Amcabey etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Amcabey etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Pazartesi, Eylül 28, 2026

Sokaktan Eve Kaçan Çizgi Romanlar (I)

Hep geçmişten, hafızalarda yer etmiş çizgi romanlardan söz ediyorum. Bu defa bir istisna yaparak değişen çizgi algısından ve hikâye yapısından bahsedeceğim. Biraz geçmişe, biraz bugüne giderek bir karşılaştırma yapacağım.

Her dönemin bir çizgi anlayışı olur, çizgi ve tür tercihlerini, hikâye temposunu, karakterlerin niteliklerini, anlatım biçimlerini belirler. Üreticiler de ister istemez bu anlayışa uyum sağlarlar. Popülerlik ve telif getirisi büyük ölçüde bu uyumlulukla ilgilidir. Yayıncılar ve okurlar, üreticilerden popüler olanı -ki popüler olan çoğu insana yeniymiş gibi gelir- yeniden isterler. Türkiye’de yıllarca Oğuz Aral’ın çizgisi ve hikâye anlayışı popülerdi. Bu yalnızca pek çok çizerin onun yetiştirmesi ve öğrencisi olmasıyla açıklanamaz elbette. Çoksatar ve ilgi gören her tarz yinelenir, taklit edilir ve çeşitlendirilir. Telif getirisi ve popüler olan çizgi anlayışı, “görünmez bir el” gibi bütün eğilimleri ve çizgi romanları istifler.

Seksenli yıllara kadar şehir ve iç mekânlar çizgi romanlarda kendini pek gösteremedi, anlatının bir unsuru olarak var olamadı örneğin. Çizgi romanların nerede geçtiği o denli önemsenmiyor, fondaki ayrıntılar akla gelmiyor, karelerde kendine yer bulamıyordu. Bu bir eksiklik olarak da görülmüyordu. Her çizer buna göre çiziyordu, önemli olan kahramanın eylemiydi, serüvenin nerede geçtiği o denli mühim değildi. Garip bir biçimde bütün kahramanlar başka ülkelerde, başka diyarlarda serüvenler yaşıyor ama o ülkeler, o kültürler kendilerini gösteremiyordu. Utanmaz Adam Paris’te veya Berlin’deydi ama bir iki kare dışında o şehrin Paris mi Berlin mi olduğu hiç anlaşılmıyordu. İç mekânlar ayrıntısızdı, yerel ve otantik özellikler sınırlıydı, belgeselci tutum yok gibiydi.

Yanlış anlaşılmasın, mesele Paris ya da Berlin’le ilgili görsel doküman veya inandırıcılık eksikliği değildi. Mekânın ve şehrin anlatısal bir önemi yoktu demek istiyorum. Cemal Nadir, 1946’da Amcabey ile Tarzan’ı İstanbul caddelerinde resmederken çevredeki apartmanlar her yer olabilecek bir anonimlikteydi. Turhan Selçuk’un 1959’da Abdülcanbaz’da, İstanbul caddeleri genişletilirken çizdikleri de benzer bir anonimliğe dayanıyordu. Dümdüz bir sembol gibi çizilmiş, birbirinden hiçbir farkı olmayan binalardan kurulu bir sokak sunuyordu bize. Gerçeklik vehmi hikâyenin kendisiyle, kahramanın yapıp ettikleriyle ilgili olarak kurulduğundan, sadece o önemsendiğinden diğer her şey gereksiz bir teferruat sayılıyordu.

Seksenli yıllardan itibaren bu yaklaşım değişti. Gırgır’ın genç çizerleri çizgi roman yapma şansına ulaştıklarında, kendilerinden önceki kuşağın yazıp çizdiklerinin üstüne çıkma arzusuyla üretiyor, çalışmalarına daha önce görülmemiş ayrıntılar katmak istiyorlardı. O güne değin Gırgır kahramanları kenar mahallelerden geliyor ve hikâyeleri sokaklarda geçiyordu ama ne gecekondular ne de sokaklar adam akıllı gözüküyordu. Turhan Selçuk’un apartmanları gibi gecekondular da küçük sembollerdi. Gerçekçi değillerdi, o evlerin duvarlarında ne vardı, eşyalar, mutfaklar, danteller, çerçevelerdeki resimler nasıldı bilinmiyordu.

Oysa yeni çizgi romancılar sokakları çizerken kalabalıkları, vitrinleri, binaları, arabaları bütün gerçekçiliğiyle resmetmeyi deniyorlardı. Binalar ve insanlar birbirinden ayrışıyor, hepsinin teker teker karakteri ve farklı görünümleri oluyordu. Bu ayrıntıcı yenilenmenin yanı sıra başka bir şey daha yaptılar: Kareler arası ardışıklık ilkesini farklı bir biçimde kullanmaya başladılar. Geçmişte balon ya da anlatım kutusu içermeyen karelere neredeyse hiç rastlanmazken, artık birbirini izleyen ve ancak o ardışıklık içinde anlam kazanan sessiz kareler kullanılmaya başlanmıştı. Ayrıntılı genel planlardan yakın plana doğru ilerleyen, adeta zoom etkisi yaratan sayfalar kurulabiliyordu. Çizerin gözü, bir başka deyişle kameranın gözü değişmişti. Kare içi sahnelerin sadece kahramana odaklandığı, ne yapıp edip ona döndüğü, ona göre belirlendiği çizgi anlayışı geride kalıyordu.

Bülent Arabacıoğlu arka planları ve şehri mutlaka ayrıntılı çiziyor, zor sahneler kurarak insan kalabalıklarını iddialı bir biçimde hikâyelerine katıyordu. Yetmişli yıllarda gecekonduları uzaktan bir sembol gibi sunan Engin Ergönültaş, yirmi yıl sonra onların içine giriyor, onları daha yakından göstermeye başlıyordu. Çatıları, balkon demirlerini, rüzgârda sallanan çamaşırları, sokağa bakan kadınları, gezinen kedileri, aylakları başka türlü resmediyordu. Çizerlik rekabeti arttıkça kalabalık ve çizilmesi zor panoramik sahneler hikâyelere yayıldı.

Yarın devam edeceğim…

Cumartesi, Temmuz 11, 2026

Şehirli kadınlar ve Amcabey


Cemal Nadir’in Amcabey’inden, ilginç bir bölüm paylaşacağım.  Bir vatandaş, Amcabey’le konuşuyor, resmi bir icraatı övüyor. Bu ilk katman, doğrudan Köy Enstitüleri ve gezici köy öğretmenleri lehine bir propaganda. Karikatür, Maarif Vekâleti’nin yeni uygulamasını tanıtıyor. Anlatıcı, devletin hizmetlerini sıralıyor: köy öğretmenleri köy köy dolaşacak, kadınlara dikiş, nakış, çocuk bakımı, hijyen gibi konuları öğretecek. Bu bölümde mizah neredeyse yok, okuyucuya bir kamu politikası aktarılıyor.

Anlayacağınız bant karikatür, gazete haberi ile propaganda afişi arasında bir yerde duruyor.

Asıl ilginç olan ikinci katman ise Amcabey’in cevabı ile başlıyor: “Oldu olacak köylü kadınlar da şehirleri dolaşıp hemşirelerine ana olmanın faziletlerini öğretseler.”

Bugün kulağa tuhaf geliyor ama bu cümle dönemin belirgin bir kültürel gerilimine yaslanıyor. Şehirli kadınlar öncelikle, annelikten uzaklaşmış, modernleşmenin etkisiyle aile değerlerini ihmal etmiş kişiler olarak resmediliyorlar. Buna karşılık köylü kadın, “doğal”, “üretken”, “anneliği bilen” kadın olarak idealize ediliyor.

Dolayısıyla espri aslında gezici öğretmenleri değil, şehirli modern kadını hedef alıyor. “Siz köylüye anneliği öğreteceğinizi sanıyorsunuz ama asıl anneliği siz onlardan öğrenmelisiniz.” demeye getiriyor.

Malum, erken Cumhuriyet’in sık rastlanan çelişkilerinden biridir: kadınlar kamusal alana davet edilir ama bu davet çoğu zaman annelik rolünü güçlendirecek biçimde gerekçelendirilir.

Karikatürü ilginç yapan da tam olarak bu. İlk bakışta Köy Enstitüleri üzerine bir karikatür gibi görünürken, aslında şehir-köy, modern-geleneksel ve kadınlık rolleri üzerine dönemin zihniyetini ele veriyor. Mizah, burada eleştirel değil, devlet politikasını destekleyen ve aynı zamanda toplumsal cinsiyet normlarını yeniden üreten bir araç olarak kullanılıyor. Bu yüzden karikatürün tarihsel değeri, güldürme gücünden çok daha yüksek.

Pazar, Mart 08, 2026

Nazım ve Cemal Nadir


Cemal Nadir’in Amcabey bantında rastladım Nazım’a… Amcabey, üç şairle plaja inmiş; “işte deniz, işte güneş, işte kadın” diyerek her birinden birer şiir istemiş. Şairler: Nazım, Abdülhak Hamit ve Orhan Seyfi.


Cemal Nadir, üç ismin poetikasından hareketle dizeler “uydurmuş”. Olmuş mu, olmamış mı derseniz eğer… Aktüel esprilerin üzerinden neredeyse bir asır geçmiş, bugünden o nüansları kavramaya çalışmak pek de akıl karı değil. O faslı geçiyorum. Nazım’a atfedilen “Gözleri siyah kadın, o kadar güzelsin ki…” dizesini “dişlerimle kanatıp…” diye sürdürmek teknik olarak elbette mümkün ama tonun bilinçli bir sertleştirmeye yaslandığı açık.

Benim ilk ilgimi çeken, şiir parodilerinden çok görsel tercihler oldu. Tiplemeler… Abdülhak Hamit, dönemin “şair-i azamı” olmasından dolayı çizgide ona daha temkinli, hatta saygılı bir mesafe var. Orhan Seyfi hem mesai arkadaşı hem Akbaba’daki patronlarından biri, neşeli, sevimli, zararsız bir portre tercih edilmiş. Nazım ise sinirli, yumruğundan yıldızlar fışkıran, sert ve huşunet yüklü bir figür olarak karikatürize edilmiş.

Bu tercih salt mizah refleksi mi yoksa dönemin ideolojik gerilimlerinin bir izdüşümü mü? Karikatür her zaman abartır ama abartının yönü tesadüf değildir. Nazım’ın muhalif enerjisi, daha o yıllarda bile onu “tehlikeli coşku” kategorisine yerleştirmiş görünüyor. Parodi edilen dizeleri o gözle okuyunca ton değişiyor: çürüyen gözler, yorulan asab, dişlenen gerdanlar, sürülen kanlar… Bir grotesk doz artışı istenmiş. Pıyy...

Nazım’ın şiirindeki gerilimin sadece şiddet imgesiyle açıklanamayacağını biliyoruz. Lirizmle politik öfkenin, erotizmle devrimci retoriğin iç içe geçtiği bir dili her zaman olmasa da kullanırdı. Karikatür ise bu çoğulluğu budayıp “tehlikeli şair” şablonuna indirgiyor. Popüler kültür piyasası böyle çalışır: tekrar edilen imge, zamanla metnin (ve orijinalin) yerini alır. Şair okunmadan tanınır, dize duyulmadan hüküm verilir. Klişe tam da böyle kurulur, karmaşıklığın yerine hızla tüketilebilir bir tip yerleştirilir. Nazım’ın muhalif enerjisi, bu bantta estetik bir fazlalık değil, kontrol edilmesi gereken bir aşırılık gibi resmedilmiş demek istiyorum.

Bir not: Bu bantın asıl cazibesi ya da gerilim odağı mı demeli, fondaki güzel kadın olmalıymış. Çizim o potansiyeli taşımıyor. Kompozisyonun görsel dengesi zayıf, figür dağılımı ve arka plan ilişkisinde bir eksiklik var. İyi bir gazete editörü “zanaat ve anlam eksikliği” gereği bu “işi” yeniden çizdirirdi. Gazete temposu buna izin vermemiş olabilir ama Cemal Nadir bu bantı kitabına alırken elden geçirseymiş, işin hem esprinin hedefi hem estetik bütünlüğü daha berrak olurmuş.



Cuma, Aralık 15, 2023

Amcabey yastığı

Amcabey, çizgi dünyamızın ilk popüler kahramanlarından biri. Otuzlu yıllarda yoğun ilgi ve sempati gördüğü, okura yeni geldiği anlaşılıyor. Yani hem modern duruyor hem de ahlaken geleneği koruduğuna inanılıyor. 

Yukarıdaki görsel, Resimli Hafta dergisi okurlarına verilmiş bir yastık yüzü-modeli örneği...Derginin ortasında kadın okurlar için bir poster verilmiş, madde madde sıralanarak bir yastık yüzünün nasıl tamamlanacağı anlatılmış.

Son paragraf sevimli: "İşte Resimli Hafta okuyucularına Cemal Nadir'in bir yılbaşı hediyesi, kendisi imkan bulsaydı, bütçesi müsait bulunsaydı hiç birinizi zahmete sokmaz, size birer tane yapılmış yastık hediye edebilirdi." 

Ailevi, sevecen, duyarlı ve hürmetkar duruyor, saçma gelebilir, bugün benzer bir bağlamda, tivit olarak yazılsaydı ne tepkiler alırdı diye düşündüm... Bu türden what if soruları-karşılaştırmaları zamanı anlamak adına zihin açıcı olabiliyor.



Pazartesi, Ocak 16, 2023

Beyamca

 Çizgiyle ilgili popüler kahramanlar sayılırken Cemal Nadir'in Amcabey'i mutlaka akla gelir, zikredilir... Oysa neredeyse mesleği çizerlik karikatüristlik olanlar da dahil olmak üzere Amcabey bantlarını enikonu bilen ve okuyan yoktur. O kadar konuşuluyor, bana garip geliyor çünkü, birileri de oturup, şu külliyatı derleyip toplamaya kalkışmıyor. Böyle bir albüm-kitap olsa, neyi nasıl anlatmış-çizmiş herkesin daha doğru bir fikri olabilir halbuki...

Amcabey, ortayaşlı, hafif göbekli, yüzü güleç ve gamzeli, nüktedan ve hazır cevap bir İstanbullu erkek... Şehirde geziniyor, sağa sola laf yetiştiriyor, cevabı yapıştırıyor ve "güldürüyor". Gülme meselesi haliyle karışık, zamane mizahını bilemediğimiz için ancak tahmin ediyoruz, yoksa bugünden bakınca çok da komik gelmiyor... Hatta sivri, benbilirimci, doğrucu ve sert bile olabilir, fazlasıyla öğretmence duruyor esprileri...

Zamane mizahıyla ilgili ömrüm olursa, emekliliğimde  galiba, "arkeolojik bir şeyler" yazmak istiyorum... Bana "Amcabey" neden popüler oldu sorusunu sormak ve bir cevap aramak zihin açıcı geliyor. Hemen bir iki cevap verebiliriz, Cemal Nadir döneminin en popüler çizeri ve Amcabey basın yayın tarihi açısından yeni ve Amerikanvari bir şey...Bu ikisi bile kolektif beğeniyi açıklayabilir.

Benim ilgimi çekense şu, gazeteye modern bir tefrika hayal ediyorsunuz ve seçtiğiniz kahraman bir "amca"... Günümüz popüler kültüründe bir amcayı kahraman seçmek çok zor, medya profesyonelleri daha ilk ağızda ilgi çekmeyeceğini söylerler, iş daha başlamadan biter, günyüzüne kolay kolay çıkamaz demek istiyorum. 

Şu düşünülebilir, o yıllarda gazeteciler kendilerini devletin bir temsilcisi gibi gördüklerinden ticari değil siyasi bir tercihte bulunmayı tercih ediyorlardı. Cemal Nadir de pedagojik bir tutumla, halk terbiyesi adına bir "karakter" ve "ders" seçti kendine... Öyle anlatılmalıydı ki Amcabey "ders" vermeliydi halka...Bir erkek ve amca olması belki de ders vermesini kolaylaştırıyordu... 

Elbette bu da bir yorum...Amcabey'in popülerliğine akıl yürütmek, otuzlu yılların iklimini anlamamızı kolaylaştırabilir, ben halen o iddiadayım. 

Cumartesi, Şubat 15, 2020

Pazarola Hasan Bey



Otuzlu yıllarda gazetelerimizde gündelik hayatı hicveden, ucundan kıyısından olup bitenleri yorumlayan çizgi bantlar yayımlanır olmuştu. Akşam'da Cemal Nadir'in Amcabey'i, galiba Vakit'te Dehri Efendi vardı, Son Posta'da yukarıda bir örneğini gördüğünüz Pazar Ola Hasan Bey... Orhan Ural üretimiydi  ama ilk dönemlerde Necmi Rıza da çizmişti.

Amcabey, bir hayali tipleme, Dehri Efendi ise Hüseyin Rahmi'nin Mürebbiye romanından çıkma yine hayali bir karakter... Pazarola Hasan Bey'e gelince sahiden yaşamış, geçen yüzyılın ilk çeyreğinde İstanbul'un sembollerinden olmuş, kafası vücuduna göre büyük olan bir deli...Bir fıkra kahramanı gibi gazetelerde ve halk arasında konuşuluyor. Çeşitli tuhaflıklar yapıyor, her dediğinde bir keramet aranıyor, keramet arayanlara gülünüyor filan...

Mizahçı ve karikatüristler, bu türden isimleri, sözlü kültürün parçası olmuş kahramanları çizgilerine, dergi ve gazetelerine taşımayı bir alışkanlık olarak uzun yıllar sürdürmüşlerdir. Nasrettin Hoca'yı, Keloğlan'ı, Karagöz'ü tekrar tekrar konu etmeleri biraz bundandır.

İşlevsel tabii, hem bu karakterin popülerliğinden faydalanıyorsun hem de eleştirilerine itibar kazandırarak kendini koruyorsun.

Yukarıdaki görsel Menemen Olayı'ndan sonra çizilmiş (1.1.1931), Pazarola sarıklı bir Hoca'yı yolda çeviriyor, "Hocam, ver şu sarığı bakalım" diyor ve aldığı sarığı "burarak" ipe dönüştürüyor ve "esprisini" patlatıyor: "Eğer inkilaba kastedersen seni bu iple asarım"

Pazarola Hasan, öleli belki beş yıl olmuş, siyasete girer miydi, böyle bir şey der miydi, meczuptu, değildi, neydi, ne değildi o faslı geçelim... dedirtiyorlar demek istiyorum.

Perşembe, Ekim 24, 2019

Cemal Nadir ve Amcabey




Sokakların tüm kirini süpürmek istiyordu, Amcabey’in sözleri. Her şeyi cetvelle çizmek isteyen anlayışın karikatüristiydi Cemal Nadir. Tek Parti’nin sözcüsü, çizgicisi ve iftiharıydı. Amcabey’in cebinden çıktı dediler Türk karikatürü için. Meydan boş. Huysuz, huzursuz ve sivri dilli Cem, çoktan kırmıştı fırçasını, Çankaya’da Paşa’nın karşısında. Cem, “Hain Rıfkı” değildi belki ama yasaklanmıştı yukarıdan: Çizmemeli, çizmesin! Parti için çizmemişti hepsinden önce. Gerçekten Amcabey’in cebinden çıktı karikatür: Devletçi, memur ve “vatansever”. Kadı ekmeğini yemeyen karınca.