Cuma, Eylül 08, 2023

Bukağılar

İlginç bir karikatürmüş, farkındalık ve cesaret bakımından herkesin çizebileceği türden bir "espri" değil, görünce hah demiştim, bunu ancak Mim Uykusuz çizebilir, 24 Temmuz, eskiden en azından yüz yıl önce çok çok önemliydi, İttihatçıların Abdülhamid'e karşı kazandığı siyasi kavganın sembollerinden biriydi. Sansürün kaldırılışı vesilesiyle yıllarca hararetle kutlandı, halen de hatırlanıyor diyelim.

Karikatürün ilginçliği, güzelleme yapmadan eleştirisini kurabilmesinde.... Sanıyorum, 46-1950 arasında çizilmiş, belki birazcık sonrası da olabilir, alt yazı şöyle "Bukağılardan kurtulan mağdur, kelepçesini de kırmağa hazırdır"... 

Bukağı denilen demir güllelerin üzerinde 1908 Meşrutiyet, 1909-1923 İttihatçı-İtilafçı, 1923-1946 Tek Parti yazılmış. İfade özgürlüğü ve sansürle ilişkili olarak dönemselleştirmeye yanlış denemez. 

Kolay değil o yıllarda bunu söyleyebilmek, çizebilmek... Biliniyor ama yazılamıyor çünkü şiddetle uygulanan bir 50.Madde var, Basın Savcısı keyfiyetle sizi suçlayabiliyor, e ne oluyor o zaman, çat diye içeriye alınıyor, mahkemeye kadar hapiste tutuluyorsunuz, üç ay beş ay, artık dava ne zaman görülürse, dava ancak o celsede sonlanırsa filan çıkabiliyorsunuz... 

Kimseye yabancı gelmemiştir bu durum, bukağılar bitmiyor yani... 

Bitirirken, Basın kaslı pazulu bir erkekle sembolleştirilmiş, maskülenliğinin ölçüsünü bilemem ama evet, basın tarihimiz ve gazetelerimiz mansplaining numuneleridir...

Perşembe, Eylül 07, 2023

Ramiz'den Karagöz'e Salvo


Yukarıdaki karikatüre Ramiz'in 46'da çıkan Hacı Ağalar Albümünde rastladım. Hacı Ağalar, savaş sırasında İstanbul'a gelen ve israf ölçüsünde para harcayan toprak ağalarına yönelik tahkir edici bir adlandırma... Hemen hepsinin paraları var, bar ve gazinolarda bol bol para harcıyorlar ama kültür namına zırıl zırıl cahiller...Esprilerden, yazılıp çizilenlerden böyle anlaşılıyor.  Veya böyle resmediliyorlar diyelim. Kurnazlıkları, had bilmezlikleri, görgüsüzlükleri  düşünülürse "Karagöz" familyasından geliyorlar.

Hacıağalar, güzel kadınlarla kontrast olacak ölçüde çirkin ve kaba saba çiziliyorlar. Hem komikler hem de yanlarındaki kadınlar nedeniyle erotik bir iştah açıcı işlevi de görüyorlar. Mutlaka birarada çizilmelerinin nedeni de bu. Seyirlik bir malzeme olarak ilginç oldukları düşünülüyor. Laf uzamasın albüm, onları eleştiren karikatürlerden oluşturulmuş.

Benim bu karikatür özelinde ilgimi çeken Hacıağanın elinde tuttuğu mizah gazetesi oldu... Ramiz, bile isteye eleştirisine bir başka katman eklemiş, rakip dergiyi, siyaseten hasım olduğu Karagöz'ün okuyucusu yapmış Hacıağa'yı...

Ramiz, kırklı yılların ikinci yarısında açık bir biçimde CHP muhalifi oldu...Karagöz'le, haliyle Akbaba'yla ve doğal olarak Cemal Nadir'le "itişiyordu".

Görünen o ki, Hacıağa'ları, iktidar partisinden nemalanan sonradan görme zenginler sayıyor, onları CHP ile özdeşleştiriyordu.

Salı, Eylül 05, 2023

Konuşkan Bir Zweig


Birkaç yıl önce Laurent Seksik’in Stefan Zweig’in son günlerini anlatan aynı isimli başarılı bir romanı yayınlanmıştı. Başarılıydı, çünkü Zweig’in ruhuna ve edebi üslubuna öykünerek yazılmıştı. Akıllıca yazılmıştı, rahat okunuyordu, gerçekçi bir dili vardı ve roman boyunca hüzünlü bir atmosfer ustalıkla kendini varedebiliyordu. Can Yayınlarından Sosi Dolanoğlu’nun çevirisiyle çıkan kitabın çizgi roman uyarlaması yayınlandı yakınlarda. YKY’den Haldun Bayrı çevirisiyle çıkan uyarlamanın senaryosunu yine Seksik yazmış, çizgilerse Guillaume Sorel’e ait.

Yakın tarihli bir romanın çizgi roman uyarlaması yapılması zaten ilginç; bunu bizzat yazarının yapması, üstelik senaryoyu romana sadakat göstermeden kurması iki kere daha ilginç olmuş. Çizgi romanla ilgilenen herkesin romanla çizgi romanı karşılaştırarak okumasını öneririm. Çünkü farklı tercihlerde bulunmuş yazar, devamlılığı güçlendiren bir kurgu oluşturmuş. Çizgi romanla edebiyatın anlatım dilleri aynı değil, birinde sözcüklerle düşünüyorsunuz diğerinde diyaloglar ve ardışık sahnelerle. Sizin romanda sözcüklerle evirip çevirdiğiniz, okurun tahayyülünü yönlendirdiğiniz, uzun uzadıya işlediğiniz bir betimlemeyi, çizgi romanda ressam tek bir karede kısa yoldan ‘gösteriveriyor’ çünkü.

Zweig’in Petropolis’teki çalışma odasının nasıl olduğunu romanda ayrıntısıyla anlatmak, bu ve benzeri atmosfer tarifleriyle kendisini intihara götüren o koyu kasveti, günbegün kararan evi, okura hissettirmek zorundasınız. Eprimiş bir eşya, süssüz bir perde, yemek odasının ortasındaki tahta masa veya sapından eğilmiş bir bıçak okura duygu olarak sirayet edebilir. Okura geçmesi gereken ve sayfalar ilerledikçe pekişecek olan duygu, Zweig’in intiharıdır. Okur, ne olacağını biliyordur, biz o son günleri nasıl yaşadığını, mutsuz, çaresiz, çıkışsız, acı çeken, içine kapanan Zweig’in ölmeye nasıl karar verdiğini görmek isteriz. Geriye dönüşlerle onu o noktaya getiren hayal kırıklıklarını öğreniriz.

Seksik, roman zamanında ileri geri sıçrayan, bazen belgesel tadı veren detaylarını senaryolaştırırken pek kullanmamış veya bu yükü Sorel’in görsel gözüne devretmiş. Sorel, bence iyi bir seçim olmuş, 90’lı yıllardan beri çizen tecrübeli bir isim. Çizgi dünyasının yıldızlarından biri değil ama bana sorarsanız iyi bir işçi. Kaldı ki böylesi bir uyarlamada ister istemez yazar konuşulur, çizer değil.  Gerçekçi bir çizgi olsun istenmiş, onu sağlamış, hüznü belirginleştiren bir renk kullanımı olmuş, belgeselci vurgu gerektirdiği için dönem aurası ve benzerlik iddiası ortalamanın altına düşmemiş… Bunlar hep olumlu katkılar…

Öte yandan bir edebiyat uyarlamasında sadece resmetmekle yetinemezsiniz, örneğin romanda az konuşan, sadece düşünerek, hissettiklerini anlatan birini çizgi romanda başkalaştırmak, konuşkanlaştırmak gerekebilir. Zweig, romanda geçen, doğum günü nedeniyle verilen yemekli bir davette, misafirlerin önünde bir şiir okuyor, ölümünün habercisi olan dizeler içeren bir şiir bu. Karısı Lotte, bunu fark edince ağlayarak odadan çıkıyor. Zweig, misafirlerden özür dileyerek karısının ardından gidiyor ve onunla teskin edici bir konuşma yapıyor: ‘avutucu birkaç söz fısıldadı kulağına, bir mendil alıp yanaklarını, alnını sildi’.  Çizgi romanda bu dramatik sahneyi böyle geçiştiremezsiniz, Seksik de geçiştirmemiş, doğrusunu yapıp genişletmiş, karı kocayı konuşturmuş, o avutucu birkaç söz neymiş, eklemiş senaryoya. Lotte’nin şiirden ne anlam çıkardığını, hangi sözcüğün onu yaraladığını söyletmiş, işaret etmiş okura. Roman yazarken okurun algısına bırakılan o kısacık sahneyi güçlendirmiş. Bir yönüyle basitleştirmiş denebilir, bana sorarsanız görsel olarak sahnenin değerini yükseltmiş. O sahnede Lotte ağlıyor ve biz karı kocanın ilk kez intiharı konuşup tartıştıklarını görüyoruz. Tek bir cümleyle anlatılmaması gerekan, hikâyeyi hızlandıran, okuru finale hazırlayan bir sahne, romandaki yeri ile çizgi romandaki yeri birbirinden farklı bu yüzden. Romanda atmosfer yaratan bir yazar, çizgi romanda drama kurallarına sadakat gösteren bir senarist olmuş. Suskunlaşan ve konuşan iki ayrı Zweig kullanılmış bile diyebiliriz buna.

Siksek, çizgi romanın finalinde ‘göstermekle’ ilgili romandan farklı bir tercihte bulunmuş, malum, gerçek hayatta Zweig ile Lotte elele tutuşarak, yan yana, birbirlerine sokularak yatağa yatarlar, birlikte zehir içerek intihar etmişlerdir. İkiliyi evde ölü olarak bulanlar tarafından çekilen resim, sanıyorum geçen yüzyılın en dramatik fotoğraflarından biridir ve Seksik’in romanının çıkış noktası bile olmuş olabilir. İnsanın içini parçalayan, aşk kadar çıkışsızlığı anlatan, hafızalarda yer eden, tedirgin edici bir resimdir. Roman, bu sahneyle bitiyor ama çizgi romanı, görsel olarak gerisinde kalacaklarını düşünmüşler ki o resimle bitirmemişler. Fotoğrafın aslını koysalar, kendi gerçeklik düzlemlerini tahrif edeceklerine inanmışlar, aynısını çizmeye de yeltenmemişler, bu kadar popüler bir fotoğrafla rekabet edebilmek kabul ediyorum kolay değil. Seksik, çizgi romanın finalinde karı kocanın ayakta birbirlerine sarılmalarına zoomla yaklaşmayı tercih etmiş, anlatım kutularına, metne yoğunlaşmış ve şiirsel bir dil kullanmış, bence gerekçesi ne olursa olsun finalde romanın gerisine düşmüşler.

Hoş bir romandı Zweig’in Son Günleri, Zweig’a sahici bir saygı gösteriyordu. Çizgi roman uyarlamasıysa, iyi ya da kötü demeyeceğim, başka bir bağlamda yeni bir yorum olmuş, kıyaslayarak okunması illa ki faydalıdır. Bitirirken albümün çizeri Sorel’in geçen yıl Guy De Maupassant’tan Le Horla isimli bir edebiyat uyarlaması yaptığını yayıncılara duyurayım. İlgilenen çıkabilir… 

Radikal Kitap, 21.8.2015

Pazar, Eylül 03, 2023

Seyrüsefer Defteri 152

++ The Three Musketeers DArtagnan (2023) hızlı anlatmışlar, a diyorsun atladılar, meğer devamı da varmış, serüven klasiğidir, çok sevdiğimden olabilir film beni kesmedi (31 Ağustos).++ The Dive (2023) kurtarıcıya daha çok engel konsaymış, gerilimi artarmış (30 Ağustos).++ Big George Foreman (2023) güzel anlatılmış epey sahnesi var ama ben tasarımı muhafazakar buldum (29 Ağustos).++ Meg 2 The Trench (2023) saçma filan ama kendi türünde aksiyonu başarılı (28 Ağustos).++ Gran Turismo (2023) iddiasını karşılayan, tempolu, başarılı bir yarış filmi, Tuna ile gittik (27 Ağustos).++ Vengeance (2022) çok Amerikalı ve çok makalemsi bir tarafı var ama ilginç yönleri yok değil (26 Ağustos).++ Horse Girl (2020) sevdim diyemem, gıdım gıdım izledim, bit tek sahneden etkilendim, zıvanadan çıkması güzel kurulmuş (25 Ağustos).++ Katakulli (2022) televizyon romantizmi, yaz dizisi kıvamında iş (24 Ağustos).++ Ticket to Paradise (2022) Gişe filmi, aile komedisi, Clooney olmasa olamayacak film (23 Ağustos).++ Infinite Storm (2022) doğayla mücadele filmi ama mesele o kadar da geçmiyor bize (22 Ağustos).++ Kinatay (2009) rahatsız edici bir film, gerçekçiliği şiddetle kuran sert bir şey (21 Ağustos).++ Blue Beetle (2023) Tuna ile gittik, vasat altı, Latin yorumu nasıl diyerek seyrettim (20 Ağustos).++ Guy Ritchie's The Covenant (2023) siyasi tavrını, Sakarya-Fırat ölçüsünü geçiyorum, ilk kısım, aksiyonu ve temposuyla iyi, tek söylenebilecek de bu zaten, beyfendinin düşüşü sürüyor (19 Ağustos).++ Kötü Adamın On Günü (2023) uyarlamanın yorumu bana ilginç geliyor, yerli olmamak, Amerikalı gibi görünmek filan, ilki de böyleydi, western müziği filan (18 Ağustos).++ Seinfeld Sea6 Ep.10 , 11 ve 12'yi seyrettim (15 Ağustos).++ Guardians Of The Galaxy Vol. 3 (2023) serinin eğlenceli tiplemelerini ve sarkastik tutumunu seviyorum (14 Ağustos).++  Seinfeld Sea6 Ep.7 , 8 ve 9'ı seyrettim (13 Ağustos).++ Heatwave (2022) vasat film, hikayesinden çok cinsiyet rolleri bakımından bir cesurluğu var diyelim, esasen muhafazakar ve klişeci (12 Ağustos).++ Seinfeld Sea6 Ep.4 , 5 ve 6'yı seyrettim (11 Ağustos).++ VR Fighter (2021) senaryo var ama aksiyona eşlik edememiş, karmaşıklaştırmış (10 Ağustos).++ The Watcher Sea1 Ep.7 ve Vortex Sea1 Ep.1'i seyrettim (9 Ağustos).++ How To Train Your Dragon The Hidden World (2019) seriye sempatim var, film üçlemenin zayıf halkası olmuş (8 Ağustos).++ The Watcher Sea1 Ep5 ve 6'yı seyrettim (7 Ağustos).++ The Squid and the Whale (2005) Baumbach filmi, güzel, zihin açıcı ve yalın (6 Ağustos).++ Kara Bela (2015) ikinci kez izliyorum, Aksak'ın en iyi filmi olabilir (5 Ağustos).++ The Watcher Sea1 Ep3 ve 4'ü seyrettim (4 Ağustos).++ Müstakbel Damat (2022) Kıbrıs olunca vatan millet yapmadan çıkamıyor filmler, yoksa bildiğin gişe komedisi (3 Ağustos) ++ The Watcher Sea1 Ep1 ve 2'yi seyrettim (2 Ağustos).++ What men want (2019) fikir espri olarak güzel, aile seyredecek tribine girip gişeye oynamasalar, başka bir şey olabilirmiş (1 Ağustos).+

Cumartesi, Eylül 02, 2023

Geçen zaman

Hayat ne kadar değişti örneği olarak gözüme-gönlüme takıldı, paylaşayım dedim. 1969 yılı, devrin başbakanının eşi olan Nazmiyanım, "Kocam Demirel" diyerek Günaydın gazetesine kocasını anlatmış. Gazetenin ilavesinde iki ayrı fotoğraf var, bugün Nazmiye Demirel gibi giyinen bir siyasetçi eşi var mı bilmiyorum.