 |
|
Yüz yıl kadar önce Amerika’nın ve sinemanın ulaştığı her ülkenin en çok
tanınan dinozoru Gertie’ydi. 1914 tarihli aynı adlı animasyonun kahramanı olan
dişi dinozor, o yılların deha olarak adlandırılan çizgi romancısı Winsor
McCay’in çizgileriyle hayat bulmuştu. O kısa filmdeki hikâyeye göre McCay,
George McManus, Roy McCardell gibi bir grup çizer ve mizahçı, araba gezisi
sırasında doğa tarihi müzesinde konaklamak zorunda kalıyor, akşam yemeği
yenirken McCay dostlarına Gertie’yi anlatan bir animasyon çiziyordu. Gertie,
bir sirk hayvanı gibi ayaklarını kaldırıp indiriyor, müziğe tempo tutuyor,
huysuzluk ediyor, oburluk yapıyordu. Dinozorun olağanüstü büyüklüğü ve modern
animasyon tekniği, günün seyircisine yeni ve şaşırtıcı gelmiş olmalı.
McCay, uzak görüşlülüğü ve olağandışı olanı gerçekmiş gibi gösterebilme
mahareti nedeniyle bilerek seçilmiş bir isim. Uzak diyarlar, egzotik mekânlar,
hiç bilinmeyen bölgeler, ıssızlık, tekinsizlik, her anlamıyla ‘cangıl’, McCay
gibi öncü isimlerle kendini vareden çizgi roman dünyasının hısım akrabalarıdır.
Buzlar altında yüzlerce yıl uyumuş bir adama, kocaman uzay gemilerine, Marslı
bir kadına, vampirlere ve uçan adamlara rastlarız hikâyelerinde. Sanıyorum
Fellini, çizgi romanı diğer sanat türlerinden ayıran en temel farkın daima
olağanüstü hikâyelere sahip olmasıdır demişti. ‘Hiç olur mu a canım çok
mantıksız’ denmez çizgi romanlara örneğin… Çocuksu bir abartı, fantastik bir
aura, rasyonelliği kapı dışarı eden bir inanç hâkim oluverir anlatıya,
yadırgamayız… Gertie’yi, McCay’in resmetmesi anlaşılır bir tutum bu sebeple.
Sinemada ya da romanda bu olağanüstülük yok diyemem. Sanatın hayatla ve
rutinlerle ilişkisinde ve kendini varederken kurduğu düzlemde olağandışı bir
seyir kurma arzusu zaten vardır. Bir genelleme yaparsak ve bu genellemeyi diğer
sanatların geneliyle kıyaslarsak, çizgi romanların olağanüstülüğün eşiğine daha
yakın durduğunu iddia edeceğim.
Tardi’nin ünlü dizisi, tam adıyla, Adèle Blanc-sec’in Olağanüstü
Maceraları, Gertie’yi çağrıştıran biçimde, 136 milyon yıllık bir dinozor
yumurtasının çatlamasıyla başlıyor. Hikâye tarihiyle sene 1911, o olağandışı
yaratık-kuş Paris semalarında dehşet yaratarak gezinirken Tardi, takıntılı ve
komik erkeklerin hâkim olduğu bir şehir ve hayat manzarası çiziyor bize. Tardi,
Türkiye’de çok bilinmemekle birlikte, kendi adıma hemen sayabilirim, yaşayan en
büyük çizgi roman ustalarından biri. 1946 doğumlu, Fransa’nın güneyinde doğmuş,
çeşitli hikâyelerinde şiveli konuşan Marsilyalıları, Lyonluları anlatması
tesadüf değil. Çizgi romana altmışlı yılların sonunda Pilote dergisi
çevresinde başlamış. O çevrede yer alan gençlerin, Christin ve Giraud gibi
birlikte çalıştığı isimlerin ortak özelliği, anaakım çizgi roman anlayışının
dışına çıkmalarıydı. Nasıl bir hikâyeci olduğunu bu başlangıç noktası açıkça
beyan ediyor aslında. Tardi, o yıllarda, pek çok yaşıtı gibi Herge’in ligne
clair (açık berrak) çizgi tarzını kullanan, fotoğraf ayrıntısında arkaplanlar
tercih eden, komikleştirerek çizen biriydi. Yetişkin okurlara yönelik siyasi
dertleri olan çalışmalar yapmak istiyordu. Bu iki eğilimi yıllar içinde
nerdeyse hiç değişmedi. Leo Malet, Louis-Ferdinand Celine gibi iyi
edebiyatçılardan uyarlamalar yaptı, piyasa beklentilerinin aksine siyah beyaz
çizmeyi yeğledi. ‘Sanat’ çizgi romanı yapmak istemiyordu ama anaakım çizgi
romanın okurlarını da hedeflemiyordu. O yüzden olabilir, gelenek ve modern
arasında kaldı hep, ikisine de dâhil olmadı sanki… Her zaman şehre yeni gelmiş
bir göçmen gibiydi, diğer yandan şehri, şehrin sahiplerinden daha iyi
tanıyordu.
Adèle Blanc-sec, onun popülerlik kazanmış çalışmalarından biri (1976-2007).
Dokuz albümlük diziyi yayın efsanesi A Suivre dergisinden
hatırlayanlar çıkacaktır. Yakın tarihli global rağbetini ise Luc Besson’un
yaptığı film uyarlamasına borçlu. Tardi, İngilizceye birkaç kez tercüme
edilmekle birlikte Amerika’daki düzenli sayılabilecek yayını bile filmin
etkisiyle yakınlarda gerçekleşti. Adèle Blanc-sec, Tardi’nin çok sevdiği,
kimileri dokümanter nitelikli başka çalışmalar da yaptığı, 1910’larda geçiyor.
Çizgi romanlar genellikle erkek anlatıları olduğu için kadın kahramanlar
(heroine) sayıca azdır. Adèle, erkek kahramanlardan geri kalır biri değil. Onu
tanımlarken külliyen ahmak, saplantılı, iyi ya da kötü ‘eksik’ erkeğin arasında
ne yaptığını bilerek yaşayan bir maceraperest demek gerekiyor. Tardi’nin ironik
üslubunda hemen tespit edilecek bir ayrım bu. Çevresini komikleştirerek öyle
bir ucubeleştiriyor ki, kahraman neredeyse hiçbir şey yapmadan, daha en baştan
sivriliyor.
Adèle’nin ilgi çekici olan bir yönü var, Fransa’da erkek düşmanı
anlamında ‘misandrist’ sayılıyor. ‘Yahu altı üstü çizgi roman,
abartmışlar’ demeyin, konuşuluyor işte, toplumlar spekülasyona ihtiyaç duyar,
ne desek boş, geçerken Žižek’e selam gönderelim. Cinselliğe ve dair
tutkulara çizgi romanda değinilmesine rağmen aseksüel bir kahraman Adèle,
erkeklerle yakınlaştığını görmüyoruz. Arada bir banyoda yıkanırken, küvette
otururken, düşünürken çıplak resmedildiği oluyor o kadar… Ne aşk ne de bir
cinsel çağrışım içeren bir temayülle faş edilmiş değil. Şapşal erkekler
arasında akıl yürütürken, cesaret gösterirken, sigara tellendirirken izliyoruz
onu. ‘Kadının fendi’ denir ya, öyle işte, suyun yatağını bulması gibi sessizce
ve bazen kasıtlı bir hırçınlıkla erkekler arasından sıyrılıp çıkıyor, yolunda
ilerliyor. Kimi yönleriyle George Sand’i andırdığını düşünüyorum. Tardi’nin
eski ile yeni arasında kaldığını söylemiştim yukarıda. Adèle’nin dizi
başlığında geçen olağanüstülük de böyle bir şey. Bir yanda dinozorlar, maymunlar,
mumyalar diğer yanda başka türden bir karakter derinliği, kadın aklı…
Olağanüstü bir çizgi roman işte…
[Bu yazı, daha önce 23 Ekim 2010 tarihinde Radikal Kitap'ta yayımlandı.]