Cumartesi, Ocak 08, 2022

Memleket mizahının imtihanları (1)

Neden güldüğümüzü anlamaya çalışan felsefi nitelikli, önemlice bir kısmı antropoloji temelli çok sayıda gülme kuramı var. Bergson, Freud, Bakhtin başta olmak üzere çoğu da dilimize tercüme edildi. Eskisi kadar bilinmiyor değiller ama bana kalırsa, bizde gülme kuramları mizahla karıştırılıyor ve bir sosyal mühendislik misyonuyla olmalı, mizahın (ve karikatürün) amacı belirlenmeye çalışılıyor. Çeşitli nedenlerle güleriz, bazen rahatla(t)mak, bazen üstünlük kurmak, hatta sıkıntımızı bastırmak için güleriz… Oysa mizah, gülme kadar doğal ve kendiliğinden gelişmez, mizah, bile isteye gülmeyi yönlendiren bir araçtır. Diğer yandan mizahın amacını ya da niteliğini belirlemek nafile bir çabadır, çünkü zamana, koşullara, otoriteye ve yayın mecrasına göre değişebilir.

Mizah ve gülme ile ilgili bizi en çok etkilemiş feylesof Bergson… Muhafazakâr bir düşünür olarak Bergson’un cumhuriyet entelektüelleri üzerindeki tesiri ve yaygınlığı anlaşılmaz değil, bana ilginç gelen, kendilerini muhafazakâr düşünceden ayrıştıran, muhalif mizahçıların, örneğin Aziz Nesin gibi isimlerin Bergson’u referans alması… Bergsoncu mizah yorumu ne derseniz eğer, gelenekçi bir toplum fikriyle karşılaşıyoruz. Buna göre mizahçı, toplumdaki yaraları güldürerek pansuman eden biri gibi görülüyor… Eczacı, doktor, pansumancı gibi o kıvamda biri… Bergsondan yola çıkarak mizahın iyileştirici, toplumu ihya edici (diriltici) yönüne fazlasıyla vurgu yapılırken, başka türlü yorumlanabileceği akla gelmemesi garip.  Biliyoruz ki, mizah iyileştirme misyonuna indirgenemez, aksine, her türlü otoriteye karşı bir saldırı aracı olabilir ve yaralayabilir, yasaklanan cinselliği ve argoyu açığa çıkarabilir veya rejimin birebir kontrol ettiği bir savaş ve propaganda silahına dönüşebilir. Silaha dönüşen her şey gibi ayrıştırıcı ve düşmanlaştırıcı bir aksiyonu olur ki, sonu iyileşmeyle ilgisi olmayan, ırkçılık ve ayrımcılıktır. Erken cumhuriyet döneminde Yahudi vatandaşlarımızla ilgili mizah ve karikatürlerin Nazi Almanya’sındaki benzerlerinden bir farkı olmamasını hangi iyicillikle açıklayacağız? Hepsini geçtim, mizah aynı zamanda bir histir ve gündelik hayatın içinde gezinir durur, ona büyük ve iddialı toplumsal işlevler yüklemek bazen de beyhudedir. Veya sözlü kültürün içinde nasıl ve nerede yaşadığını tespit edebilmek imkânsız ölçüsünde zordur. Siz konuşanı (espriciyi) sitem ediyor sanırsınız, otorite yokken o sitem küfüre dönüşebilir ve madunlar arasında gizli bir senaryo olarak yaşayabilir. Mizahın neresinden tutsanız, bir başka yerden kaçabilecek bir “bünyesi” ve “biçimsizliği” vardır.

Peki mizahın iyileştirici olduğuna dair inanç, bizde neden bu kadar benimsendi? Yeterli çeviri yapılmaması mutlaka bir etken, Freud’un Bergson’a göre yaygınlık kazanması yarım asra varıyor, Bakhtin çevirileriyse çok daha yeni… Bu arada mizah tabii ki iyileştirici olabilir, insanlara iyi gelebilir ama bu yönüne bu denli vurgu yapılması, bize en çok siyasi iktidarın mizahı tanzim etme gayretini gösteriyor.  Herkesin aklında milleti “iyileştirmek”, çoğu ayrıca ziraat eğitimi almış kurucu kadroları düşünün, tarladan -milletten- verim almak, ona göre ekmek ve biçmek istiyorlar. Yani akıllarda hep bir “eksiklik” var, o eksikliği kültürle tamamlayacaklar. Cumhuriyetin ilk mizah dergileri incelendiğinde kanonik bir milli kimlik inşasının parçası oldukları görülebiliyor.  Üstelik devletten aldıkları abonelik ve resmi ilan paralarıyla geçiniyor, hatta en uzun ömürlü mizah dergimiz Akbaba’da olduğu gibi muhalefete karşı hükümetleri savunması için örtülü ödenekten para alıyorlar. Yani, mizahçılık, bürokratlıktan, devlet adamlığından, öğretmenlikten farklı görülmüyor... Bu sebeple pek çok mizahçı ve karikatürcü, bürokratik görevlere seçildi, yazıp çizdikleriyle “layık görüldü” demek istiyorum.

Demek ki, mizahın nerede yapıldığı, mizahı çok etkiliyor. İçeriği ve amacı, mecranın asıl sahibi belirliyor. Sadece devletten maddi destek almak, itibarlı görevlere atanarak ödüllendirilmek gibi bakmayalım. Eğer bir mizah dergisi çıkartıyorsanız, çoğunluk değerleriyle uyumlu olmak zorundasınız, yoksa popüler olamaz, satamaz veya bizatihi yayın mecrasını yönlendiren rejim tarafından kapatılır, cezalandırılırsınız. Bizim mizahçılığımız, karikatür dergiciliğimiz, ne dersek diyelim, milliyetçi, seküler, modernisttir, rejimin ana düşmanları olan şeriata, azınlıklara ve komünizme karşı her zaman cevval ve “devletçi” davranmıştır. Başka türlü olması esasen mümkün değil zaten. Yani, mizah içine girdiği kabın şekline göre “güldürür” ve “düşündürür.”

Siyasi iktidarın mizaha müdahale etmesiyle ilgili yaşayan bir örnek verelim. Sözlü kültürden yazılı kültüre geçmek, mizahı daha kontrol edilebilir bir biçime sokmakla birlikte daha geniş kitlelere yayılmasını (popülerleşmesini) sağlıyor. Nasrettin Hoca fıkralarının argosu ve grotesk cinselliği yazıya aktarılırken ayıklanmıştı, bu revize edilmiş biçimi, modern ve seküler Türklüğün sembolü olarak eğitim kurumlarına dahil edildi. Nasrettin Hoca, bugün mizah denildiğinde akla gelen ilk sembollerden biri… Hocanın fıkralarının zamana yenildiği için çocuksulaştığı sanılıyor, oysa bu çocuksulaşmanın temel nedeni pedagojik yaklaşılarak ehlileştirilmesinden kaynaklanıyor. Çocukların gülmediği arkaik bir fıkra kahramanı olan Nasrettin Hoca, iyi ve doğru mizah örneği olarak milli tedrisatımızda geniş yer tutuyor.

Cuma, Ocak 07, 2022

Hep değişir yüzler



Abidin Dino, Yüzler kitabında Yaşar Kemal'e anlatıyor bu hikayeyi. Gerçeği, olup biteni "resmetmenin" zorluğunu anlatan bir hatırlatması var... Bir insanın kaç yüzü olabileceğini ve değiştiğini de vurguluyor...

Ekseriyetle, daha düz bir biçimde, evliyanın yüzünün resmedilememesiyle ilgili olarak  yorumlanmıştır. Mevlana kendine değil halka (Hlk, yaratılmış olanlara, Yaradana)  aittir, sadece o değil bütün nebi ve evliyalar türlü suretlerle insanlar arasında gezinirler gibi... yüz değil ruhun, iyicilliğin görünmesi daha önemlidir vs.

Dino'nun yorumundan farklı değil mi? 

Her birimiz aynı insana bakıp onun farklı yüzlerini görüyoruz, benim iyi dediğim birini bir başkası kötülüyor, aynı hikayelerden farklı anlamlar çıkarabiliyoruz... 

Erken yaşlarda başka türlü düşünüp şimdiki aklımızdan ve vicdanımızdan çok başka bir noktaya vardığımız olmuştur. Şimdi olsa varmazdık ama bu daha doğru düşündüğümüzün bir delili değil.

Bu hayatı neden yaşadığımızın cevabını verebilmek çok zor olduğu için bu kadar  uğraşıyoruz.

Cevap dediğimiz şey de vicdanımızla ve aklımızla yaptığımız bir arayış.

Sokaklar caddelere karşı

Gökçek zamanında, en azından bizim mahallede hiç sokak kalmadı, saçma bir cümle olarak okunduğunun farkındayım, ama değil, uzunluğu iki yüz metre olan sokakların bile tabelaları değiştirildi, hepsi birer birer cadde yapıldı. Anladığım kadarıyla caddede oturanlar çöp vergisini büyükşehire, sokakta bulunan apartmanlar ise ilçe belediyelerine ödüyormuş,  iddiaya göre ilçe belediyelerine gelir kaptırmak istemeyen Gökçek bu  yola başvurmuş filan... . 

Sonuç olarak o hengamede sahiden sokak mefhumu ortadan kalktı, yaşayanlar olarak, sokak demeyi sürdürüyorduk ama tabelalarda, posta adreslerinde istisnasız her yer cadde oldu. Belediye el değiştirince bu saçmalık düzelir sanıyordum, yanılmışım, geçenlerde yeni tabelalar taktılar, baktım pek  değişmemiş. Ayar bozuldu bir kere... 

Madem, muhtarlığa kalkıştım, devam edeyim...

Yukarıdaki fotoğraf benim ofisin yakınından, iki sokağın kesiştiği yerden, Sedat Simavi, uzunluk olarak Halit Ziya'dan üç misli büyük olabilir ama o sokak olarak kalmış, Halit Ziya ise ooh cadde olarak saltanata devam etmiş, gel de şey etme yani, nerenin sokak, nerenin cadde olacağı neye göre belirleniyor merak ediyorum. 

Gidip bir Sözcü alayım da bulmacasını çözeyim...

Perşembe, Ocak 06, 2022

Seyrüsefer Defteri En İyiler 2021

Her ay seyrettiğim ve Seyrüsefer Defteri adı altında blogta listelediğim filmlerden her yıl başında bir "en iyiler" derlemesi çıkarıyorum. Ve her yıl olduğu gibi, listeyle birlikte meramımı yineliyorum. Kendimi bir eleştirmen ya da seçici olarak görmüyorum. Kendi ilgilerinin peşinde yaşayan, kaçan ve sığınan, gezinen biriyim. Sinema literatürünü okumuyor ve izlemiyorum. Bu o literatürü ve emek verenleri hafifsediğim, yok saydığım anlamına gelmesin.

Takip etmiyorum derken, bir şeyi seyrederken ve seçerken kendimi çok belirlemek (ve etkilenmek) istemiyorum. Sonuçta filmler ve diziler hakkında pek bir bilgim olmuyor, sinema yayınlarını takip etmiyorum, sinefilleri okumuyorum. Eğer onlar benim hayatıma dahil olmazlarsa sinefil tanımaya çalışmıyorum. Ne kadar az bilgiye sahip olursam o kadar çok hoşuma gidiyor. Tabii şu da var, öyle bir hayat yaşıyoruz ki, bir filmden veya bir diziden haberdar olmamak çok zor  olabiliyor. Bazen bir yönetmeni, senaristi ya da bir başka çalışanın yeni işini bekliyor ve merak edebiliyorsunuz. Bütün bunlara rağmen dışarıda kalmaya uğraşıyorum demek daha doğru…

Aşağıdaki liste güncel ve yılın yeni filmleri gibi düşünülmemeli… Bunlar bana çarpan veya merak ettiğim için seyrettiğim işler…Ki geçen yıl, çalışma tempom nedeniyle, yeterince seyredemediğim ve okuyamadığım bir yıl oldu, o kesatlıkta ve sürprizi olmayan bir liste diyebilirim. Maksat, fikri takip...

È Stata la Mano Di Dio (2021)

The Power of the Dog (2021)

Stilwater (2021)

Jungle Cruise (2021)

Old (2021)

Palmer (2021)

Nomadland (2020)

The Little Thing (2021) 

Soul (2020)

Raya and Last Dragon (2021)

Rififi (1955)

Tengoku to jigoku (1963)

Wratf of Man (2021)

Las leyes de la frontera (2021)

Last Duel (2021)

Sharp Objects 

Mare of Eastdown

Salı, Ocak 04, 2022

Sait Faik

Sait Faik, ergen bir darlanmanın, ayak uyduramamanın, gittikçe çoğalan ve elde olmayan savrulmaların hikâyecisi. Birtakım insanın genç yazarı. Halden anlayan, yasak nedir bilen, tırtıklayanı ve hakkını alamayanı gören. Sait Faik değil, sadece Sait denilen. Bizim çocuk, dost. Günbegün koyulaşan, yalnızlaşan, insanlardan kaçar olan, kimseler yok diyen. Gecenin hayaleti, denizin köpüğü, tütün kokan sayfa. Mutsuz desem mutsuz. Değil desem değil. Havada bulut değil kovada bulut. Lüzumsuz adam, ada vapuru, Yüksekkaldırım’da bir aylak, açık hava şairi. Yeşil delisi, simitle çay. Beş liraya hikâye, on liraya röportaj satan yazıcı. Öncesi yok, sonrası var. Sait Faik, memleket öyküsünün eprimiş paltosu.

Pazartesi, Ocak 03, 2022

Seyrüsefer Defteri 135

Deniz Seviyesi (2014) bir romantizmi var ama dizi estetiğinde oyunculuklar, festival filmi gibi de değil (30 Aralık).++  Soğuk (2013) seyretmemişim, görüntüler güzel, filmse ziyadesiyle "yapıntı" duruyor (29 Aralık).++ Dont Look Up (2021) yeni ya da bambaşka demek haksızlık olur, NetflixPr başarısı, tapılan ya da tepilen filmler zincirinde yeni bir halka (28 Aralık).++ Thieves of the Wood Sea1 Ep.3 ve 4'ü seyrettim (27 Aralık).++ The Power of the Dog (2021) çok iyi karakterler, yıl sonu güzeli (26 Aralık).++ Sky Rojo Sea1 Ep.4, 5 ve 6'yı seyrettim (25 Aralık).++ Clickbait Sea1 Ep.7 ve 8'i seyrettim (24 Aralık).++ Ban-deu-si jab-neun-da (2017) Kore iyimserliği, gevezeliği ve sakaleti, hikaye değil karakter güzel (23 Aralık).++ Clickbait Sea1 Ep.5 ve 6'yı seyrettim (22 Aralık).++ Furie (2019) tuhaf bir çıkarımı var, Peckinpah'ın Köpekler'ini hatırlatıyor bazen, karakterler derinleşmiyor, iddiası ölçüsünde  geçmiyor insana (21 Aralık).++ Tony Arzenta (1973) yetmişler ve İtalyan pulp'ı, dayak yiyen kadınlar, patlayan silahlar, kaza yapan arabalar, AlanDelon vasatı (20 Aralık).++ Clickbait Sea1 Ep.3 ve 4'ü seyrettim (19 Aralık).++ Thieves of the Wood Sea1 Ep.1 ve 2'yi seyrettim (18 Aralık).++ Arianna (2015) mesele ilginç, akışı yavaşlatması, görsel olarak büyütmesi (17 Aralık).++ Clickbait Sea1 Ep.1 ve 2'yi seyrettim (16 Aralık).++ Friendzone (2021) romantik gişe filmi klişesi, senaryodan çok oyuncu enerjisiyle yürümeye çalışmışlar (15 Aralık).++ The Many Saints of Newark (2021) dizinin mitolojisi filmin önüne geçiyor, seyrettik, göndermeleri yakaladık filan o ayrı (14 Aralık).++ Arcane Sea1 Ep.5 ve 6'yı seyrettim (13 Aralık).++ Saklı Sea1 Ep3 ve +'ü seyrettim (12 Aralık).++ Two (2021) dikkat çekici bir fikri var ama "top sürememiş" (11 Aralık).++ Arcane Sea1 Ep.3 ve 4'ü seyrettim (10 Aralık).++ Trapped Sea2 Ep.1 ve 2'yi seyrettim (9 Aralık).++ Sofra Sırları (2017) kara film kalkışması, seyrettim diyelim, geçelim (8 Aralık).++ Arcane Sea1 Ep1 ve 2'yi seyrettim (7 Aralık).++ È Stata la Mano Di Dio (2021) sevdiğim türden fimlerden, yer yer çok güzel, filmin adı Napoli olmalıymış, Fellini'ye nanik! (6 Aralık). ++ The Valhalla Murders Sea1 Ep1 ve 2'yi seyrettim (5 Aralık).++ İlk ve Son Sea1 Ep.1 ve 2'yi seyrettim (4 Aralık).++ Ad Astra (2019) görselliğini, dünya kurma başarısını bir kenara bırakıyorum, çok basit bir fikir var, kadim bir çatışma işte onu işlemek için bütün o gösteri, ben o çabayı beğeniyorum (3 Aralık).++ Saklı Sea1 Ep1 ve 2'yi seyrettim (2 Aralık).++ Aidiyet (2019) insanı arada bırakan filmlerden, iyi-kötü, yeni-eski, film-belgesel falan filan, ilginç, kısadan uzuna geçenlerden (1 Aralık).++