Daha
önce “rage bait” kavramı hakkında
yazmıştım. Türkçesiyle öfke yemlemesi, öfkeyi ham madde olarak kullanan, onu
durmaksızın üreten ve çoğaltan bir mekanizmayı tarif ediyor. Geçen gün bir
arkadaşım “İnsanlar neden bu kadar öfkeli diye sormayı bıraktım artık,” dedi, “Asıl
soru şu: Biz neden bu öfke patlamalarını izliyoruz?” Çünkü rage bait artık tek başına servis edilen bir içerik
değil, izleyicinin gönüllü katılımıyla tamamlanan bir kolektif performans.
Birinin kışkırtması ne kadar sistemin parçasıysa, bir başkasının buna misliyle karşılık vermesi de bunun bir başka parçası. Öfke fena halde bulaşıcıdır, daha da önemlisi, düşünmeye veya
sakin kalmaya kıyasla çok daha “zahmetsizdir.” Düşünmek zaman ister, mesafe koymak
sabır gerektirir. Öfke ise derhal ve yüksek sesle üretilebilir.
Bu patlamalar yalnızca dijital bir davranış bozukluğu değil,
devasa bir dikkat ekonomisi sorunu. Günümüz insanı sürekli uyarılma halinde,
fragmente olmuş bir dikkatle ve düşmüş eşiklerle yaşıyor. Böyle bir iklimde
sakin, ölçülü ve katmanlı bir içeriğin rage bait enerjisiyle rekabet etme şansı
yok. Gürültülü olan her zaman kazanıyor. Daha doğrusu, gürültüye bağımlı hale
gelmiş bir zihin, sessizliği artık bir dinlenme alanı değil, tahammül edilemez
bir “boşluk” olarak algılıyor. Bu yüzden rage bait sadece yazılımların değil, bizzat
bizim zihinsel alışkanlıklarımızın bir sonucu.
Arkadaşıma şunu önerdim: Bir süre felaket haberlerini,
hatta genel olarak sosyal medyayı nadasa bırak. Sen baktıkça akışın o “zehirle”
doluyor, algoritma sakinleşmene izin vermiyor. Bir süre sonra dünyanın sadece
öfkelilerden, mağdurlardan, aptallardan ve yalancılardan ibaret olduğuna ikna
oluyorsun. Oysa gerçek hayatın dokusu bu kadar lineer değil.
(Biliyorum, yazarken romantize ettim Mıstık abi, lineer demedim
mesela)
Şunu kabul etmeliyiz: Meseleye sadece ahlaki bir yerden yaklaşmak pek işe
yaramıyor. Hatta bazen “yapmayın” çağrısı, yeni bir öfke dalgasına malzeme veriyor.
Çünkü sistem öfkeyi ödüllendiriyor. Ortada bir ödül (etkileşim, görünürlük,
onay) varsa, o davranış mutlaka tekrar eder. Daha sert, daha radikal ve daha
tahrik edici olanın “kazandığı” bir düzende, makul olan her şey merkezin dışına
itilir. Normlar aşınır: Dün infial yaratan bir kabalık, bugün sıradan bir
içerik haline gelir.
Peki, bu döngü kırılabilir mi? Teoride mümkün, pratikte ise
külfetli bir irade sınavı. Çünkü bu bir üretim meselesi olduğu kadar, bir
tüketim tercihi. Algoritmalar neyi tüketeceğimizi dikte ediyor, üretim de bu
talebe göre şekilleniyor. Rage bait’e karşı en etkili refleks, tepki vermemek,
yani oyunu kuralına göre oynamayı reddetmek. Ancak haksızlık hissi ve o anlık
deşarj arzusu o kadar kolay dizginlenemiyor. Sistem tam da bu insani zaafı
tetiklemek üzere optimize edilmiş durumda.Benim görebildiğim en gerçekçi çıkış yolu şu: Algoritmayı
bir “niyet” değil, bir matematiksel model olarak görmek. Karşımıza çıkan provokasyonun
bireysel bir sapkınlıktan ziyade, teşvik edilen bir veri trafiği olduğunu kabul
etmek.
Bu kabul, öfkeyi tamamen yok etmez belki ama onunla
kurduğumuz ilişkiyi kökten değiştirir. Dünyayı “asla olmaması gerekenlerin
yaşandığı bir yer” olarak görüp sürekli sarsılmak yerine, olup bitenleri mekanizmasıyla
anlamaya çalışarak aramıza bir mesafe koyabiliriz. Öfke dünyayı değiştirmiyor,
sadece bizi içeriden-ruhen tüketiyor.
Eğer bir şey öğreneceksek, neye tepki vereceğimizi değil,
neye tepki vermeyeceğimizi öğrenmeliyiz. Çünkü rage bait’in tek yakıtı bizim
ona atfettiğimiz değerdir.
Ve değer görmeyen hiçbir canavar büyümez. (Siyaseten romantik bir final cümlesi ekledim Mıstık abi, sen ejderha sürücülerine selam söyle)