Cuma, Şubat 28, 2020

Aybike'nin yeni evi



Bugün benim için tatlı bir kavuşma oldu, 1976 yılında Hürriyet'te yayımlanan (ben de muhtemelen 91 ya da 92 yılında kütüphanede okumuştum) Aybike isimli çizgi romanın orijinal sayfalarından oluşan tek serüveni elime geçti. Eserin çizeri olan -uzun yıllardır Almanya'da yaşayan- Uğurcan'ın (Yüce) dört yıl önceki vefatından sonra eser sahaflara düşmüş, ilgi de görmemiş ki, bu kadar sene beklemiş...

Aybike, kahramanı kadın olan az sayıdaki çizgi romanımızdan biri... Bir Orta Asya Türkleri hikayesi diyebilirim, Red Sonja'dan etkilenilmiş, o anlaşılıyor ama Uğurcan'ın titiz ve temiz bir işçiliği var, 127 sayfalık işin tamamına çok ama çok özenmiş. Bence Hürriyet'te devam da edebilirmiş ama galiba Tarkan'a alternatif olsun niyetiyle "arada" sipariş edilmiş. Çizgili Hayat Kılavuzu çalışmamızda bir gazete sayfasını görsel olarak kullanmıştım, aynı sayfanın orijinalini kitabın yanına koydum.

Üreticileri tarafından orijinal sayfaları bana emanet edilmiş çizgi romanlar vardı elimde, buna da ben sahip çıkayım dedim. Meraklılarına duyurmuş olayım, yayın için ilgi gösteren çıkarsa gönülden yardımcı olurum, bilinsin, Aybike artık benim kütüphanede yaşıyor…




Perşembe, Şubat 27, 2020

Balon kullanmak



Çizgi romanı, başlangıç dönemlerini düşünürsek ardışıklık içeren karikatürden ayıran kendine özgü karakteristiklerden biri balon kullanımıdır.  Balon öncesinde kare (panel) altında bir diyalog ya da görseli betimleyen açıklayıcı cümleler kullanılıyordu. Yazının balon ve anlatım kutusu olarak kare içine girmesi çizgi roman için bir aşamadır.

Bizde otuzlu yıllarda Orhon Tolon balonu sürekli olarak kullanmaya başlayarak türe öncülük etmiş bir isim... İlk kullananı tespit etmekse çok kolay değil. Örneğin, aynı dönemde Necmi Rıza, ki çizgi romanla uğraşmış çizerlerimizden biri değildir, yukarıdaki Pazarola bantında balonu bir iki kez denemiş... sonra vazgeçmiş...Niye vazgeçti, belirsiz, ihtimal yazısı beğenilmedi... okunmadı filan...

Biz, bugün çalışmalara bakarken pek anlamlandıramıyoruz ama balonu kare içine istiflemek, onunla ilgili bir okuma düzeni ve dil oturtmak bir "buluş" olarak zaman almış, kolay olmamıştır.

Amerika'da balon içi yazıları çizerlere değil kaligrafistlere yazdırılması haliyle bir başka aşama... Çizgileri güzel olan birinin "güzel yazı" yazamayabileceği kısa sürede keşfedilmiş çünkü...

Bizdeki ilk kaligrafistler, çizerlerden çıkmıştır veya renkli yabancı çizgi romanları kopyalayanlardan "balonculuğa" devşirilmişlerdir.

Salı, Şubat 25, 2020

Kuyucaklı Yusuf ve Acı Aşk


Fotoromanı Sabahattin Ali'den yapılan bir uyarlama olduğu için aldım, hangi eseri filan derken bir baktım meğer Kuyucaklı Yusuf'muş...

Bugünden bakınca neden Kuyucaklı Yusuf ismini kullanmadıkları anlaşılmayabilir. Görünen o ki, Acı Aşk ismi fotoromanların melodramatik mantığına daha uygun bulunmuş... Sene 1978, o tarihte Sabahattin Ali pek bilinmiyor, yoksa Hürriyet'in çıkardığı bir fotoromanın popüler itibarı olan bir eseri öyle kolayca es geçmesi mümkün değil. Örneğin Yaşar Kemal söz konusu olduğunda yazarın ismini hemen öne çıkartıyorlardı.

Siyaseten geri durduklarını sanmıyorum, kostüme bir iş, başka işlere nazaran masraflı olduğu da aşikar. Bir etkisi olsaydı daha çok satabilmek-harcanan parayı çıkartmak adına mutlaka öne çıkartırlardı. Galiba diyorum, Sabahattin Ali... ancak seksenli yıllarda Sezen Aksu şarkılarıyla daha çok bilinir oldu, başka türden bir bilinirlik kazandı...

Bugün, memleketin en çok satan yazarlarından biri olmasıysa kolay açıklanabilir bir şey değil. Hak edip etmemesiyle ilgili bir yorum yapmıyorum, neye denk düştü, hangi hislere tercüman oldu da son on yıldır çok satar oldu sorusunun cevabını bence kimse bilmiyor...

Kuyucaklı Yusuf'un fotoroman uyarlaması da varmış diyelim ve "geçelim"

Pazartesi, Şubat 24, 2020

Son Okuduklarım 40


Kamboçya Elçiliği, Zadie Smith'in novellası... Sakin, hiç abartmadan bize sınıfı, cinsiyet ayrımını, etnisiteyi, hiyeraşiyi, tahakküm karşısında direnme maharetini, küçük yalanları, kurnazlıkları güzelce anlatıyor. Beğenerek okudum. Kana Diz Kana, Hakan Günday'ın yazdığı Emre Orhun'un çizdiği yeni bir grafik roman. Yeniliği, zamansal bir yakındalık olarak kullanmıyorum, başka bir dil denedikleri için yeniliğe vurgu yapıyorum. Çalışma için bir kabus hikayesi nitelemesi yapılabilir, yetmişli yıllarda "trip" derlerdi, bir bilinçakışı vehmi kurulmuş. Emre Orhun'un muazzam bir işçiliği var, bu ölçüde emek ve sabır gösteren çizgici pek kalmadığından ayrıca bir ilgi ve takdiri hakediyor. Ada, Armin Greder'in yazıp çizdiği bir yetişkin masalıymış. Ayrımcılık ve yabancı düşmanlığı hakkında yazılıp çizilmiş popüler metinlerdenmiş, bilmiyordum. Greder'in güçlü çizgileri var, Ada'ya gelen yabancıya karşı toplaşan kolektif gerginliği iyi çizmiş, bana daha çok çizmeli ve derinleşmeliymiş gibi geldi... Kitabın okuru çocuklar olamayacağına göre (çünkü mutsuz ve gerçekçi) bu yola girilse iyi olabilirmiş. Adam Manfried, "kedisever" bir kitap, kedilerin "insan", erkeklerin de kedi (Adam) olduğu bir dünya hayal edilmiş... Tersyüz edildiği için kediler neden sadece "erkek"  ol(durul)muş, o kısmı anlamadım. Yazar ve çizeri kadın olmasıyla ilgili olabilir mi?...Ne desem boş?  Albümün arkası gelecek, bir seri olarak devam edecek öyle anlaşılıyor, evcil adamı Manfried ile birlikte yaşayan Steve'in hikayesini okuyoruz. Manfried evden kaçıyor, Steve onu arayıp duruyor, bir yandan işsizliği, uyumsuz ve başarısızlığı anlatılıyor. Çok parlak diyemem ama okutuyor, biraz hantal buldum, yeterince "gerginlik" kurulamamış gibi geldi...


Görgülü ve Bilgili Bir Burjuva Kadının Mektupları, erotik edebiyatın iyi bilinen örneklerinden biri. Bir kadının bir erkeğe yazdığı, deneyimlerini anlattığı bir anlatı. Sanıyorum ki farklılığı, edebi dili, anlatma mahareti ve cesaretinden kaynaklanıyor. Vahşi Oyun, Frederic Dard'ın romanlarının E yayınlarından vakti zamanında çıkan ilk kitabı (1973). Doğrusu, "hardcore" bir polisiye okuyacağımı sanıyordum, öyle çıkmadı, Fransız dediler, bana öyle de değil, latin gibi geldi, daha yavaş ve hiç de fena olmayan bir "tutku hikayesi" okudum. Dard, bilmediğim bir yazar, bir iki kitap daha okuyacağım. Any Empire, bir defa, çok ama çok güçlü çizgileri olan bir grafik roman. Nate Powell, tek kelimeyle döktürüyor. Oyun hayalleriyle akran zorbalığı arasında büyümeye çalışan çocukların hikayesini okuyoruz. Aslında Powell, çocuklukta yaşanan şiddet deneyimlerinin yetişkinliklerinde insanları nasıl etkilediğini bize düşündürmek istemiş. Çizgi roman ve popüler kültürdeki eril güç gösterilerinin farklı cinsiyetlerdeki sonuçlarına da işaret etmekle birlikte doğrudan bir cevap vermiyor elbette...Finaldeki fantezi gibi duran gerçekle hayalin karışımı da güç gösterisinin hiç bitmediğinin işareti. Eski Şiir Bahçeleri, Münif Fehim'in çeşitli dizelere çizdiği ilüstrasyonlardan oluşan bir kitap (1950). Ve galiba Fehim'in, bütün "ressamlık hayatı" boyunca ürettiği en iyi çalışmalardan biri. Yirmi yıl sonra Günaydın gazetesi için Hz.Muhammet'in Hayatı'nı çizecekti,  o çalışma, nitelik olarak mesleğinin şahikasıysa, Eski Şiir Bahçeleri hemen akabinde sayılabilecek ilk işi olabilir. Hele ki o yıllarda, o ölçüde iyi basılmış, titizlenilmiş, pek az renkli kitap olduğundan görselliği okura ve meslektaşlara mutlaka ilham verici olmuştur. Diğer yandan güzel sayfalar ama dizelerle ilüstrasyonların her zaman uyumlu olduğunu söylemek yanlış olur.


Saf Bir Yürek, Flaubert'in meşhur üç öyküsünün galiba en dokunaklı olanı. Yazarlığına bir zaafım olduğu için ne anlattığından çok nasıl anlattığıyla ilgilendiğim bir öykü oldu. Kimileri hikayeden çok karakteri önemserler, sürükleyici olanın tahkiye, entrika, tempo, sürprizler filan değil bizatihi birlikte yola çıkılan kahraman olduğuna inanırlar. Sadık ve fedakar hizmetçi Félicité'nin karakteri buna örnek olarak gösterilir hatta. Flaubert'in aura üreten ayrıntılı dili, metne dahil olan ironik sesi, bir başkasının elinde klişe gibi durabilecek bir hizmetçiyi başka bir noktaya taşımış aslına bakarsanız. Onun saflığına, sabrına, dirayetine şaşırıyorsunuz. Flaubert, kendi deyişiyle ağlatmak istemiş onu yazarken... Heyecanlanmış anlaşılan...  II.Dünya Savaşında Seks ve Propaganda, tek kelimeyle tuhaf bir kitap. Darmadağın bir metin her şeyden önce... sanki slaytlar eşliğinde anlatılan bir konuşma metni gibi, üstünkörü yazılmış. Kitabın ismi dahi eksik, çünkü Kore ve Vietnam savaşlarından da bahsediliyor. Seks bahsi şu, savaş sırasında, örneğin Almanlar, karşı tarafın askerlerine yönelik "siz burada savaşırken sevgiliniz-karınız Yahudi patronuyla sevgili oldu" türünden propaganda kağıtları atıyorlar. Veya Amerikalılar, bunun tersini yapıyorlar. Karşı cephelere atılan broşürlerin özelliği her ne iddiada olursa olsun erotik ilüstrasyonlar içermesi.... Bu sebeple ne anlattığından bağımsız olarak cephedeki askerlerin "erkek" olarak ilgisini çekmiş ve değiş tokuşa kadar vardırmışlar işi... Metin, parlak olmasa da kitapta görsel malzeme var, o yönüyle dikkat çekici... Çok daha iyisini okumak isteyen Nira Yuval Davis, Cinsiyet ve Millet kitabının ilgili kısımlarına bakabilir... Çizgilerle Rosa, rahmetli Soner'in (Tuna) ölmeden önce çizdiği biyografik çizgi romanlardan biri. Künyede yazdığı kadarıyla aynı yayınevinden çıkan bir araştırma-inceleme kitabı modellenmiş, Rosa Luxemburg'u siyasi değil duygusal taraflarıyla hikayeleştirmek, eldeki malzemeden bir şeyler çıkartmak kolay değil. Hal bu olunca, albümde bir hikaye ardışıklığı ve edebi ölçülerde dramatik bir denge var denemez. Siyasi eylemciliği anlatılmış aslında. Soner o aralar, çiniyle çok uğraşarak sayfada tek ya da iki kare çizmeye odaklanmıştı,  daha iyi yapacağına inanarak hikayeden çok çizgilere yüklenmiş. Lugat-ı Garibe, dilimizdeki ilk argo sözlüğü olarak biliniyor. Küçücük bir şey, kim olduğunu bilmediğimiz A.Fikri'nin çalışmasını Didem Dolanbay günümüz diline aktarıp, yayıma hazırlamış, ilk ve tek baskısı 1887'de yapılmıştı, konuyla ilgili pek çok kaynakta ismen geçen özel bir çalışmaydı.

Cumartesi, Şubat 22, 2020

Savaş Başlarsa Yasa Susar


Çizgi romanların kapaklarına dikkat eder misiniz bilmiyorum. Genellikle bir aksiyon sahnesine dayandırılarak çizilirler. İç sayfalarda anlatılan hikâyenin göz alıcı bir bölümü kapağa taşınmıştır. Kahraman kötü adamla savaşmaktadır, esir düşmüştür, çaresizdir vs… Bana ilginç –değişmez mi demeli yoksa- gelen şey arkada parlayan güneş ya da yükselen ayın hiç eksik olmayan varlığıdır. Hele ki kahraman şaha kalkmış bir atın üzerindeyse hemen gerisinde çeşitli ölçeklerde bir daire görürüz. Ay ve güneş çizilmesini olmazsa olmaz bir aksesuar ya da gelenek sayabiliriz. 19.yüzyıl illüstrasyon tarzını milad alırsak ilk popüler çizgi romanlardan bu yana arkaplandaki ay ve güneş pek değişmemiştir diyebilirim.

Bir parça kinik olduğunu kabul ediyorum ama bu daireleri görünce “çizer spotları açmış” demeden edemiyorum ve bu tür kapaklar bana bütünüyle arkaik geliyor. Gerektiği için çizmek, bu geleneğin farkında olarak çizmek, bir tür saygı gösterisinde bulunmak ya da ironiyle kullanmak ayrı şeyler… Pek çok çizerin bu tekrarı sorgulamaması tuhaf gelmesin… Endüstri beğeniyle karşılandığını, ticari olarak cazip olduğuna inandığı her şeyi yineler. Önemli olan sürekliliktir, yenilikçi estetik arayışlar için zaman ve enerji yoktur. Geniş bir pulp evreninden söz ettiğimizi unutmayalım. Çok sevdiğim çizgi romancı ikili, senarist Berardi ile çizer Milazzo’nun Filipin’de Bir Adam adlı bir albümü yayınlandı. Kapağındaki arkaiklik veya mainsteram tercihi gözüme battığı için yazdım bunları.

Berardi-Milazzo ikilisinin ortak çalışmaları, özellikle Ken Parker, kapak, format ve sunum itibarıyla ticari çizgi romanların tipik bir örneğidir. Ama anlattıkları hikâye, bu ticari sınırları zorlayan, çizgi roman olamayacak kadar norm dışı duran meseleler içerir. Hikâyeler sinematografiktir, edebiyata yakın duran temalar kullanılır. Asıl maharetleri insanın içine işleyen, vicdani itirazlarla yüklü dokunaklı mesajlarındadır. Görünürdeki ticari kıstaslara rağmen bilinçli bir kaçamak yapmaktadırlar. Filipin’de Bir Adam da bunun tipik bir örneği. Çalışma son sayfada atılan imzaya göre 1979 tarihli olmalı. Kapağın eskiliğini ayrıca açıklayabilir bu tarih.Albümün üretildiği yıllarda emperyal-sömürge dönemine yönelik eleştirelliğin yaygınlaştığı, siyasi atmosferin çizgi romanları da etkilediğini söylemek mümkün. Berardi, bu tür politik ihtilaflara oldukça duyarlı bir yazardır. Albümde, Amerika’nın ilk emperyal deneyimi sayılan Filipinler’de geçen bir savaş suçu hikâyesi çıkartmış ortaya. Tarihsel örneklere bakılınca kolaylıkla fark ediliyor, sömürgeciler her nereye gittilerse yerel alışkanlıkları kısa süre içinde değiştirmeye başlarlar. Batılı aklın rehberliğinde doğuya bakar ve kategorileştirmeler yaparlar. Batılı olmayan her şey, Batılı olamayacağı için medeni de olamaz buna göre. Filipin’de, Çin’de, Hindistan’da, Cezayir’de sömürgecinin karşılaştığı insanlara layık gördüğü şey, mükemmel medeniyetinin bir yansımasından fazlası değildir. Norm, kayıtsız şartsız, o ülkeye gelen beyaz adamdır. Diğerleri ona benzediği ölçüde medeni ve anlaşılabilir olabilecektir. Berardi, sömürülenlerin dünyasına daha yakından bakmayı denememiş, ama işgalcilerin turist gibi gezdikleri, küçümsedikleri, şaşırdıkları, korkup çekindikleri duygu ve ruh halini bütün hikâyeye nüfuz ettirmiş. Bir başka deyişle Conradvari bir tahlile girmemiş, tek bir meseleye, etik bir tutarlılığa yoğunlaşmaya çalışmış, bir Amerikan idealistinin demokrasi argümanlarıyla hikâyenin dramatik eksenini kurmuş. Filipin’de Bir Adam başlangıçta bir yol ve ziyaret hikâyesi gibi dursa da bir teftiş ve tetkik yolculuğu olduğu sonradan anlaşılıyor. Hikâyenin yaşlı kahramanı ordunun imajına zarar verip vermediğini soran bir gazeteciye, “kirli çamaşırlarını herkesin gözü önünde yıkamaya cesareti olan bir ulus” olma imkânının getirilerinden söz açıyor. Gerçi Berardi, o demokrasi iyimserliğinin çok yaşamadığına inanıyor olmalı ki zamansal (üretildiği dönem için aktüel) bir sıçrama yaparak askeri yargılamaları Vietnam’la eşleştirerek “değişmeyen bir emperyal hırsa” ve “savaş suçlarının sürekliliğine” işaret etmiş.

Filipin’de Bir Adam’ın Kıyamet (Apocalypse Now, Yön. Coppola, 1979) ve Avcı (The Deer Hunter, Yön. Cimino, 1978) gibi dönemin ünlü politik savaş filmlerini izleyen bir yönü olduğu anlaşılıyor. Onlara göre daha hızlı ve tek etkiye odaklanmış bir hikâyeye sahip. Mutlak bir karamsarlığı yok ama iyimser olduğu da söylenemez. Pulp formatına rağmen, genç erkek kahraman yüceltilmesine yer vermiyor; kamusal bir soruna bireyci bir çözüm önermiyor. Bireycilik, çizgi romanların da dâhil olduğu popüler anlatılarda geniş yer tutar. Kişisel sezgiler, kolektif eğilimlerden çok daha önemlidir. Doğruluğu kendinden menkul değerlerle bir kahraman öne çıkar, engelleri birer ikişer geçerek yanlışları düzeltir. Bu hikâyede ne öyle bir muktedir ne de özdeşleşmeye müsait bir rol modeli mevcut. Uzun lafın kısası, modası geçmiş kapağına ve endüstriyel ihtimamlarına rağmen Filipin’de Bir Adam anlamlı bir çizgi roman. Berardi-Milazzo ortaklığı her zaman iyi hikâyelerle hatırlanır. Boşuna değildir bu… Anayolları değil patikaları severler…

[Bu yazı daha önce Radikal Kitap'ın 4 Mart 2011 tarihli sayısında yayımlandı.]