Cumartesi, Aralık 20, 2025

Son Okuduklarım 108

Kazazedeler, ilgi çekici bir aşk hikâyesi. Anlatım dilini fragmanlar üzerinden kuruyor. Erkekle kadını ayrı ayrı izliyor gibi olsak da en azından final itibarıyla hikâye daha çok kadının hikâyesine dönüşüyor. Mutsuzluğu doğru hissettirdiği epey yer var. Herkes mutluluktan söz ediyor ama mutluluğu korumak, sürdürmek kolay iş değil: bir anda bozuluveren bir şey. Bunu anlatmak bile hikâyeyi “ağırlaştırıyor” çünkü okur “mutlu son” ister, piyasa da onu paketleyip satar. Albümdeki romantizmin gerçekçi bir ağırlığı var. Dil yer yer tökezliyor; bu orijinal metinden mi geliyor, çeviriden mi, karşılaştıramadığım için emin olamadım.

Erkek Bedeni ise doğrusu hiç haberdar olmadığım, çok ödüllü bir albüm; o yüzden biraz şaşırarak okudum. Karşıma Decameron havasında bir fars çıktı. Haliyle erotik ve meydan okuyucu bir tarafı var, hatta anaakım değerlerle bakıldığında, “iddialı” bir rahatsız edicilik taşıdığı bile söylenebilir. Çizgi roman zaten yeterince ilgi görmediği için pek konuşulmuyor ama yayıncılık adına cesur bir iş çıkmış. Başta bunu “kadın özgürleşmesi” hikâyesi sanmıştım, ilerledikçe daha fazlası olduğunu anladım. Tanımadığı bir adamla evlendirileceği için mutsuz olan genç bir kadın, erkek bedenini bir kostüm gibi giyerek başka bir dünyaya adım atıyor; yalnız erkekleri değil, bütün cinsiyet rollerini tanımaya ve sınamaya başlıyor…

Magritte, sanatçının müzesinde satılacak nitelikte iddialı bir albüm. Hatta müzenin doğrudan desteklemiş olması bile şaşırtmaz, sergiyi tamamlayan bir kılavuz gibi duruyor. Magritte’in hayatını ve eserlerini “anlatmaktan” çok, onun izleri üzerinden yürüyen, görsel estetiği farklı bir denemeye kalkışıp bunu da becermiş bir iş okuyoruz. Magritte’in halüsinatif dünyasına yapılan göndermeler yerli yerinde ve etkileyici. “Auteur”ün kendisini değil, eserlerinde kurmaya çalıştığı anlamı kovalamışlar. Zaten Magritte, yaşadığı hayat bakımından pek de hikâye fışkıran biri değil, bir yaştan sonra münzevileşiyor, neredeyse “amca”laşıyor. Eserleri ise yaşadığı hayatla tezat biçimde fantastik hatta tekinsiz bir hatta devam ediyor. Magritte’i seviyorsanız bu albüm büyük ihtimalle ilginizi çeker.

Yastık Adam ise sevimli bir fikirden yola çıkan bir hikâye: insanların uyumasına yardımcı olan, gövdesiyle kendini yastık yapan bir adam. Ne var ki biraz geveze, kolay akmayan bir tarafı da var. Gerilimi tam netleştiremiyor, demek daha doğru. Temel fikir şu: “İşsiz bir adam tuhaf bir iş bulur ve bunu eşinden gizler.” Değişen müşteriler, tuhaf talepler her seferinde hikâyeyi başka yöne çekiyor. Patronu ve iş arkadaşları da enteresan. Asıl gerilimin, adamın ne iş yaptığını karısı öğrenince başlayacağını biliyoruz, fakat o eşiğe gelene kadar olan fasıl hem kolay geçmiyor hem de sonrasında beklediğimiz kadar germiyor. Öte yandan bu kitaptan kime söz etsem, yerli dizilerden birinde benzer bir hikâye anlatıldığını söylüyorlar. Uyarlanmış mı, aşırılmış mı bilemiyorum.

Cuma, Aralık 19, 2025

Kaygan Zemin

Geçen hafta yarı akademik bir ortamdayım, konuşanlar “slippery slope” deyip duruyor. Tam anlamıyorum. Sanki biliyormuşum da bilmiyormuşum gibi tuhaf hissediyorum. Örnekleri duyunca “hah” dedim, benim ömrüm bunlarla geçti. Türkçesi için ben “kaygan zemin” derdim, “kaygan yokuş” diyen de var. İsim dert değil. 

Neymiş bu derseniz… “Zemin kaygan, mutlaka kaza olur, ölürüz” diyerek bir giriş yapalım anlatabilmek için. Çocuk çizgi roman okursa daha sonra kitap okumaz. Kitap okumazsa tembel olur. Tembel olursa eğitim çöker. Başka örnek: “Çocuğumun eşcinsel arkadaşı varsa eşcinsel olur.” “Telefon bağımlısı olursa asosyal olur.” “Öğrenciler siyaset konuşursa başı derde girer.” Domino dizimi. Reaksiyoner bir zincirleme.

Burada mesele: “olabilir” diye başlayan ihtimallerin, hızla “olacak” kesinliğine çevrilmesi. Kaygan zemin safsatası denen şey, aradaki geçişlerin nasıl olacağını göstermeden, birkaç adım sonrasını kaçınılmaz felaket diye satmak demek. Elbette bazen küçük bir gevşeme büyük sonuçlar doğurabilir ama o zaman mekanizma ve olasılık konuşulur. Bunlar yoksa zincir, kanıt değil korku üretir. Medyanın uç örnekleri büyütmesi de bu korkuyu besler: İstisna, bir kural gibi dolaşıma girer, belirsizlik “tehdit” diye okunur.

Üniversitede asistandım. Öğrenciler Irak Savaşı’yla ilgili savaş karşıtı bir pano hazırlamış, okulun sağcı çoğunluğu huzursuzlanmış ama pano da duruyor. Akademi arada bir “demokrasi ve ifade özgürlüğü” gibi heveslere kapılır ya, galiba o arada böyle bir şeyler yaşanıyordu.

Bir sabah okula geldim, fakültenin avlusunun önünde yönetim kurulundan kim var kim yok toplanmış, sonradan profesör de olan bir meczubu dinliyor. “Savaş’a Hayır” sloganındaki “s” harfi, orak-çekiç misali bir gönderme olabilir mi? Haydaa… Kalabalığın içinden biri “hayır arkadaşlar, bu bildiğin s” der de konu biter sanıyor. Nitekim hocalardan biri “Hayır, bu bildiğin s.” dedi. Tam rahatlayacakken devamını getirdi: “Ama böyle siyasi işlere izin verirseniz, o ‘s’ illaki orak-çekiç olur, çocuklar da bir şey sanır, sonunda komünist olurlar.” Kimse “Niye ki?” demedi.

Ben böyle bir korku ikliminde büyüdüm, bu korkudan faydalanan insanlarla çalıştım. O yüzden söylenenler bana yabancı ve tuhaf gelmiyor demek istiyorum. Tuhaf olan, tuhaf olmaması.

Evet, insanlar gelecekten çeşitli nedenlerle korkuyorlar. Korku, bir mesele “kontrolden çıkacak” fikrini çok cazip hale getirir. Zihin, belirsizliğe tahammül edemeyince, belirsizliği “kesin felaket” diye tercüme eder. Böyle bakınca, bir panodaki harf de ideolojik şifre olur. Bir arkadaşlık “bulaşma”, bir kitap “sapma”, bir soru “itaatsizlik provası” sayılır.

Siz “öğrenciler muhalefet ederse işin sonu kötüye varır” diyorsanız zaten daha kötü bir gelecek tahayyül ediyorsunuz demektir. Böyle bakınca çocuklar bir anda komünist, feminist, türlü biçimlerde “sapmış” filan oluyor, etiketler hızlandıkça akıl yürütme yavaşlıyor.

Korku ve endişe (çoğu zaman buna eşlik eden öfke) insanı mantıklı kararlardan uzaklaştırır. Abartılı çıkarımlar, garip bir şekilde, daha “doğru” gibi gelir. Çünkü basittir, çünkü rahatlatır, çünkü “neden-sonuç” hissi verir. “Eden bulur”, “rüzgâr eken fırtına biçer” gibi formüller burada çok işe yarar: Karmaşık bir hayatı, tek satırlık bir ders cümlesine indirger.

Bir de şunu fark edin: Hepimizin buna benzer hikâyeleri vardır. Bir yanlış yapmışızdır, ardından bir dizi olumsuz sonuç gelmiştir, sonra da “demek ki sebep buydu” diye anlatmışızdır. Oysa olan şey çoğu zaman sadece “o” nedenle olmamıştır, biz hikâyeyi basitleştirmişizdir. Basit hikâye kolay yayılır. Medya da basit, abartılı ve dikkat çeken hikâyeyi sever. Ben “komünist olurlar” örneğini bu yüzden anlattım: Çünkü ideoloji de çoğu zaman böyle çalışır ve karmaşığı indirger, ihtimali kesinliğe çevirir, sonra o kesinliği “beka” diye mühürler.

Özetle, kaygan zemin devletin ve hayatın bekası (!) için tadından yenmez bir mezedir. Hem korkuyu örgütler hem itaat üretir hem de sonunda “ben demiştim” konforu sağlar. Ama bedeli ağırdır: Olasılığı suç sayar, tartışmayı kapatır, düşünmeyi de “risk” ilan eder. Zemin kaygansa, bazen sorun zeminde değildir, ayağımızın altına bilerek sabun sürenler vardır.

Perşembe, Aralık 18, 2025

Sosyopat Çağı

Ankara’ya dönerken önümdeki koltuklarda iki kadın konuşuyordu. Çocuklarının utangaç olmasına üzülüyorlardı, okulda uyum sağlayamıyor, oyunlara katılamıyorlarmış. Büyümek ne zor. Kenarda kalan o iki çocuğa üzülüyor muyuz, yoksa zayıflık gösterdikleri için ayıplıyor muyuz? “Uyum” dediğimiz şey ne zamandır bu kadar kutsal? Milyonlarca insan antidepresan kullanıyor… demek ki bunun bedeli epey yüksek.

Doğayı anlatırken Darwin’in fikri, popüler dilde genellikle “güçlü olan değil, uyumlu olan yaşar” diye özetlenir. Darwinci uyum, bir erdem sınavı değildir, bir ortamın hangi davranışı ödüllendirdiğinin soğuk özetidir. Eğer yaşadığımız dünya hoyratsa, uyum sağlamak için hoyrat olmamız mı bekleniyor? Utanmamak ödüllendiriliyorsa bu “özgüven” diye etiketleniyor olabilir mi?

Çevremizde hayatı tarumar eden insanlar var; sosyopatlar, ya da en azından sosyopat gibi davranan benciller. Empati yoksunluğu, vicdan zayıflığı, sorumluluk almama, pişmanlık göstermeme, insanı insan değil “kaynak” gibi görme… Kullan-at, iş bitince unut, yakalanınca mahcupmuş gibi yap. Klinik bir tanıdan söz etmiyorum; gündelik hayatın içinde normalleşmiş bir davranış biçiminden söz ediyorum.

Buraya “uyum” meselesinden geliyorum: Sosyopatlar mı daha iyi uyum sağlıyor, yoksa biz mi artık sosyopat gibi davranmaya zorlanıyoruz? Empatiyi masraf kalemi sayan, her ilişkiyi pazarlık gibi kuran, her insana bir “fayda” puanı veren yeni bir normal var. Bu normal, bireysel bir bozulmadan çok, sistemin ürettiği bir davranış biçimi. İnsanlar neden böyle davranıyor?

“Kötüler mi?” diye sormak kolay, “insanın doğası kötü mü?” diye kestirip atmak daha da kolay. Ben daha cansız, daha ürkütücü bir yerden bakıyorum: Davranış biçiminin temelinde çoğu zaman “kandırılmaktan korkmak” var. İşinde gücünde olmak değil, her koşulda çok görünmek daha önemli. Adil olmayı değil, kazanan tarafta olmayı istiyor insanlar. Vicdanlı olmayı değil, riski ve sorumluluğu başkasına yıkmayı tercih ediyorlar. Sanki hayatta kalmanın yolu, insanın içindeki frenleri söküp atmakmış gibi.

Bazı ortamlarda bencillik gerçekten işe yarıyor, itiraz etmeye gerek yok, görüyoruz. Utanmayanın daha rahat ilerlediği, sınır tanımayanın daha çok alan kapladığı, haklı olmak yerine güçlü görünmenin daha çok işe yaradığı yerler var. Hız ödül alıyor, acele alkış alıyor, gürültü saygınlık gibi dolaşıyor. Bu vahşilik değilse bile, vahşiliğin “makul” gösterildiği bir düzen. Kaba kuvvetin yerini bazen kaba zekâ alıyor; ama kabalık aynı kabalık.

Galiba şunu kaçırıyoruz: İnsanı hayatta tutan şey dayanışma ve işbirliğidir. Devam edeyim: insanın iyi şeyler yapma iradesidir; güven duygusu ve utanabilmemizdir. Bunlar “ahlâk dersi” değil, toplumsal organizmanın mekanikleridir. Kimse kimseye güvenmezse herkes denetim kurar. Denetim maliyeti artar, verim düşer, ilişki çürür, zaman boşa gider. Herkes birbirinden kazıklanmayı beklerse herkes kazıklama ihtimalini masada tutar. Sonuçta “kurnaz” sayılanlar çoğalır, ama ortam bir bataklığa döner. Bu yüzden “sosyopatlar hayatta kalıyor” hissi bir yandan doğru, bir yandan yanıltıcı: Onlar hayatta kalmıyor; çoğu zaman oyunu yaşanmaz hale getiriyorlar.

Asıl trajedi sanki şu: Böyle bir ortamda empatik insan “enayi” gibi hissetmeye başlıyor. Çünkü sistem, empatiyi zayıflık gibi işaretliyor. Oysa empati saf duygu değil, stratejik bir yetenektir: niyet okuma, sınır görme, güven inşa etme, uzun vadeli ilişki kurma becerisidir. Bunu zayıflık sayan bir düzen, aslında kendini koruyacak bağışıklığı da zayıflatıyor. Sonra insanlar “herkes neden bu kadar sinirli?” diye soruyor. Çünkü herkes tetikte. Çünkü herkes her an kandırılabileceğini düşünüyor. Utanç duygusunu gereksiz buluyor. İnsanlarla bağ kurmayı risk sayıyor. Çıkarını, kişiliğinin ana omurgası yapıyor.

Mıstık abi “dünya böyle, yapacak bir şey yok” diyorlar. Hayır, dünya böyle değil, dünya böyleymiş gibi işletiliyor. Kâr, hız ve gösteri, başka türden bir insan modeli üretiyor. Bir insanın “iyi” olup olmaması soyut bir tartışma ama bir insanla iş yapmanın maliyeti somut. Kimi hayatına alacağını, kime alan açacağını, kime güveneceğini seçmek bu yüzden hayati. Seçmediğinde zaten başkaları senin yerine seçiyor.

Darwin’i yanlış yerden okuyup “vahşi ol, hayatta kal” diye çevirmeye bayılıyoruz. Oysa Darwin’in soğuk dersi başka: Ortamı değiştirmeden davranışı değiştiremezsin. Eğer bencillik ödüllendiriliyorsa, bencilliğin bir gün “normal” sayılması kaçınılmazdır. Normalleşen şey ise sonunda hepimizi daha güvensiz, daha yalnız, daha yorgun yapar. Hayatta kalmak sadece nefes almak değil; meselemiz her koşulda insan kalabilmek.

Çarşamba, Aralık 17, 2025

Kırılmanın kararı

Hepimiz değişimden söz ederiz; değişen zamanları, koşulları tartışırız. Değişime seviniriz ya da üzülürüz. Biri “değiştim” veya “değişmedim” dediğinde biliriz ki bir şeye meydan okuyordur. Değişmekten söz etmeyen yok gibi gelir bana.

Bir arkadaşım, insanlardan niye kaçtığını anlatırken “O kadar çok kırıldım ki, ister istemez değiştim,” dedi. Kırılma dediğimiz şey, zihinsel bir kırılma yaratırsa değiştirir insanı. Bakmayın siz, insan acıya ve kırılmalara alışabilir, onlarla yaşayabilir.

Değişim, kırılmanın karara bağlanmasıyla gerçekleşir: Kendinizi, çevrenizi, sınırlarınızı, davranışlarınızı ya da gidişatı “değiştireceğim” dediğiniz anda bunu yaparsınız. Hiç kolay değildir. Yoksa kırılmalar insanı olgunlaştırmaz; yalnızca acısıyla kalabilir çünkü. Olsa olsa savunmayı güçlendirir.

İnsan öğrenerek de değişiyor. Doktora yapmasaydım başka birisi olurdum; bunu biliyorum. O yaşlardan bu yana, bir cahil olduğumu kendime sık sık hatırlatırım. Öğrenmek ve öğrendiklerini anlatabilmek, dünyaya daha önce olduğundan farklı bakabilmek ve baktırmayı istemek az şey değil.

İlham da alıyoruz, o da bizi değiştiriyor. İmreniyoruz, modelliyoruz. İlhamı ve imrenmeyi seviyorum; çünkü insana enerji veriyor, başka türlü olabileceğini hissettiriyor. İnsanlar ilham aldıklarını sıralarken genellikle ebeveynlerini ve öğretmenlerini sayıyor. İlişkilerini usta-çırak ilişkisine indirip romantize ediyorlar. 

Benim bir ustam yok. Ama illa usta sayacaksam, çocuk yaşta tanıdığım Sıvacı Bekir Usta’nın çalışkanlığı hep aklımda. Çok yazar var imrendiğim, taklit bile edemediğim. Onları insan olarak tanımıyorum, hikâyeleri ya da meseleleri etkiliyor beni.

Değişim konusunu bir süredir çok düşünüyorum. Geçen hafta bir yürüyüş arkadaşım “İnsan, alabileceğini aldığı zaman ya da artık alamadığında değişiyor,” dedi. Konuştukça, onun değişimden çok ayrılıktan ve gitmekten söz ettiğini anladım. Değişim, sahiden de bir histen ve yaşanan zamandan kopmak olabilir: Başka bir yere gidiyorsun ve oraya dönmüyorsun. Belki de bazı değişimler, dönüşmekten çok dönmemektir.