da bir dönemin moda deyişiydi. Duyarlı bir toplum arzu ediliyordu; Feminist mizahı “duyarsız erkekleri” gırgıra alıyor, “yaşananlara karşı duyarlıyım” diyen arabeskçiler nerdeyse solcu sayılıyordu. “Siyaseten doğruluk” diye tercüme edilen politically correct anlayışının duyarsızlıklardan bahseden konuşmaları etkilemediği söylenebilir mi?

Cool ve politically correct, İngilizce’de de olur olmaz bir çok yerde, farklı durum ve olgular için kullanılabiliyor. Farklı dillere dahil olurken eklektik ve muğlak anlamlarını da taşımış oluyorlar. Örneğin on yıl kadar önce Türkçe’de samimi olmak cool bir tavır olarak gösterilirdi; içinden geldiği gibi davranan, duygularını kolaylıkla açığa çıkartanlar (politik veya apolitik anlamda) duyarlı ve (dürüst, dobra ve pervasız anlamında) samimi bulunurdu: “Samimi değilsen halk inanmaz”. Oysa bugün, samimi olmak-kameraların önünde ağlamakla özdeşleştirilerek deşifre ediliyor, uncool bir tavır sayılabiliyor.

Sonuçta, cool ve politically correct, kimi zaman yerel bir içerikle ama mutlaka çelişkili ve eklektik biçimlerde Türkçe’de seyr ü sefer halinde dolaşıyor. Keyifli, hoş, duyarlı ve samimi olmak şimdilerde nüfuzlarına geçirdikleri terimlerden.
[11 Kasım 2003, Milliyet Popüler Kültür]