Pazartesi, Kasım 11, 2019

Nazım'ın Ağustos'u


Nazım, Ağustosböceği ile Karınca masalını yorumlamış... Birinden tiksinmiş, diğerine kızmış...

Pazar, Kasım 10, 2019

Anadolu Ağızlarından (41)


Çömüdomak:Düşüp kalmak.
Gözü güvermek: Hiç gereği yokken erken kalkmak.
Irahat durmak: Yaramazlık etmemek.
Kırt kırt: bıçakla kesilen nesnenin çıkardığı ses.
Maya: Dişi eşek ya da deve.
Öksüz Ali: Baharda kar altından çıkan bir çiçek.
Simsor simsort gitmek: İsteksizce yürümek.
Madesi yetmek: Ölüm zamanı gelmek.
Made: Mide.

Fotoğraf: Birol Üzmez

Cumartesi, Kasım 09, 2019

Berlin, Kirli Şehir


Tarihçiler, edebiyatın açıklayıcılığına inanmayabilirler ama bazen bir romanla bir dönemi daha iyi anlarız veya o romanın anlattıkları o günlerde yaşananları başarıyla özetleyebilir. Zihin açıcı bir savı, görünür kılan yorumları ve açıklayıcı bir dramatik ekseni vardır. Değişen hayat, yazarın önsezilerini beklenmedik biçimde doğrulamıştır. Öyle ki bu roman, yayınlandığı dönemde ilgi görmemiş bir roman da olabilir. Geçen yüzyılın ilk otuz yılında, Almanya’da gençlerin Thomas Mann’in Büyülü Dağ’ını ya da Alfred Döblin’in Berlin Aleksander Meydanı’nı mutlaka okuduğunu sanmak saflık olur sanıyorum. Bugün hiçbiri hatırlanmayan milliyetçi, anti-semitik ve ırkçı kitabın elden ele dolaştığını, bu yayınların bir gençlik hareketi olarak Nazizm yükselişine katkıda bulunduğunu biliyoruz. Oysa bugün, Weimar dönemini anlamak için Döblin’i okuma zorunluluğu hissediyoruz.

Berlin Üçlemesi
Jason Lutes’in (doğ.1967) ilk kez 2000 yılında yayınlanan ünlü grafik romanı Berlin geçtiğimiz aylarda Türkçede de neşredildi. Lutes’in Berlin’i, tam da o günleri anlatıyor, bizde Taş Şehir (City of Stones, Marmara Çizgi) adıyla yayınlanan ilk kitabın, 2008 yılında City of Smoke adıyla devamı da çıktı. Üçlemenin son kitabı henüz Amerika’da da yayınlanmadığı için hikâyenin 1928-30 yılları arasında geçtiği söylenebilir. Yazarının açıklamalarına göre dizinin, 1933 Seçimleriyle, Weimar döneminin çöküşüyle bitmesi planlanıyor. Berlin’de biri pasifist orta yaşlı gazeteciyle diğeri güzel sanatlar öğrencisi genç bir kadının ilişkileri temel alınarak çok karakterli-hikâyeli bir şehir panoraması çiziliyor. Şehir hikâyeleri genellikle siyasi ve sosyo-kültürel olarak çalkantılı bir döneme odaklanırlar. Kozmopolit olmaları, çatışmacı iklimleri, siyasi ve entelektüel deveranları, sınıfsal yarılmaları, lüks semtlerin yanında açlık sınırında yaşayan teneke mahalleriyle büyük şehirler, daima edebiyatın ilgisini çekmişlerdir. Dostoyevski’nin St.Petersburg’u, Hugo’nun Paris’i, Dickens’ın Londra’sı edebiyatla ilgilenen herkesin aklına hemen gelecektir. Şehirlere bir insanmışçasına karakter özellikleri atfetmek, onları yaşlı bir kadına, bir fahişeye, mutsuz ve nobran bir memura benzetmek edebiyat söz konusu olduğunda pek de mantıksız bulunmaz.

Lutes, Nazilerin iktidara gelişini dramatik bir final sayarak geriye doğru gitmiş, bu sonucu hazırlayan etkenleri, dönüşüm ve yozlaşma düzleminde dramatize ettiği hikâyelerle resmetmiş. Şehirde yaşayan herkesin tutunma çabasını gösteriyor bize. Berlinliler birdenbire patlayıp kolayca delirecek ya da tutunmaktan vazgeçecek gibi ölümün eşiğinde duruyorlar. Lutes sürekli bir şeylerden şikâyet eden ya da başkalarını suçlayan diyaloglar seçmiş. Savaş sonrasında taltif edilmediğini düşünen eski askerler, her zaman nefret uyandıran Yahudiler, dışlanan kadınlar, düşük maaşlı memurlar, sefih yaşamlarını sürdüren aristokratlar, bıkmadan para harcayan yeni zenginler, hak ettiğini almayan işçiler, “çalışan yoksullar”, püritenlikle hazcılık arasında salınan burjuvalar ve nihilist sanatçılardan oluşan geniş karakter dizgesi çıkartıyor önümüze.

Berlin’i Fetheden Naziler

Hissedilir bir soğukluk, anlatılabilir ümitsizlik var karelerde, değişen hayat koşulları karşısında bütün karakterler yarın ne olacaklarını bilemiyorlar. Bu onları melankolik yapıyor, garip heyecanlarının ve (utanmayı da içeren karamsar) öfke patlamalarının asıl ifadesi güvensizlik. Lutes’in kahramanları işlerini, evlerini, yaşam koşullarını yitirebileceklerini biliyorlar. Bir yanda göçmenler, işsizler ve yoksullar diğer yanda entelektüeller, sanatçılar, burjuvalar, liberaller kullanılmış. Arkaplanda Marksistler, anarşistler, milliyetçiler (kendi aralarında ve birbirleriyle) çatışıyorlar ama Lutes bu denli, onlardan yana, net bir resim çizmiyor, toplumdaki keskin bir sağ-sol çatışmasına işaret etmiyor. Heterojen bir Berlin anlatıyor, hırsızlık yapanlara, geçici işlerde çalışanlara, karaborsa ve kıtlığa bakılırsa, hikâyedeki herkes mevcut konumlarını yitirme tehlikesiyle karşı karşıya. Kimsenin sağlam bir geliri yok gibi. Böylesi kaotik bir ortama direnebilenlerse kolektif oluşumlar; sadece Naziler ve sol fraksiyonlar yaşananlara bir cevap üretebiliyorlar… Lutes, bu cevapların ne olduğuyla ilgilenmiyor; doğru ya da yanlış değil, bir cevapları oldukları için çoğaldıklarını ima ediyor. Devletin bu kolektif dışlanmışlığa çözüm bulamadığını, sosyal, ekonomik ya da siyasi haklar hususunda bir toplumsallaşma gerçekleştiremediğini anlıyoruz. Lutes, devleti polislerle ve güç kullanımıyla tarif ediyor; onu ve temsilcilerini, dışlanmış insanları kontrol altına almaya çalışırken betimliyor. Biliyoruz ki Nazilerin yükselişi Alman devletini de dönüştürmüştür; sokaktaki isyan, ayaktakımıyla ve Yahudi komünizmiyle (!) özdeşleştirilir; piyasadaki durgunluk ve para sıkıntısı, şirket ve ticaret suçlarıyla Yahudi kapitalistlerle (!) açıklanır olmuştur ki bu dil, Naziler tarafından biteviye tekrar edilen propagandanın bir parçasıdır… Yıllar geçtikçe, Naziler ve sol fraksiyonlar dışında kalan kesimler ya çoğunluk değerlerine dâhil olmuş ya da ülke dışına çıkmıştır. Yahudiler, pasifistler, liberaller ve sağ kalan solcular otuzlu yıllar boyunca Almanya’dan akın akın göç ediyorlar. Kozmopolit Berlin, Nazilerin gözünde bir yozlaşma merkezi olmaktan kurtuluyor böylelikle…

Lutes, olağanüstü bir çizer değil. Çizgi ve kareleriyle bizi çarpmıyor, hatta bazen zorlanarak çizdiğini fark ettiriyor ama şu açık ki başarılı bir yazar. Neyi anlatmak istediğini bilerek hikâyesini sürdürüyor. Çok karakterli anlatılar ister istemez iddialı olmayı gerektirir, bunun altından kalkabilecek kadar maharetli. İyi bir insan hikâyesi, hatırda kalacak bir dönem anlatısı ve başarılı bir şehir dramı çıkarmış. Üçleme tamamlanmadığından erken konuşmak istemiyorum ama bu haliyle bile Berlin’in yakın dönemin en güzel grafik romanlarından biri olduğunu söyleyebilirim. Weimar dönemi konuşulurken artık Berlin’den, bir grafik romandan da söz edilecek…

Birgün Kitap, 19.3.2011

Cuma, Kasım 08, 2019

Aşk meselesi değil


Hikayeyi biraz eksik anlatıyor olabilirim ama Funda, annesi ütü yapmasını isteyince "ütü yapmayı sevmiyorum" dermiş, rahmetli de "bu aşk meselesi değil ki, illa ki yapılacak." Çok sevdim bu deyişi, tam da bunu anlatmak istiyorum. Sevsek ne sevmesek ne, ortak bir doğru, duygularla varolamaz.... İnsanların keyfine göre yürütülemez.

Sürekli hislerimizle konuşuyoruz, onu sevmiyorum, o şöyle alçak, böyle hain, onun yüzünden insanlar hapse girdi, nefret ediyorum, gebersin, çürüsün... Dünyaya intikamla bakarsanız,  sizden de intikam alacak biri çıkar... Çünkü ne yaparsanız yapın, iş kan davasına dönüşür, birileri birilerine pusu kurar, sayısız entrika çıkar ortaya...

Ortada bir dava var, taraflardan biri devlet, diğeri kim olursa olsun düşünce suçlusu birey... Ne yapıldı veya yapılmadı meselesini hadi konuşmayalım, tarihe bırakalım...

ancak şu bir ilkedir: hiç kimse kanunun açıkça suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; hiç kimse bir fiil için kanunda gösterilen ceza dışında bir cezayla veya kanunda gösterilen cezadan daha ağır bir ceza ile cezalandırılamaz. 

Bunun adı kanunilik ilkesidir ve bir tarafın devlet olduğu davalarda hayati öneme sahiptir. Devlet karşısında bireyin temel hak ve hürriyetlerini özellikle suç ve cezaların belirliliği kıstasından yola çıkarak güvence altına almamıza, egemen gücün keyfi uygulamalarından korumamıza yarar.

Ahmet Altan'ı veya Nazlı Ilıcak'ı sevip sevmemek meselesi değil bu... Kişilerle, geçmişle, şimdiki zamanla, bizim hislerimizle ilgili olamaz

Perşembe, Kasım 07, 2019

Devam


Dün yazdığım yazıya bir hararet oldu, ölçüsüz şeyler duydum, nezaketle de uyarıldım. Hal bu olunca daha açıklayıcı olmam gerektiğini anladım diyelim. Özetliyorum, kırmızılar duyduklarım...

Bu insanlara nasıl acırsın...
Mesele acımak ya da acımamak değil ki... Yaşlı ya da genç olması veya benim onlarla hemfikir olup olmamam da değil.

Sen kimsin-Ben kimim
Başka türlüsünü bilmediğimiz için mutlaka hislerimizle konuşuyoruz ve tartışma mutlaka kim olduğumuza, geçmişimize, çalıştığımız yerlere, yapıp ettiklerimize, taraflarla ilişkimize geliyor, getiriliyor. Hadi yazarken neyse de, konuşurken, illet olmama rağmen, ben de bu tuzağa düşüyorum. Birdenbire hayatımda Taraf gazetesi okumadım, satın almadım, yok Nazlı Ilıcak okudum-okumadım derken buluyorum kendimi. Halbuki kim olduğumuzun, ne kadar acı çektiğimizin, ne kadar mağdur olduğumuzun ilgisi yok diyemem ama ortak doğru arıyorsak... bizi yasa koyucu yapmıyor.

Ben haklıyım, onlar haksız...
Dünyaya ben haklıyım diye bakılamaz diyemem, insanlar neye-nasıl baktıklarının farkında olsalar başka türlü düşünecekler zaten... İnsanlar, hep haklı olduklarına ve hep haksızlığa uğradıklarına inanma eğilimindedirler. Hukuk, bu sebeple intikam hissiyle işlemeye meyillidir. Kaos buradan çıkar. Bu kadar çok haklı, bu kadar çok haksız varsa, böyle hissediliyorsa doğru zaman, doğru gerekçe veya doğru ölçü nedir bunu kimse kolayca ölçemez ve bilemez.  İşte o zaman ortak doğrulara ihtiyaç duyulur. Yani zamana, mekana, duruma ve kişiye göre değişmeyen bir doğru... O da modern devletlerde hukuktur.

Ben hukuka inanmıyorum
Peki inanma... Niye inanmıyorsun? Yargı bağımsız değil, hukuk sistemi ve adaletin işleyişi siyasi iktidar tarafından manipüle ediliyor. Tamam, bu bir eleştiriyse,  benimle aynı fikirde olmayan insanlar bu adalet sisteminin mağduru olduğunda onlara verilen cezadan şüphe duymam gerekmiyor mu? Bana nasıl haksızlık yapıldıysa onlara da yapılmış demek değil mi?... Bana yapılınca kötü onlara yapılınca iyi olamaz... Kaos varsa, ki var, intikamı meşrulaştırmadan, doğru ve yanlışla ilgili etraflıca ve mutlaka sakince düşünmemiz ve bir doğru aramamız gerekiyor.

Bizim kimden yana olmamız gerekiyor? 
Bu benim sorum, ceza kesen bir iktidardan mı yoksa o iktidarın tek tek mağduru olmuş insanlardan mı yana olmalıyız? Hangi gerekçeyle hapiste tutuluyor, tutuldu o  insanlar... E hani düşünce suçuna karşıydık? Bu bir ilkeyse, kişilerden, fikri rekabetten azade düşünmemiz ve davranmamız gerekmiyor mu?

Çarşamba, Kasım 06, 2019

Negzel di mi?


Faşizme hayır dediğinde anti faşist olmuyorsun, yetmiyor çünkü... Nası namaz kılarak, oruç tutarak Müslümanlıktan uzaklaşabilirsen ya da iyilik diye diye iyicililikten kopabilirsen... Yetmez çünkü... Neye inanırsan inan, vicdanınla sınanıyorsun.

Ohoo öyle kolay olsaydı. Zar zar dayılanmak negzel de mi?

Merhamet en zor öğrenilen duygu. Kendini birinin yerine koyarak düşünmek, empati diyorlar,empati kurmak hiç kolay değil. Yüzyıllardır bütün dinler, bütün pedagoji bunun üstüne kurulu, olmuyor da olmuyor...

Nefret ve intikam kadar güçlü ve sahici başka bir insani duygu yok!

Nefret ve intikam her şeyi bastırıyor, öteliyor... Kanunlar, hapishaneler ve cezalar adalete, kanuna değil intikama dayanıyor. Abartmıyorum. İnsanlar en çok cehennemi konuşuyorlar, başkalarının, kendileriyle aynı fikirde olmayan ötekilerin cayır cayır yanacağı bir cehennemi hayal ediyorlar...

İki odun da onlar atsalar, iki dehleseler... Ne olurdu seyretseler...

Nefret edilen insanın cezalandırıldığını seyretme arzusunu şehvetle açıklayabilir miyiz? İnsanlar neden idamları seyretmek isterler mesela, neden darağacının etrafında toplanırlar...

İnsanlar nefret ede ede, nefret ettiklerine ne kadar çok benzediklerinin farkındalar mı?

Faşistin gebermesini, sürünmesini istemek bizi anti faşist mi yapar yoksa faşizmin dilini yeniden üreten bir ahmağa mı dönüşürüz?