Pazartesi, Nisan 16, 2018

Anadolu Ağızlarından (3)


Accık: Biraz, azıcık, pek az.
Acı Duman: Ateş yanarken çıkan koyu siyah duman.
Cercefli: Karışık (iş).
Acı Ağaç: Genellikle zakkum ağacı için kullanılır.
Cakkalak Kuşu: Orta Anadolu'da doymak bilmeyen, obur kimselere yönelik yakıştırma..
Cemcük ağız: Sözleri tam anlaşılmayan, yutarak konuşan, telaffuzu iyi olmayan.
Gadın Barmak: Parmak üzümü.
Ağız dadı: Afiyet, sağlık, rahatlık.
Celtik: Pirinç.
Cıncıkçı: Züccaciyeci.
Yutturma: Olta.
Ağza ip ölçmek: Ağız aramak, yoklamak, ne düşündüğünü öğrenmek.

Pazar, Nisan 15, 2018

Crumb’ın Kafka’sı


Milliyet Yayınları bir dönem Yeni Başlayanlar İçin üst başlıklı bir diziye başlamış, Faşizm’den Ekolojiye, Marx’tan Freud’a çok sayıda olgu, eğilim, ideoloji ya da şahsiyeti resimlerle özetleyen kitaplar yayınlamıştı. O diziden çıkan Kafka kitabının (1996) sürprizi Robert Crumb’ın çizgileriyle yayınlanmasıydı. Crumb’ın illüstrasyonları daha önce çeşitli dergilerde kullanılmakla birlikte, herhangi bir çalışması o tarihe değin Türkçe’de yayınlanmış değildi. Crumb, Kafka’da David Zane Mairowitz’in metnini temel alarak (çoğunlukla illüstrasyonlar kullansa da) bir çizgi roman uyarlaması yapıyordu. Crumb’ın başarısı biyografiyi okunabilir-seyirlik bir anlatıya dönüştürmesinde yatıyor kuşkusuz. Biyografiye dayanan çizgi romanlarda ( genel olarak gerçekçi olma adına) anlatıyı yavaşlatan bir belge, fotoğraf ya da dipnot enflasyonu yaşanıyor. Biyografiye konu edilen kişiyi fotoğraf ayrıntısında benzetme telaşı çizer üzerinde hissedilir bir kasılma yaratıyor. Kafka bu tür sorunları aşmayı başaran nitelikli bir biyografi. Şöyle bir iddiada bulunulabilir: Kafka, yine o tarihe değin demek gerekiyor, Türkçe’de yayınlanmış en iyi biyografik çizgi romandı. Kuşkusuz bunun tek nedeni Crumb. Kendi kişiliğini ortaya koyduğunu hissettiriyor Crumb. Özgün hikâyelerinde ve anlatım biçiminde her ne varsa Kafka’ya taşımış aslında. Kafka’nın cinsellik ve güç ile ilgili saplantılarını, içe kapanma arzusunu o denli maharetle anlatıyor ki Crumb’ın özgün bir hikayesini okuduğumuz zannına kapılabiliyoruz. Crumb’ın iri kadınları, otoriteyle sorunları olan arızalı-zayıf erkekleri Kafka’da yine karşımıza çıkıyor. Her ne yaparsa yapsın bir Kafka yorumu yaptığını bildiği için Crumb rahat da davranmış aslında. Kafka’yı iyi özetlediğini düşündüğüm bir metin, tarama ucunu aşkla kullanan, çizmekten yorulmayan büyük bir üslupçuyu seyretmek isterseniz bu kitabı arayın derim.

Medya ve İletişim Sözlüğü


Medya ve İletişim Sözlüğü geleneksel medyadan yeni medyaya, televizyondan sinemaya, kitle iletişiminden telekomünikasyona, dijital yayıncılığa ve reklamcılığa uzanan geniş bir yelpazeden kavramları barındırıyor. Bu kavramları açıklarken sosyoloji, antropoloji, demografi, iktisat, istatistik, siyaset bilimi, felsefe, etnografi, dilbilim, psikoloji gibi alanlardan farklı yaklaşımları dikkate alıyor, disiplinlerarasılığın hakkını teslim ediyor. Medya çalışmaları ve iletişim bilimlerini farklı kuramlar, araştırma yöntemleri, akımlar, disipline katkıda bulunmuş önemli isimler ve teknik kavramlar açısından ele alan bu kapsamlı sözlük yalnızca akademisyenler ve öğrenciler için başvuru kaynağı olmakla kalmıyor, alana ilgi duyan okuyuculara da hitap ediyor.


Cumartesi, Nisan 14, 2018

Okyanus’ta Beyaz Bir Nokta



Miguelanxo Prado, 1958 doğumlu bir İspanyol. Önce müzikle uğraşmış, sonra seksenli yılların başından itibaren çizgi romana-çizerliğe yoğunlaşmış. Avrupa’da ona ün kazandıran çalışması Türkçe’de Okyanus’ta Beyaz Bir Nokta adıyla yayınlanan Trazo de Tiza (1992, Fransızca’da Trait De Craie, İngilizce’de Streak Of Chalk adıyla çıktı). Gerçekten çok iyi çizilmiş, çok iyi renklendirilmiş çalışmada rüya ile gerçeği, geçmişle bugünü ayırt edemeyen bir adamın adada geçen hikâyesi anlatılıyordu. Bu çalışma farklı dillerde yayınlandıkça Prado popülerlik kazandı. Aynı albümle Angoulême’de, 1994 yılında ödül kazandı. Amerika’da çoğu Avrupalı sanatçı için vitrin olan Heavy Metal’de işleri yayınlanmaya başladı. Neil Gaiman’ın Sandman serisinden çıkan Endless Nights albümündeki rüya bölümünü çizmesi de muhtemelen Trazo de Tiza albümündeki olağanüstü başarısından kaynaklanıyordu. Bugün Prado’nun Amerika’da çeşitli albümleri yayınlanıyor, bir dönem Man in Black animasyon versiyonu için de çalışmıştı. 

Prado kahramanları içe dönük, sürekli kendiyle uğraşan kırık-looser erkeklerdir. Okyanus’ta Beyaz Bir Nokta’da da Raul adlı benzer niteliklere sahip bir erkekle karşılaşırız. Teknesiyle küçük bir adaya gelen Raul burada bir başkasını -bir erkeği- bekleyen bir kadınla karşılaşır. Ada o kadar küçüktür ki çalışmayan bir deniz feneri ve han olarak işletilen bir evde yaşayan ana-oğuldan başka kimse yoktur. Raul, kadına duyduğu ilgiyle bu “zamanın dışında kalmış” adada kalmaya başlar.  

Okyanus’ta Beyaz Bir Nokta, hikâyede adı geçen edebiyatçılar içerisinde en çok Tabucchi anlatılarına benziyor. Prado da yazdığı son sözünü Tabucchi’ye şükranlarını sunarak bitiriyor. Tabucchi deyince ister istemez onun en iyi bildiği (çevirilerini yaptığı) ruh kardeşi Portekizli yazar Fernando Pessoa’yu anmak gerekiyor. Söylenildiğine göre yazarın Pessoa soyadı Portekizce’de kişi, Fransızca’da “hiç kimse” anlamına geliyor. Pessoa’nın çok bilinen bir şiirini aktaracağım: “gördüğü o rüyanın, içinde mi, belli değil. Ve yolunu sabırla bekleyen gölgenin, / sürdüğü hayat (mı) olduğu.” Bu iki göndermenin bile Okyanus’ta Beyaz Bir Nokta’yı anlattığını düşünüyorum. 

Pessoa, farklı isimlerle sayısız hikâye, şiir, deneme yazmış ve her defasında büründüğü kişiliğe uygun olarak üslubunu değiştirmiş bir yazar. Prado’yu etkileyen Tabucchi, romanlarında zaman mefhumunu kurcalamayı, birinin yerine geçen (kim olduğunu unutan) kahramanları, yalanları, abartıları, neyin gerçek olduğunu iddia etmeyi seven oyunbaz bir yazar. Okyanus’ta Beyaz Bir Nokta’nın kırık-looser kahramanı da dalgakıranın duvarında gördüğü bir imzanın, aşk dolu sözlerine kapılıp Raul olmuş olabilir. Hikâyenin sonunda aynı yazıyı Raul’un yazdığını görürüz. Zaman kavramını muğlaklaştıran zamansal (başa dönen-sona ulaşan) bir daire çiziyor Prado. Neyin gerçek, neyin Raul’un rüyası olduğunu düşünmemizi istiyor. Pessoa’nın şiirinde olduğu gibi Raul de “öyküyüm ben, öyküler anlatan, onun dışında hiç” diye mırıldanıyor sanki. 

Okyanus'ta Beyaz Bir Nokta yayınlandığı 1997 yılının sürpriziydi. Milliyet Yayınlarından çıktı, kaliteli basıldı, uygun fiyata satıldı. Tek eleştirilecek yanı İspanyolca aslından yapılan çevirisi denebilir. Şairliğinden olabilir, Adnan Özer, kimi yerlerde cümleleri zorlamış, "hainliğine" şairanelik katmış...

[Eski bir yazı, en az 16-17 yıl öncesinden kalma...]


Cuma, Nisan 13, 2018

Gırgır



Gırgır, memleket tarihinin en çok satan dergilerinden biri olmakla kalmadı, toplumsal hafızada yer tutan, ismen bilinen, nostaljisiyle bir başarı hikâyesi hatırlatan, halen tarz olarak taklit edilen bir mizah dergisi oldu.

Gökhan Demirkol, Gırgır'ı bir dergi, bir fenomen ve gündelik hayatla doğrudan ilişkili bir yayın mecrası olarak inceliyor. Başta yayın yönetmeni Oğuz Aral olmak üzere üreticilerini, aktüel siyaset ve magazinle ilişkisini, derginin yıllar içindeki dönüşümünü irdeliyor.

Gırgır, benzersiz bir popüler kültür başarısını anlatan önemli bir kitap...

Perşembe, Nisan 12, 2018

Gabo, Babasına Benzemekten Korkar mıydı?




Bütün hayatı neredeyse masa başında geçen, yazmak dışında handiyse yaşamayan ve sosyalleşmeyen biri nasıl anlatılır? Entelektüel biyografi yazmaktan, yazarın yaşadığı dönemi, dönemdaşlarını ve kültürel-edebi bağlamı anlatan bir çalışmadan söz etmiyorum. Marquez gibi kelimelerle oynayan büyük bir romancının biyografik çizgi romanının yapılabilirliğini soruyorum. Olmaz değil tabii. Marquez ölünce, anlaşıldığı kadarıyla süratle, farklı çizerlerin eş zamanlı ürettiği kolektif bir çalışmayla Gabo isimli bir albüm oluşturulmuş. Gabo, yazarın adından üretilmiş bir kısaltma-lakap. Yakınları ona hep bu isimle seslenmişler. Albüme isim olarak seçilmesi biyografinin niteliğini de işaret ediyor. Sıcak, sempatik ve haklı olarak methiyeci bir dili var albümün. Nasıl anlatılır diye o yüzden soruyorum, bu uzun ve pek çok bakımdan tekdüze bir hayatı neresinden tutarak anlatmışlar? Her biyografi ister istemez bir büyüme hikâyesidir, zorlukların üstesinden gelen birini anlatan bir başarı hikâyesidir. Okurun beklentisi de bu yöndedir, biraz malumat daha çok da bir dramatik bir hikâye bekler. Haliyle albümün bir iddiası var ve Gabo’nun hayatını hikâyeleştirirken belirginleştirdiği dramatik kırılma anlarına sahip. Bir başka ifadeyle kronolojik bir dökümle yetinmek istememiş, bir yorum da yapmışlar.

Marquez, aile geçmişini ve özellikle çocukluk dönemine ait hatıraları sürekli anlatmış, edebi dünyasının nadide parçaları olarak hikâyeleştirmiş bir yazar. Anlattıklarının ne kadarının doğru olduğunu bilebilmek elbette mümkün değil ama onun ne dilini ne hadiselerini dosdoğru bir hakikat gibi kurmadığını biliyoruz. Gerçekçi bir dile fantastik ve masalsı unsurlar katarak anlatısını muğlaklaştırması, düşsellikle gündeliğin sıradanlığı arasında salınması Gabo’yu başkalaştıran yazarlık gösterisinin payandaları. Albümün senaristi Oscar Pantoja doğru bir tercihte bulunarak Gabo’nun biyografisini iki ayrı yönde geliştirmiş ve onları birbirine teyellemeye çalışmış. Bir taraftan yazarlık hayatına dair önemli dönemeçler belirlemiş, diğer yandan yazma arzusu, hatıraları ve özellikle çocukluğunun geçtiği evle ilgili bir “anahtar” sunmuş. Anahtar dediğimiz Gabo’nun dedesinden başkası değil. Dedesi olmasaymış, mutsuz birine dönüşeceğini göstermiş bize. Marquez’in bunu açıkça söylediği röportajları ve kendisini anlattığı pek çok cümlesi vardır. Pantoja, yok yere bir yorum yapmış diyemeyiz o sebeple.   

Büyük ve önemli yaratıcı kişiliklerin hayatlarında ilgimi çeken bir yön var, çocukları ya da eşleriyle ilgili tutumları bana oldum olası alelacayip geliyor. Oğuz Aral evinde çalışırken, apartmanda herkes onun çalıştığını bilirmiş, sağa sola yazılar asılırmış, “Oğuz çalışıyor” diye… Çevrede kim var kim yok, fısır fısır konuşur ya da gıkını çıkarmadan geçer gidermiş. Aksi olursa Aral, kıyametleri koparırmış, sırf o çalışsın diye yaratılan sessizlik, kabullenilmiş bir hak olmuş, normalleşmiş. Gabo albümü bir araba yolculuğuyla açılıyor: Gabo, karısı ve iki çocuğu deniz kenarına gidiyorlar. İlham arayan, hülyalı ve huzursuz Gabo’yla böylece tanışıyoruz, ailesiyle tatile gidiyor ama onun aklında yazacağı roman var. Kumsalda karısı dayanamıyor ve tatili yarıda keserek, sırf o romanını yazabilsin diye geri dönüyorlar. Pantoja, bu tercihi deşelememiş, ortada fedakâr bir eş ve anne, babaları için eğlenceleri ötelenen çocuklar var ama onların neler hissettiği pek anlatılmıyor. Aziz Nesin, erkeklerin siyah, lacivert, gri dışında bir renkte bir şey giymesinden rahatsızlık duyar, diğer renkleri kadınsı bulurmuş, homofobik bir tutumla çocuklarının giyim tercihlerine müdahale edermiş. Büyük bir yazarın ipe sapa gelmez bir yargısı bugün bize tuhaf geliyor ama o gün o yargılar aile yaşantısını etkilemiş, belirlemiş, tanzim etmiş… Gabo yazabilsin diye gösterilen fedakârlık anlatılıyor ama tersi pek hatırlanmıyor: Gabo, babalık ve kocalık görevlerinin ne kadarını yapabildi, ne kadarından feragat etti?

İyi bir Marquez okuruysanız bilirsiniz, Pantoja da anlatmış. Gabo’nun babası kişisel kariyerini hesap ederek yeni doğan çocuğunu kayınpederine bırakıp gidiyor, sonra kızkardeşi oluyor onu da bırakıyor. Çocuklar, dedelerinin yanında serpiliyorlar. Uzaktaki baba, amacına da ulaşamıyor, doktor olmak istiyor, olamıyor, ne işin ucundan tutsa dökülüyor vs. Bencil ve gamsız bir baba, kocasının peşinde oradan oraya savrulan umarsız bir anne ve ebeveynlerini özleyen çocuklar… Görünen o ki o anne babanın çocuk yapmamaları gerekiyormuş… Albümü okurken şunu düşündüm, Gabo babasına benziyor muydu? Benzemekten korkuyor muydu? Çocuklarıyla ilişki kurarken dedesini mi referans alıyordu?

Gabo albümü ister istemez enformatik bir döküm içeriyor. Yazarın gittiği yerler, tanıştığı yazarlar, para sıkıntıları, evliliği, ülkeden ülkeye dolaşmaları, politik tutumları ve bunların sonuçları anlatılıyor ama laf dönüp dolaşıp çocukluğunun geçtiği eve, ona kılavuzluk ve babalık eden dedeye geliyor… Dramatik bir eksen bu, eksiklik duygusuna dayandığından hikâye matematiği gereği derinleştirilmeliymiş. Pantoja, bu konulara girmemiş, Nobel gecesinde Gabo’ya dedesinin hayaline teşekkür ettirerek hikâyesinin finalini yapmış, öylece bitirmiş.

Çizgileri iddialı olan bir albüm değil Gabo. Çok sayıda devamlılık hatası, çizer acemiliği ve telaşı kendini gösteriyor. İyi bir çizerin elinde çok daha nitelikli bir iş çıkabilirmiş, görünen köy misali senaryoya bakınca hemen anlaşılıyor bu durum. Kim okusa değişmeyecek, çizgiler değil, hikâye konuşulacak… Son söz Türkçe baskıya, albüm sadakatle güzel basılmış, kavuniçi, turkuaz, yeşil gibi çeşitli renklerle ilerleyen bölümler içeriyor, estetik olarak hem hoş hem de yeni duruyor. Yurt dışında pek çok çizgi roman ve grafik romanın böylesi bir tercihle yayınlandığını hatırlatayım. 

Radikal Kitapi 24.4.2015