Pazartesi, Nisan 17, 2023

Hayırlı Ölü


Ofise kitap taşıyan kargocularla ister istemez ahbaplık ediyorum, haliyle "hepsini okuyor musun" sorusuyla başlayan, "satıyor musun" ile süren bildik sorularla gelişiyor konuşmalarımız...

Geçen birisi "Abiii sen ölünce n'olcak" dedi. E dedim, "gidici gibi miyim?". Karşımdaki gevşek ve kurnaz bir ortanadolulu olunca "maşallahın var" filan diye çevirip, "sen ölünce satarlar bunları biliyon di mi?" diye asıl gelmek istediği yere getirdi lafı.

"Hayırlı ölü olurum" dedim. Anlamadı.

Etobur arkadaşımıza  "dananın osuruğu dışında her şeyinden faydalanılmıyor mu?" dedim, aklına yatınca "Hah, işte o hesap, ben ölünce, benimkiler bunları satar, alanı vereni, sahafı, meraklısı, hastası mutlu olur, üçtü beşti, herkes nasiplenir, ne güzel işte" diye devam ettim.

Haa dedi. Gitti.

Pazar, Nisan 16, 2023

Eşcinsel Kızından Eşcinsel Babaya Grafik Roman

Türkçede bugüne değin yayınlanmış ayrıksı nitelikli beş on grafik roman varsa, ileride, Cenaze Evi-Şenlik Evi (alt başlığı Bir Aile Trajikomedisi) rahatlıkla onların arasına dâhil edilecektir. Albümü okurken şaşırdığımı itiraf etmeliyim, doğrusu beklemiyordum. Dokunaklı dili, edebi göndermelerin sıklığı, fasılalarla makale havasına bürünen psikolojik tahlilleri nedeniyle söylemiyorum bunu. Grafik roman vurgusunu bu yüzden ve bilerek kullandım; albüm, Türkiye’deki anaakım çizgi roman algısının enikonu dışında bir içeriğe sahip. Şu bile hemen fikir verebilir, eşcinselliği mesele eden grafik bir romandan söz ediyorum.

Üniversitesi öğrencisi genç bir kadın, babasının beklenmedik ölümüyle geçmişine dönüyor, bu hatırlamalarla birlikte ailesiyle olan ilişkilerini öğreniyoruz daha en baştan. Otuz yıl önce yaşanan (albümün orijinali 2006 tarihli) bir travma dönemi hikayeleştirilmiş. Çizer (yazar) Alison Bechel, grafik roman sanatında sıklıkla yapıldığı gibi otobiyografik bir tutumla geçmişini anlatıyor bize. Bunun bir iç dökme olduğunu sonradan fark ediyoruz. Uzak Amerika taşrasında, dededen kalma Cenazeevi işlerini yarı zamanlı sürdüren, esas olarak Lisede edebiyat öğretmenliği yapan anne-babasını, kardeşlerini, kuzenlerini, büyükannesini, bakıcılarını, “gotik” bir estetikle (babasının delice tutkusuyla) revize edilen evlerini betimliyor. Sıkıcı bir atmosfere dâhil ediliyoruz böylelikle, sanki her şey seyrek, yeknesak ve küflü.
Anne Ben Bir Lezbiyenim
Sonra birden, hayır birden değil, o müze evden, ebeveyn baskısından kurtulduğu, üniversitede kendini bulduğu sıralarda elbette, Alison Bechel lezbiyen olduğunu kendine itiraf ediyor. Ailesine yazarak, kendi deyişiyle “mesafeli bir yolla, mektupla” açıklıyor durumunu. Bir şok, büyük bir infial beklerken babasının da gizli bir eşcinsel olduğunu öğreniyor annesinden. Daha da sonra babasının bir kamyon çarpması sonucu öldüğü haberini alıyor. Hikâye asıl yoğunlaşmasını bu sürpriz ifşaat ve ölümle gelişen dramatik eşikle artırıyor.

Alison’un ebeveynleri, taşra tekdüzeliğini kapılmamak için edebiyata ve sanata yoğunlaşan, sürekli okuyan birileri. Babanın geniş bir kütüphanesi var, Anne tiyatroyla bağını koparmamış, sahneye de hazırlanıyor vs. Babasının eşcinselliğini öğrenmesiyle birlikte Alison, geçmişteki kimi olayları yeniden hatırlıyor ve daha farklı anlamlandırmaya başlıyor yaşadıklarını. Bağlantılar kuruyor, kimi küçük muammaları aşikârlaştırıyor. Babasının sevdiği romanları, gizli hayatıyla birleştirerek yorumlamaya girişiyor. Eski fotoğraflar, mektuplar, günlükler, kitaplardan alıntılar sunuyor bize. Çocukluğuyla ilgili anılarına bakılırsa Alison babasını pek de sevmiyor; nobran, dediğim dedik ve tartışma götürmeyecek kadar kendiyle dolu bir baba resmi çiziyor bize. Sevilecek gibi değil doğrusu ama hınç da duymuyor: “Babamın kusurlarını saymayı iyi becersem de, ona öfke beslemekte zorlanıyorum. Bunu kısmen babamın ölmüş olmasından kaynaklandığını sanıyorum. Kısmen de çıtanın babalar için anneler için olduğundan daha düşük olmasından”

Sahici Bir Terapi
Kıstırılmış, kendi olamamış, tercihlerini yaşayamamış bir eşcinseli, eşcinsel olan kızının tasvirleriyle okumak, çarpıcı demek istemiyorum ama gerçekten ilginç. O keşifle babasına yakınlık duyan, onu daha çok seven veya bize de sempatiyle aktaran bir yazar olmamış Alison. Anlattığına göre baba çok açık etmiyor kendini, sadece bir kez, kısaca karşılıklı konuşuyorlar o kadar. Bir iç dökme, itiraf ya da kontrol dışına çıkan bir kriz olmuyor, albümü sahici kılan da bu. Otobiyografik olması, kimi hassasiyetleri belli ki gerektirmiş. Ya da sahiden öyle yaşanmış, Alison bize bunu inandırıyor.

Alison ve ailesi, cenaze evi işleri yüzünden olabilir, ölümle hemhal olmuşlar, öyle anlaşılıyor. Soğukkanlılıkla karşılıyorlar olanları. Ağlarken görmüyoruz hiçbirini, mutfak sohbetleri, anlamlı tebessümler ve suskunlukla geçiyor ölümün ertesi. Fiziksel teması olmayan bir aile bu, sarılıp öpüşmüyorlar, hatta dokunmuyorlar birbirlerine. Alison albümün sonunda babasıyla barışıyor; daha önce barışmak ya da küsmek gibi bir niyette değilmiş de sanki anlattıkça bu mesafeliliğini değiştirmiş duygusunu veriyor. Tüm kitap boyunca Fitzgerald, Proust, Camus ya da Joyce’a yönelik hatırı sayılır çoklukta göndermeler yapılıyor. Öyle ki özellikle kitabın sonuna doğru metnin bütününe nüfuz ederek handiyse o yazarlar ve o kitaplar bilinmeden bir şeylerin “eksik” kalacağı okura hissettiriliyor. Alison’un otobiyografik çizgi romanı, tam da bu noktada, narsistleşip yazarın günlüğüne dönüşüyor. Ve anlaşılıyor ki albümün yaratım sürecinin yazarı için sağaltıcı işlevi olmuş. Kitap arkasındaki notlara bakılırsa, Alison’un hikâyeyi anlatmasını engellemedikleri için annesine ve kardeşlerine teşekkür etmesi, anlatılanların aile içinde konuşulan bir mesele olduğunu da gösteriyor.

Son sözü çizgilere ayıracağım. Kötü hikâye ne kadar iyi çizilirse çizilsin kendisini okutmaz. Pek çok büyük çizerin okunmadığını, sayfalarının seyredildiğini düşünüyorum. Cenaze Evi-Şenlik Evi, olağanüstü bir çizgicinin elinden çıkmamış ama öyle ustalıkla anlatıyor ki hikâyesini, bunu fark etmiyoruz. Kendi adıma kendini unutturan çizerleri daha çok severim, aslolan hikâyedir. İyi hikâye zaten yaratıcısını unutturmayacaktır.

Birgün Kitap, 1.5.2010, Eşcinsel Kızdan Hesaplaşmalar adıyla yayınlanmıştır.

Cumartesi, Nisan 15, 2023

Çolak Sendromu

Ortaokul'da bir matematik hocamız vardı, yöneticilik de yapıyordu, yüksek şiddet eğilimi olan  habis ve hastalıklı biriydi, sahiden ağız burun dağıtarak öğrenci döverdi. Bugünden bakınca anlaşılmayabilir, çünkü öğretmen şiddeti geçmişle kıyaslanmayacak ölçüde "azaldı", oysa seksenli yıllarda zerre yadırganmıyor, hafifseniyor, hak veriliyor, meşru sayılıyordu,  defalarca öğrencileri evire çevire, kan kırmızı dövmesine şahit oldum. 

Sadece ben değil, mesela benden beş yaş küçükler veya on yaş büyükler de görmüşlerdir. Yaşları 11 ile 14 arasında değişen küçücük şuncacık çocuklarız. Karşımıza çıktığı her yerde bize tebelleş olacağını, birimizin illa ki dayak yiyeceğini bilirdik, neşemiz kaçar, dehşetle korkar, onu koridorda görünce yolumuzu değiştirir, göz göze gelmemeye çalışırdık. Birini sınıftan alıp, ders sırasında, koridorda, tuvalette, herkese duyurarak, bağırarak ve bağırtarak döverdi. Teneffüse çıktığımızda yerde kan damlaları görürdük. 

Bir gün, bir sınıf arkadaşımızı hepimizin gözü önünde kafasını kalorifere çarptırarak dövmüştü, bir iki kere de değil, gerçekten defalarca yapmıştı bunu, şimdi düşünüyorum da aklım almıyor, eğitimci olmaması gereken biri, kaç kuşağa dayak attı ve bildiğimiz kadarıyla tek bir soruşturma ve şikayet almadan emekli oldu. 

Adamı bu yaşımda hatırlamamın iki sebebi var,  ilki, "suç yoksa suçlu da yoktur" derler ya onu ispat eden bir şey.... Yaptıkları suç sayılmalıydı, meslekten atılmalı ve hapis cezası almalıydı, tek bir şey olmadı, akla dahi gelmedi. Çünkü, kimse adamın yaptıklarını suç olarak görmüyordu. Hep aklımda olan bir örnektir bu. İkincisi, adam emekli olduktan sonra, süt ürünleri satan bir dükkan açtı, taze ve uygun fiyatlı bir yerdi ama tutunamadı ve kısa sürede ticari olarak "battı". Mahallede, yaşıtlarımla sonradan bu meseleyi konuştuk, hiçbirimiz adamın dükkanına gidememiş, gitmek istememiştik, ortada alınmış bir karar yokken, birbirimizi bilmeden yapmıştık bunu. Adam sevilmediği, korkulduğu hatta nefret edildiği için dükkanını kapatmak zorunda kaldı, bana sorarsanız, o çocuklar, o yeniyetme ergenler kolektif bir biçimde intikam almış oldu. Birer birer dükkana gitmeyerek batırmıştık onu. Geçerken bakıyordum, sinek avlıyordu ve o esnaf çaresizliğini gördükçe hoşuma gidiyordu. Adam suçlarından dolayı cezasız kalmıştı ama biz onunla hesabımızı görmüştük. Herkes kaderini yazar mı demeli, sevilmemek kadar ağır bir ceza bilmiyorum. 

Yazının başlığı neden Çolak Sendromu derseniz, adamın soyadı Çolak'tı, soyadıyla konuşulurdu, ömrüm boyunca böyleleriyle yazarak uğraştım, uğraşmak isterim, bendeki karşılığı böyle bir sendrom...

Cuma, Nisan 14, 2023

Son Okuduklarım 69

Mahrem bir Portre, Rodin'in biyografik çizgi romanı. İlk bölümlerde senaryoyu çok kesitli-kesintili buldum, bir konuşma metni gibi, sanatçının hayatından bahsediliyor gibi düşünün, o havada bölük pörçük akıyor... Yani tahkiyesi ve karakterizasyonu iyi değildi, ilerledikçe, hatta ancak Camille ortaya çıkınca seyir değişti ve "etlendi"... Yine de genel olarak belgeselciliği, hikayenin önüne geçmiş bir iş, beğendim diyemem. Kanun Dışında, bizde pek yapılamayan, az bulunur türden bir çalışma. Malum, bu tür metinlerde bayık bir romantizm, parmak sallayan bir modernist ve öğretmen edası kendini fazlasıyla hissettirir. Epey bir araştırma yapılmış, iyi toparlanmış ve güzel anlatılmış. Aşağı yukarı yüz yirmi yıllık bir dönemden gazetelere düşmüş, sansasyon ölçüsünde konuşulmuş yerli suç hikayeleri derlenmiş. Beğenerek ve imrenerek okudum.

Meydan Okuyan Kadınlar'ı uzun zaman önce satın almıştım ama nedenini bilemiyorum, bir türlü elim gitmemiş, okuyamamıştım. İlginçmiş, albüm kısa kısa hikayelerden oluşuyor, biyografik bir temeli var ama kuru bir dilin ve enformatik bir vasatlığın çok ötesinde...Sahiden akıllı ve ironik bir tınısı var senaryoların, iddiasının karşılığını veriyor... Global popüler kültürün parçası olan çok bilinen isimleri de okuyoruz, yerel kalmış, yaşadığımız coğrafya ve siyaset kültürü içinde bize "irrelevant" gelen kadınlarla da tanışıyoruz. Dört beş sayfalık hikayeleri takip eden iki tam sayfalık ilüstrasyonlar ayrıca yeni ve farklı duruyor. Uzun yıllar önce Uygarlık Tarihi dersi vermiştim, şimdi olsa albümden bir iki bölümü öğrencilere okuturdum. Yazmak Üzerine, Raymond Carver'in yazarlık serüvenine, olgunlaşmasına ve keşiflerine dair denemelerden oluşuyor. Çeşitli zamanlarda yazılmış bir derleme olduğu için tekrarlar içeriyor, iç dökme ve hatıralar da var, belirginleştirmeden akıl fikir vermeler de... Carver'ın yazma iştahı oldum olası hoşuma gider, işin zanaat kısmını önemsemesi, tekrarlamaktan gocunmaması, emekçi olması, geçim sıkıntısıyla türlü işlerde çalışırken yazmayı sürdürmesi filan... Tatlı tatlı anlatıyor bunları, yazarlık öğretmenlerine olan sempatisi, onları anlatırken kurduğu koyu duruluğun lezzeti insanı çarpıyor...

Perşembe, Nisan 13, 2023

Eksantrik

İlgimi çekeceğini düşünerek bir arkadaşım göndermiş, anladığım kadarıyla bir tivitır hesabı, memlekette "kötü" üretilmiş, kitsch olan heykelleri ve mimari yapıları fotoğraf olarak paylaşıyormuş... İlgimi çekmedi diyemem de bu gördüğüm şey bana "yok artık" filan dedirtmedi, hatta hoşuma gitti desem yalan olmaz. 

Birisi, evinin bahçesine kendince bir şey yapmış, güzel veya değil, bence ilginç, yani vergilerimizle üretilen bir şey değil ki bu, adam kendi zevkine göre bir şey uydurmuş...  Kolektif bir estetik üslubu filan göstermek gibi bir niyeti ve iddiası yok ki... Tatlı bir eksantrik işte...
 
İtiraf edeyim, bu çeşmeyi üretenle sohbet etmek isterdim, beni yakından tanıyanlar bilir ki, karşılaşsaydım, bunu mutlaka yapardım zaten... Aşağıdaki fotoğrafı da bu sebeple paylaştım, çekimler sırasında yerli halktan-çevreden mutlaka izleyenler oluyor, toplaşıyorlar. Bir tanesi, kıyafeti ve tavırlarıyla hemen dikkatimi çekti, beyabiyle konuşmak üzere yanına yanaşırken fotoğrafımı çekmişler, bunu da ben paylaşayım, bakmayın muzip muzip gülümsediğime.