Perşembe, Eylül 14, 2023

İzmir İktisat ve Abdülcanbaz

Yukarıdaki görsel, 1972-73 yıllarında Dostlar Tiyatrosunun sahnelediği Abdülcanbaz oyunu için üretilmiş afişlerden biri. Kim çizmiş bulamadım ama bizzat Turhan Selçuk tarafından üretilmiş olabilir, çünkü oyunun dekorlarında imzası var, o çizmediyse bile mutlaka onayından geçmiş olmalı. 

Daha önce dikkatimi çekmemişti, afişte, Abdülcanbaz'ın gözyaşına İzmir İktisat Kongresi yazılmış....Niye yazılmış merak ettim. Abdülcanbaz, memleketteki Ulusalcı siyasi akımın sembollerinden biri... İzmir İktisat Kongresi ise, sonuçları itibarıyla bizzat Atatürk döneminde uygulanmayan "liberal" kararlarla bilinir... Yani, Ulusalcıların hazzetmediği, onay vermediği bir oluşumdur...İnönü-Bayar rekabetinin mihenk taşlarından sayılır filan... 

Yani, Abdülcanbaz, İzmir İktisat Kongresinin varolmasına mı üzülüyor, uygulanmamasına mı onu merak ettim... Serüvenlerinde buna atıf yoktur, hele oyunun sahnelendiği yıllarda, demokrasinin sağcıların kontrol ettiği bir kandırmaca olduğuna inanması dışında Abdülcanbaz'ın derinlikli bir siyasi tavrı var da diyemeyiz. Sonradan belirginleşen bir siyasi tavrı ve seyri var.

Hasılı kelam, tahkiyenin dualizmi içinde İktisat Kongresini nasıl anlamlandırdığını merak ettim, keşke oyunu seyredebilseydim.
 

Çarşamba, Eylül 13, 2023

Son Okuduklarım 78

 

Last Look-Son Bakış, grafik romanın ayrıksı örneklerinden, hemen her literatür özetinde ismen zikredilen itibarlı bir çalışma. İlk söylenebilecek olan iyi tasarlanmış saykodelik bir hikaye olduğu. Genç bir adamın fantezi, kabus ve sayıklamalarını okuyoruz. Şiire, Beat kuşağına, büyüme sancılarına, ebeveynlerle kurulan ilişkilere, distopyalara, Tenten'e, uyuşturucu triplerine göndermelerle kurmuş anlatısını Burns. Finalde toparlasa da anlaşılmayı pek umursadığını söyleyemeyiz. Muğlaklık, paranoya ve anlatılanın ardında başka bir gerçek (ve gönderme) olduğuna inanan ve inandıran hikayeler abartılı gibi görünse de şimdiki zamanın garip ruh hallerini iyi özetliyor. Çizgiler ve tasarım göz alıcı. Talihsiz Kuzgun, üç Busch öyküsünden oluşan bir  kitap. Busch, ilginç çizgileri bir yana, ardışıklığı istiflemesi ve hareketi kullanması bakımından çizgi romanın öncülerinden. Kitaptaki üç öykü hareket esprilerine dayanıyor. Bir karga ortalığı dağıtıyor ya da küvette yıkanan iki çocuk etrafı batırıyor gibi. Hikayeler ilginç diyemem, çizgi roman arkeolojisinin bir parçası olarak okunuyorlar. İnsanlar, resmi hareketlendirerek hikaye anlatmayı hep istemişler, buna çok ilgi göstermişler.... Hareketin kendisi bile onları güldürmüş. Yerinden duramayan, haşarı ve meraklı karakterleriyle çocukluğu anlatan Busch'un asıl ilgisini çeken bir resimden diğerine akan ve devamlılık gösteren aksiyon elbette. Fihrist Kitap'tan çıkan üçüncü Busch kitabı oldu, meraklısı kaçırmasın.

Yıldız Bekçisi Köpek, sahibi öldükten sonra bir yıl kadar onun (cesedinin) başından ayrılmayan bir köpeğin öyküsü, haliyle trajik. İnsanlar, köpeklerin gösterdiği sadakate bayılıyorlar, o yönüyle daha çok ilgi çektiği tahmin edilebilir. Köpekten çok, ailesi tarafından istenmeyen, bir başına kalan, arabasıyla yollara düşen sahibinin, yaşlı adamın hikayesi. İşsiz, giderek acılaşan ve içine kapanan, kızı ve karısı tarafından tek edilen ve hiç aranmayan birinin köpeğiyle kurduğu ilişkiyi okuyoruz. Trajedi, ailenin ihyası için kurgulanmış, hele ikinci kısım, bu ihyaya yarasın diye eklenmiş,  "bakarsan bağ, bakmazsan dağ" misali aile dağılınca, adam da köpeğiyle günbegün perişanlaşarak ölmeye yatıyor. Hikayeyi sürükleyen çizgiler değil, yaşlı adamın ve tek başına ölümün koyulaşan kederin anlatımı. Beğendim diyemem. Parıldayan Şeyleri Toplayıp Sana Vereceğim, tesadüfen denk geldiğim bir kitap, editörlük geçmişim nedeniyle, buna mesleki deformasyon da denebilir, çok satar ürünlere dikkat kesiliyorum. Kitap, ilüstrasyonlara yazılmış şiirimsi metinlerden oluşuyor. Ana fikir, kayıtsız şartsız "aşk" ile ilgili... Çok seviyorum, iyi ki varsın, sen olmasan ben ne yapardım, gölgen olayım, minnettarım, her şey iyi olacak, aa ne güzel, romantizm ölmesin, dünya dursa bile seveceğim, hayat çok keyifli, gün doğarken ve gün batarken ne güzeel ve ne güzeeel filan deniyor... Kime hitap ediyor acaba, kitapçı arakadaş, 10-14 yaşlarında genç kızlar alıyor dedi, ne kadar doğru ve nakadar genellenebilir bilmiyorum. İyimserlik, bir ihtiyaç ama bu kadarını bana komik geliyor...

Salı, Eylül 12, 2023

Rejimin milleti Gırgır'ın halkı

Görsel, Gırgır'ın 12 Eylül'den hemen (bir iki sayı) sonra çıkan bir kapağı, denk geldikçe paylaşırım. Çıktığı zamanı hatırlıyorum, evde konuşulmuştu, cesur bulunmuştu, mahalle asker kaynıyordu, sokağa çıkma yasağı vardı filan... 

"İyi cesaret, nasıl izin vermişler hayret" tadından bir şeyler söylenmişti. 

Çok sonra, insan büyüdükçe-okudukça-karşılaştıkça farklı düşünmeyi öğreniyor.  Bu kapak, anladım ki, rejimi rahatsız filan etmezmiş, dikta rejimleri, hem alkış isterler hem de alkışlara inanmazlar. İnsanların güce taptığını, pragmatik olduğunu bilirler. Üstelik karikatürde eleştirilen, rejim değil, hayal edilen bir vatandaş da değil.

12 Eylül'ü pek hatırlayan yok, oysa o dönem hiç geçmeyecek gibiydi...Bazen, dönemler bitmeyecek, hükmedenler gitmeyecekler sanıyoruz, halbuki geçiyor, gidiyor, bitiyor, failleri unutuluyorlar... Yanlış anlaşılmasın, iki milyona yakın insanın rejim tarafından mağdur ve ziyan edildiğini biliyoruz, korkunç bir rakam bu, geçiyor geçmesine de delip geçiyor tabii... 

Gırgır, "gelen ağam giden paşam" diyen bir kalantoru karikatürize etmiş, zengin göbekli kötü adam çizmek kolaylarına gelmiş... Kalantorlar ve zübükler miydi, her devrin adamı? Bir onlar mıydı pragmatik ve güce tapar olan?

Hatırlayalım, rejimin ve ihtilalcilerin "yüce Türk milleti" ile muhalif Gırgır'ın romantize ettiği "halkı", mazlum ve yoksul memuru-vatandaşı, 12 Eylül rejimini yüzde 91'le destekledi...

Pazartesi, Eylül 11, 2023

Politik Olmayan Sanat Yoktur

Dostlar Tiyatrosunun yetmişli yıllardaki oyun broşürlerinden birinin arka kapağı... Ünlü Sovyet yönetmen Ayzenştayn'ın bir sözünü kullanmışlar: "Politik Olmayan Sanat Yoktur". 

O yıllar için, bizdeki sanat algısı için yeni ve öncü bir şiar elbette. Meramlarını, tiyatrocu olarak gayret ve meselelerini güzel anlatıyor. İçerde de kullanılmış...

Bana ironik geldiği için paylaşmak istedim, trajik de diyebilirdim veya enikonu hakikat... İçerde bu sloganın kullanıldığı sayfanın hemen arkasında bir reklam var, arka arkaya gelmişler, broşürün ilk reklamı, oyunun maddi destekçilerinden biri..."Moda Vakko'dur"

Arka arkaya gelince dedim ya, çıkan sonuç, "sanat paradır" olabilir mi dedim. Veya ne anlatırsan anlat, ne yaparsan yap, para olmadan dönmüyor denebilir mi...

"Politik olmayan sanat yoktur" şiarını bir de böyle düşünelim... Hakikat faslını o sebeple işin içine kattım.

Pazar, Eylül 10, 2023

Sevdiğim kitap isimleri

Sevdiğim bir kitap ismi, Hüseyin Rahmi'den... Kapak tasarımı ve kaligrafi Münif Fehim'e ait... "Gönül bir yel değirmenidir" demek yetmemiş Hüseyin Rahmi'ye, açıklama gereği de duymuş: "sevda öğütür"... Bugünden bakıldığında bayık bir romantizm gibi duruyor, hatta dolmuşlarda rastladığımız slogan yazılardan, levhalardan biri sanki...

Acaba o günlerde nasıl algılanıyordu, sonuçta biliyoruz ki, popüler kültür tüketilerek tabana doğru yayılan bir süreci de içerir, üst sınıflarca paylaşılan estetik bir ifade, bir süre sonra, bilemiyorum, belki bir yarım asır sonra, alt sınıflarda kullanılır hale gelebiliyor. Örneğin saz çalmak, bir şehzade eğlencesiyken avamileşerek bir halk sanatı sembolüne dönüşüyor filan...

Hüseyin Rahmi,  romantik bir yazar sayılamaz, gerek mizahi sivriliği, gerek kadın beğenmezliği devrinin aktüel duygusallığından ayrıştırır onu. Aceba, sarakaya mı almış aşk edebiyatını, o sebeple mi seçmiş bu ismi...

Romanı okumadım, okuyacağım, ayrıca yazarım, kapaktaki çifti karşı pencereden dürbünüyle izleyen beyfendinin hatırı da var elbette, merakımı cezbetti!

Bu kitabı çocukken görmüş ve alenen korkmuş, okuyamamıştım: alt başlıkta yer alan ve bir başka hikayenin adı olan "Mezardan çıkarılan kadın" ibaresi beni allak bullak etmişti. Son yıllarda aralıklarla bu kitaptan bahsedildiğine şahit oldum, daha çok "Stefan Şvayk'den yazan (Tercüme eden değil) Nazım" kısmını bir espri veya ilginçlik olarak görüp paylaşıyorlardı. Çocukken beni etkileyen kısım ise serüveni çağıran tarafıydı, o faslı hiç anlamamıştım. Meçhul sözcüğünü bu kapaktan öğrenmiş olabilirim...

Üniversitede çalıştığım yıllarda sol tarihe merak salmış, pek çok şey bulup bulup "yazarım" diye kenara koymuştum. O yıllarda yukarıdaki kitabı Milli Kütüphanede görmüş ve heyecanlanmıştım. Yakınlarda karşıma çıkınca satın aldım. Çehov'un çevirmeni Zeki Baştımar, sol tarih ve TKP geleneği içinde ağırlığı olan bir isimdi, genç öğrencilerle siyaset ve edebiyat konuşuyor ve önemlice bir kısmını gizli gizli partiye üye yapıyordu, Ankara'daydı, sonradan İstanbul'a geçmişti, kütüphane memuruydu ve 1951 Tutuklamaları sırasında deşifre olmuştu. Rejimin düşmanısın, memursun, komünistsin, gizli saklı, yasa dışı işer yapıyorsun ve çevirdiğin kitaba "Maske" ismini seçiyorsun. Ne diyeyim, bana Çehov'la ilgisi yokmuş gibi gelmiş ve esprili bularak çok sevmiştim. Halen aynı fikirdeyim.

Cumartesi, Eylül 09, 2023

Rr


Dün akşam başka bir fotoğrafı ararken buldum bu resmi. 1991 yılından... Ergün Gündüz, Sarkis Paçacı ve İrfan Sayar'ın ortaklığında çıkan Rr (Resimli Roman) dergisinin Tünel'deki bürosunun kapısı. Fotoğrafını çekmişim.

İlk kez o yıl İstanbul'a gelip gitmeye başlamıştım, eski çizerler ve koleksiyoncularla söyleşiler yapıyordum. Aklımda bir kitap yazmak var, fanzin çıkarıyorum şu bu... Hafif romantik, bolca deliduman dolanıyorum. Rr diye bir dergi hazırlığını duymuştum, Fransa'daki  benzerleri gibi diyorlardı. hoşuma gidiyordu bu tarif, aklımda ayıla bayıla okuduğum Heavy Metal gibi bir dergi var, merak ediyorum, kimse de tam ne olduğunu bilmiyor, sorup soruşturuyorum bilen yok.

İstanbul'a gelip gittiğimde buluştuğum amatör çizerlerden biri biliyormuş da yanımdaki bir başka amatör çizer duymasın-gitmesin diye meğerse söylemiyormuş. Neyse, sonunda bir şekilde buldum, biz bürodayken,- adreslerini bilmiyorum diyen çizer de oraya gelmişti sonradan, piştilenmiş, çocuk bizi görünce alı al moru mor olmuştu, komikti. Çizer kavgalarına aşina değildim o yıllarda.

İddialı bir dergiydi Rr, o ölçüde başarılı olamadı, iki üç ay içinde kapandı. Değer verdiğim, önemsediğim bir girişimdi, çizgi romana başka bir estetikle bakmak istemişlerdi. Karşılığını alamadılar, diğer çizgi dergilerinde alaya almak ölçüsünde eleştirilmişlerdi. Üstüne üstlük üreticileri birbirlerine kırgın ayrıldılar. Ankara'da her hafta sonu çizerler, koleksiyoncular toplanırdık. Uzunca bir süre Rr'nin neden başarısız olduğunu konuşmuştuk.

Önemsemek dedim, taşradan geliyorsunuz, zaman ayırmışlardı, üretimlerini uzun uzun incelememe izin vermişler, beni dikkatle dinlemişlerdi. Sonrasında çizgi romanla ilgili yazı yazdırdılar. Özellikle Sarkis Paçacı ve Ergün Gündüz ile sohbetimiz, bir ilişkimiz olmuştu. Gündüz, daha sonra Joker diye bir dergi daha denemişti, o tanışıklıktan dolayı bana bir yazı yazdırmıştı, benzer bir biçimde Paçacı için Car-Men dergisine yazmıştım. İlkinden değil ama ikincisinden telif alabilmiştim. Hatta, çizgi romanla ilgili ilk telifimi ödeyen Sarkis Paçacı'ydı diyebilirim.

Neden kapısının fotoğrafını çekmişim diye düşündüm dün akşam. O kapıyı zorluyordum, bir engeldi benim için, dahil olmak, içeri girmek istiyordum. Başka türlü bir çizgi roman arzum vardı, tırmalıyordum o İstanbul kapısını. Galiba öyle.