Cuma, Mart 16, 2018

Oryantalizm



Bir Fransız’ın gözünden Türkiye, taşra ve İstanbul… Kırmızı ile turkuazın prelüdü, küçük dünyaların, kırık hayallerin çizgileri.

Nicolas Presl, tek bir söz etmeden bizi yolculuğa çıkarıyor.

Picasso büyüsüyle Anadolu rock… Oryantalizm, bize bakan bir grafik roman… İnce belli çay bardağı…

Amman Amman diyen bir Grafik Roman



David Prudhomme'un (1969) Rebetiko-Ayrık Otu albümü, bizim alışılageldiğimiz türden çizgi romanlardan değil. Frankofonlar, uzun yıllardır başka kültürlerin, farklı dil ve çevrelerin anlatılarını, bilinmedik tarihlerin hikayelerini çizgi romana uyarlıyorlar, çizgi romanla anlatıyorlar. Rebetiko, bu eğilimin ve yayın alışkanlığının bir örneği. 1936 yılında Atina'da bir grup müzisyenin etrafında gelişen çarpıcı bir hikayeye sahip. Tahkiyesi nedeniyle şöyle demek daha doğru, hikayeden çok başlayıp biten bir güne, müzisyenlerin hayatının bir kesitine odaklanılıyor. Bu bakımdan hiç bir karakter derinleşemiyor; takıntıları, arzuları, başarısızlıkları, gündelik dertleri betimleniyor ama hiç birisi nihayetlenmiyor, hep birlikte sanki sürükleniyorlar. İçki, esrar ve müzikle, esrime, kavga, şiir ve aşkla geçen bir gün bu. Polis baskısı, kenar mahalle tekinsizliği, rakı arkadaşlığı, muhabbetçiliği, esrar kullanımının yaygınlığı,müzik tutkusu, doğaçlama şarkılarla dolu bir aurayı da katın bunun içine. Siyasi bir arkaplan da mevcut: Faşist diktatörün Yunanlı ve milli bulmayarak öfkelendiği, dışladığı, yok saydığı rebetiko müziğine ve onların membaı sayılan göçmenlere yönelik husumet de hissettiriliyor. Çünkü esasen müzisyenler üzerinden bir müziğin, bir janrın hikayesi aktarılıyor. Kimdi bu müzisyenler, nerelerde şarkılar söylerlerdi, nasıl algılanırlardı? vs

Modern şehirler, 'temiz' ve tekin olmayan kenar mahallelerini er ya da geç yıkarak yeniden inşa eder ya da temizlerler, moderne ve adaba uygun bir biçimde bir kez daha istiflerler. Eski evler istimlak edilir, sokaklar genişletilir, ahalisi dağıtılır. Şehir tarihleri bu türden sayısız hikaye içerir. Büyük savaş sonrası Anadolu'dan Yunanistan'a göç ettirilen Ortodoks nüfusun toplaştığı Atina, Pire ya da Selanik'teki kenar mahalleler de benzer bir kaderi yaşadılar. Suç merkezi sayılan, modern olana uyum sağlayamayan her mahalle, her sokak, her muhit yıkılıp yenilendi, asfaltlandı. Yıkım ve tasfiyelerin,  yabancı ve kozmopolit unsurlara yönelik düşmanlıklarla harmanlandığını, göçmenlere, azınlıklara özellikle yoğunlaşıldığını da biliyoruz. Tek parti-tek lider arzusuyla her coğrafyanın etkilediği, hemen her türlü kültürel olgunun milli bir dava adına tanzim edildiği otuzlu yıllardan söz ediyoruz. Kültür, dil, gelenek, folklor, müzik o kadar çok önemsenir ve millileştirilir ki akıl dışı tutumları bugün dahi açıklamak zordur. Bizde de o yıllarda, temposu nedeniyle cemiyeti gevşetip yavaşlattığı için radyoda Türk [sanat] müziği çalmak yasak örneğin. Komşuda, Yunan Lider Metaksas da , Doğulu-Türk-yabancı-dejenere saydığı herşeye , örneğin Rebetiko'ya açık bir öfke göstermiş. Bugünden bakınca nelerle uğraşılmış dedirtiyor, kişisel olarak siyasetçilerin iddia ve takıntılarına rağmen, bu türden yasakların, gündelik hayatta bir karşılığının olmadığına inanırım. Yasağı uygulayacak olan polisler,  zevahiri kurtarırlar ama, müziğin icracıları ve sevenleri gibi aynı sınıftan, aynı kültürel sermayeden gelen insanlardır. Radyoda çaldırmaz veya kimi şarkıları sözlerinden dolayı sansür edebilirsiniz, meyhanede, mahallede, kahvede çalınıp söylenmesine mani olamazsınız. O yasaklar ve hoşnutsuzluk, bence en çok sonraki dönemlerde yeşeren nostalji ve romantizme yaramış. Prudhomme da bundan faydalanmış. Bence inanarak da anlatmış.

Rebetiko dendiğinde icracılarının parayı reddettikleri, müzik ve aşk için yaşadıkları, ancak esrar içerek hayata katlanabildikleri anlatılır. Klişe mi? Evet, klişe. Rastlamış olabilirsiniz, sosyal medyada dolaşan bir epigraf var: Bukowski, orospuları ve çingeneleri severmiş, çünkü biri namuslu numarası yapmazmış, diğeri milliyetçi ayağına yatmazmış. Ergen zekasıyla sallanmış bir laf işte. Bukowski, kimler kime oy veriyor, hayatını nasıl kodluyor, kime ve neye karşı neyin bekçisi kesiliyor bilse bu kadar rahat ve yukardan konuşmazdı. Büyük laflarla siyaset yürümüyor, içelim açılalım hasbihalinden anca alkol kardeşliği ve ortaokul solculuğu çıkar. Yanlış anlaşılmasın, iyi hikaye çıkmaz demiyorum, Bukowski'nin çingeneleri ve orospuları gerçek hayatta milliyetçilere ve muhafazakarla oy verseler de , edebiyat ayrıksılıkla ilgili klişeleri sever . Prudhomme, bana kalırsa bu klişeleri maharetle kullanmış, hemen herşeyin farkında olan, handiyse son günlerini inadına içerek yaşayan, şarkı, şiir,aşk ve kavgadan başka bir şey bilmeyen, parayı sadece bu rutini yinelemek için isteyen karakterler anlatmış. Müzisyen biyografilerinde belirginleştirilen isyancı aurayı koyulaştırmış. Blues şarkıcılarını, Amerikan taşrasında turnelerde çalıp söyleyen müzisyenlerin yaşadığı sakalet ve hazcılığı çağrıştırmış anlattığı dünya.  Bir farkla diyelim. Rebetler, külhani ve kavgacılar, aşk cinayetleriyle hatırlanıyorlar. Polisle tekme tokat kavga eden müzisyen imgesi abartılı ama sahiden ilginç. 

Albümün İngilizce baskısında Blues'la paralellikler kurulmuş, şarkılarda geçen 'amman amman' nidası 'Oh Lord' 'mercy' deyişine benzetilmiş. Bağlama'nın, taksimin, tek(k)e'nin ne olduğunu anlatmak, hakim kültürle kıyaslayarak betimlemek gerekiyor, kaçınılmaz olarak. Prudhomme, değinmemiş ama görsel olarak global başarı kazanmış aynı adlı filmden (1983), Costas Ferris'ten etkilenmiş. Teneke mahalleleri, Yunan adası havasında anlatmış. Çizgisi çok ayrıntıcı değil, şairanelik ve esrar kullanımından olabilir, net arka planlar çizmemiş. Belgeselvari olmak istememiş ama önsöz ve sonsözünde ilham kaynaklarını sıralamış. Gerçekçilikten ziyade şarkılardaki metaforlar ve hüzün daha çok ilgisini çekmiş. Rebetiko nitelikli bir çalışma, özellikle gece şarkı söylemeye başladıkları, müziğin konuştuğu sayfalar çok başarılı ve ilham verici güzellikte. İyi bir grafik roman okuyacaksınız. 

Radikal Kitap, 14.2.2014
Polis Baskısı, Rakı arkadaşlığı, Müzik Tutkusu adıyla yayınlandı.


Perşembe, Mart 15, 2018

Direksiyon Dersleri
















Dün İstanbul'daydım, indi bindi, toplantıya gir, bir diğerine koş, yollar kapalı, trafik yoğun... Şu bu, laf uzamasın 330 dakika arabadaydım. Yukarıda direksiyon dersleri dedim, yanlış olmasın, ben yan koltuktaydım, beni bir yerden bir yere birileri götürdü.

Ne diyecektim? Ha, tamam bayılıyorum sana İstanbul diyecektim. Sana bayılanlara da bayılıyorum.

Salı, Mart 13, 2018

Cehennem Öfkeden Çatlayacak


Bir İzlanda polisiyesi (Trapped, Ófærð) izliyordum, hikayede sevgilisinin yangında ölümüne sebep olmuş, hapis yatmış delikanlı, yaşadığı kasabaya, olayın yaşandığı yere geri dönünce, ölen kızın babası kontrolünü yitiriyor, öfkeden deliriyordu. Buralardan bakınca, yaşanan kaybı düşününce öfkesi normaldir diyebiliriz. İlginç kısımsa sonradan ortaya çıkıyordu, torun torba sahibi yaşlı adam, öfkesini kontrol edemediği için aile meclisinden, çocuklarından torunlarından özür diliyordu.

Vay demiştim izlediğimde, gel de bu hikayeyi bu topraklara uyarla...

Biz bu hayatı Kuzeyliler gibi yaşamıyoruz. Bu topraklar, nefes alıp verdiğimiz gelenek intikam duygusunu yanlışlamıyor, ayıplamıyor. Göze göz, bir hak olarak meşru sayılıyor. "Allah'ın isimlerinden biri intikamdır" diye boşuna söylenmiyor...

Geçtiğimiz günlerde haksız yere, suçsuz yere aylardır hapsedilen Ahmet Şık, beraat ettiğinde "sevinmeyin, öfkelenin, öfkenizi koruyun" anlamında bir şeyler söyledi sevenlerine.

Öfkeyle intikamı ayrı ayrı, uzun uzun düşünüyorum o günden beri. Biri daha fevri ve sıcak diğeri daha planlı ve sabır içeren daha soğuk bir hissiyat içeriyor gibi geliyor bana.

Çizgi romanlarla filmlerle büyümüş biri olarak intikamcı kahramanlara aşinayım. İntikam almamış kahraman bilmiyorum. Öfkelenmemiş kahraman yok gibi geliyor bana...Kahraman hikayeleri, "haklı ve meşru intikam" hikayeleridir.

İlk bildiğim onlar...

Yirmili yaşlarımın başında sahiden korkunç bir kavgaya şahit olmuştum. Baba, öfkeden kendini kaybetmiş, zaptedilemeyen oğluna bağırıyor, onu durdurmaya, sakinleştirmeye çalışıyordu:

"Oğlum, cehennem öfkeden çatlayacak" diye sayıklar gibi bağırıyordu. Tekrar tekrar söylediği şey, beni dehşetli etkilemişti. "Bağışla, sakinleş, cana kıyma, insan kal" demek istiyordu.

Bu da galiba ucundan kıyısından aldığım bir alternatif ders.

Öyle günlerden geçiyoruz ki... O kadar çok öfkeli insan var ki... Bağıran, kahreden, unutmayacağını, affetmeyeceğini söyleyen, zulüm gören,başı dönen, kalbi duran, kanı donan...

Şöyle bir dikkat kesilin, herkes ah ediyor, vah ediyor, kahrediyor, intikamdan söz ediyor. Her laf, oraya varıyor.

Nasıl toparlayacağız, nasıl çatlamadan insan kalacağız diye düşünüyorum, bulamıyorum.

Öfkenin içinde umut var mı?

Pazartesi, Mart 12, 2018

Ruhaltının gölgesi

https://weeja.deviantart.com/art/a-shadow-s-demise-26663577

https://antekpyra.deviantart.com/art/shadow-10129966

https://elenoir.deviantart.com/art/Shadow-Sitting-19985937

https://essedesign.deviantart.com/art/shadow-101036843

https://gamerfromhell.deviantart.com/art/Love-shadow-156801847

Pazar, Mart 11, 2018

O sızı hep yoklar


Cinayetle açılan perde, Nusret Çakmak’ın yeni serüveni, bıraktığı yerden. Yerli polisiyenin tütünlü sesi, mağlup ve öfkeli.

O Sızı Hep Yoklar, Bandırma’da, Çanakkale’de geziniyor, karanlık sokakları, merhameti, nedameti, eski defterleri, büyük paraları, küçük hesapları kurcalıyor.

İlyas Barut, ağır akan bir nehir gibi taşrayı, alaturkayı, suç ve cezayı anlatıyor. “Geçmiş, belli belirsiz hatırladığımız, bazen kafamıza göre tamamladığımız bir rüya galiba.”