Cuma, Şubat 14, 2020

Kraliçenin hayatı



Polisiyenin kraliçesi sayılan Agatha Christie, bizde de sevilen bir yazar oldu hep. Yoğun olarak 60’lı yıllardan itibaren, yanılmıyorsam, ilk olarak Ak Kitabevi’nin yayınlarıyla (1962) ve ekseriyetle Gönül Suveren tercümesiyle yıllık ortalama on kitapla günümüze kadar sürekli varoldu. Sayıca az kitabın yayımlandığı geçmiş yılları hesap edersek, yayıncılık tarihimiz açısından yılda dört kitap bile, hatırı sayılır bir ilgiye tekabül ediyor ve onu bir “long seller” yapıyordu. Christie’nin çizgi roman uyarlamaları ise daha yakın tarihli. Fransızların 1995-1999 yılları arasında yaptığı beş kitaplık seri, bizde Milliyet tarafından yayımlandı. 2002 yılında bu beş kitabı da dahil ederek başlayan yeni seri ise yirminin üzerinde kitaba ulaşmış durumda. NTV Yayınları 2010-2013 arasında bu seriden benim bildiğim on dört uyarlamayı yayımladı. Agatha Christie, global bir fenomen olduğu için çizgi roman uyarlamalarının yapılması ve bu uyarlamaların farklı dillerden yayımlanması sürpriz değil. Diğer yandan, Christie’nin sinema uyarmalarından bile hazzetmediği düşünülürse, çizgili uyarlamalara olumlu yaklaşmayacağı tahmin edilebilir. Üstelik çizgi roman uyarlamaları, sinema ve özellikle televizyon uyarlamalarını temel alarak ilerlediler hep; örneğin 1989-2013 yılları arasında yayımlanan Agatha Christie’s Poirot dizisinde Poirot’u canlandıran David Suchet, çizgi romanlar için bir referans oldu. Şunu sorabiliriz elbet, çizgi roman uyarlamaları başarılı mıydı?

Çizgi roman uyarlamalarıyla ilgili genel kanaat, çocukları okumaya alıştırması, daha iyi ve daha yüksek sanat olan edebiyata ulaşabilmesinde aracılık etmesidir. Oysa, anlatım dili ve ardışıklığı birbirinden farklı olan bu iki mecranın uyuşması pek mümkün gözükmüyor; klasik sayılan bir romanın çizgi roman uyarlaması yalap şalap bir özetten öteye gidemiyor çoğu zaman ne yazık ki. Bu sebeple okurları değil ebeveynleri ve öğretmenleri mutlu eden, hiçbiri uzun ömürlü olmayan kitaplar kalıyor geriye. Biri sözcüklerle diğeri görsel olarak düşünülen sahnelerin ardışıklığıyla ilerleyen iki sanatın, en belirgin ortaklığı diyaloglar. Ki diyaloglarla ilerlemek çizgi romanı edebiyat ya da sinema yapmıyor. Kişisel olarak çizgi romana en uygun uyarlamaların serüven edebiyatından çıktığını düşünüyorum; haliyle polisiyeler bu konuda avantajlılar. Agatha Christie’nin ustası olduğu “whodunit” türü ise, metnin bilmecesi nedeniyle senarist ve çizeri zorlayabiliyor. Yazı ağırlığının azalması sonucu görsel dikkat gerektiren işleyişi okura külfet olarak gelebiliyor. O sebeple Sherlock Holmes’un çizgi roman uyarlamaları daha eski bir tarihe ve daha geniş bir çeşitliliğe sahip. Veys ve Barral’ın Baker Street (1999), Herholz’un Sherlock Holmes(2009), Cordurie’nin Holmes & Necronomicon (2013) ve Sherlock Holmes Society (2015), Hutchison‘un Steam Detective (2014) hemen akla gelenler... Günümüzün popüler Sherlock dizisinin manga uyarlaması halen devam ediyor. Agatha Christie’ye göre Holmes’un kötüleri, aksiyonu, siyahiliği, belki “erkekliği” çizgi romancıların daha fazla ilgisini çekiyor demeli.

Martinetti ile Lebeau’nun yazdığı, Franc’ın çizdiği Agatha isimli, Agatha Christie’yi anlatan biyografik bir çizgi roman yayımlandı. Sevimli bir çizgisi, çalışıldığı hemen anlaşılan başarılı bir senaryosu var. Christie’nin yazarak geçen, pek de ilginç olmayan hayatı düşünülürse akışkanlığı iyi kurmuşlar; zamansal sıçramalarla ileri geri giderek, yazarı kahramanlarıyla, en çok da Poirot ile konuşurken resmetmişler. Öyle ki, uzak diyarlarda, dar zamanlarda, tek başına kaldığında ortaya çıkan Poirot, küçük bir çocuğun hayali arkadaşı gibi, lafazanlık ederek ve atışarak Christie ile konuşuyor. Albüm de böylesine muammalı bir sırada, Christie’nin kendisini aldatan ve boşanmak isteyen kocasına kızarak ortadan kaybolduğu 1926 yılında başlıyor. Basının büyük ilgi gösterdiği olayda polis Christie’nin ilk kocasını cinayet zannıyla sorguya çekerken, ünlü yazar, herkesten gizlenerek kaldığı bir otel odasında Poirot’a iç döküyor, hayatını ve kendini kurcalıyor. Buna karşın Poirot, soğuk bir ironiyle, yaratıcısına en ufak bir merhamet dahi duymayan gamsız biri olarak betimlenmiş ki sanıyorum albümün en ilginç yönü bu. Kendinden başka bir şeyi düşünmeyen, sahneye çıkmak için can atan bir oyuncuyu andırıyor. Poirot olmasa albüm olamazmış gibi geldi bana. Çünkü Christie insanlardan ziyade yarattığı kahramanlarla yaşayan, onlarla yetinen, onlar aracılığıyla dedikodu ve imalara cevap yetiştiren, gerektiğinde geçiştiren ve işine gömülerek kendini terapi eden biri gibi anlatılmış. Poirot, perhizci Agatha karşısında karnavalesk olanı, reel hayatı, tutku ve iştahı temsil ediyor.

Albümde Agatha Christie magazinini, küçük ifşaatları hiç de fena olmayan biçimde tutturmuşlar; iyi bir okuyucuysanız, romanlardan faydalanıldığını, Poirot’nun ağzından çıkan sözlerin kimi romanlardan alıntılandığını anlıyorsunuz. Doğu Ekspresinde Cinayet romanının yayımlanmasından üç yıl önce, 1931’de, trende geçen bir cinayet romanı yazmak istediğini, bu fikrin etrafında epeyce gezindiğini, kimin hikayesi olacağına bir türlü karar veremediğini sempatik bir biçimde anlatmışlar. Kahramanları, başrolü kapmak için önce yazarı ikna etmeye çalışıyor, sonra aralarında kıyasıya kavga ediyorlar. Kavga demişken, yaşlandıkça kendine dönen, daha rahat söz söyleyen ve hafif tertip bencilleşen, Poirot keskinliğinde gamsızlaşan biri oluşu da iyi hissettirilmiş. Türkçede de yayımlanan Hayatım isimli otobiyografisinden (2009, Altın Kitaplar) seyahatlerden duyduğu turist heyecanın onu gençleştirdiği, erkeklerin onu acılaştırdığı anlaşılıyor. Zeki insanlara duyduğu güvenle statükocu yanı hep çelişiyor.

Yukarıda uyarlamalardan söz ettim, sonuçta bir yazarın hayatını hikayeleştiriyorsunuz, bunu çizgiyle anlatacağınız için nasıl bir çizgiyle inşa edeceğiniz büyük önem arzediyor. Franc’ın çizgileri, yalın ve berrak bir tonla, Hergé ekolünü izliyor, yumuşak renkleri ve iyimserliğiyle biyografiyi başarıyla tamamlıyor. Agatha, bir eksiklikle, çocuklukta takılıp kalınmış bir eşikle yaşayan mutsuz biri değil bence. Franc, onun ketumluğunu, işiyle dolu oluşunu, kolay toparlanışını akıllı bir mesafeyle, olumlu ya da olumsuz anlamda hiç abartmadan çizmiş. Christie’nin değişken ruh halini sadece Poriot ile didişirken görebiliyoruz, o dikkatli heyecansızlık iyi verilmiş. Agatha’nın büyük ve gözalıcı buluşları yok ama malumatçılığı ve kendini ifade edişiyle kendini okutan ilgi çekici bir albüm olmuş. Polisiyecileri ayrıca cezbedecektir.

Sabit Fikir, Mart 2018.

Pazar, Şubat 09, 2020

Yanaklar ve dudaklar


Kapağını Faruk Geç çizdiği için aldım bu kitabı, içinde tarih yok ama muhtemel yayın yılı 1970 olmalı... O yıllarda gazeteler yayıncılığa soyunmuşlar, kitap kapaklarını da gazetenin ünlü ressamlarına çizdirmişlerdi.

Bedri Koraman, Faruk Geç ya da Sezgin Burak kapakları daha çok bu yıllardandır...

Kitap kapağı ile gazete ilüstrasyonu farklı tasarım türleri ama sanıyorum o yıllarda çok az kişinin bu konuda bir fikri var... Sonuçta, gazete ressamı da neyi iyi yapıyorsa, onu yapmayı sürdürüyor... Faruk Geç de yeni çizgi romanının duyurusunu nasıl yapıyorsa kapağı da öyle çizmiş...

Kapak şu açıdan ilginç... İki çift var, öndeki çift yanak yanağa... fondakiler ise dudak dudağa...

Cheek to cheek, sansürden kaçmak isteyen Holivut'un esas oğlanla esas kızı yanak yanağa getirerek bulduğu bir çözüm... Hakeza, Yeşilçam'da  yanak yanağa poz vermeyen kadın ve erkek oyuncumuz yoktur sanıyorum. Öpüşmek uzun müddet özellikle cesaret istemiş, sansür de öpüşme sahnelerini şiddetle makaslamıştır. Yapımcılar da  madem öpüşemiyorlar diyerek oyuncuları yanak yanağa gösterirler. Daha masumane ve romantik durduğu düşünülebilir. Kötü adamları ve meşum kadınları yanak yanağa getirmek filmin gerçeklik vehmini bozar örneğin.

Faruk Geç, uzun yıllar melodram anlattığı için ayrımı güzel istiflemiş... Önde iyiler, arkada kötüler... Önde masumlar, arkada günahkarlar...

Ne bilsin, popüler kültürün nereye varacağını, gerçeklik algısının başkalaşacağını... Çeyrek asır sonra "İyi kızlar cennete, kötü kızlar her yere" deneceğini...

Cuma, Şubat 07, 2020

Bir arka odadan...


Blutv'deki Pavyon serisinin "Yılbaşı Özel" çekiminde kısa bir süreliğine, biraz da tesadüfen bulunmuştum. Mekanı görünce sağı solu gezdim tabi... Arka odalardan birinde, aynaya yapıştırılmış bir yazı ilginçti...

İşletmeden masalara konsomasyon yapan kızlara yönelik bir uyarı yazısı...

Arka oda dediğin de böyle bir şey... Kirli ve "sahici"

Perşembe, Şubat 06, 2020

Son Okuduklarım 39


Koyda, yumuşacık mı demeli, işte öyle bir novella. Sayfiye havası, yazlık rehaveti... Katherine Mansfield, sahilde (özellikle bir evin çevresinde) gezdiriyor bizi. Çocuklar, yaşlılar, yalnızlar, huysuzlar, kediler, mutsuzlar, eksiklik hissedenler, konuşan bahçeler ve köpüren dalgalar... İpek gibi yumuşak ve güçlü, akılda kalan "sahneleri" var.  Kumdan Sokaklar için ne diyebilirim? Paco Roca, Giordino berraklığını, edebiyat tutkusu ve rüya temposunu harmanlamak istemiş.. Ortaya metinlerarası bir hikaye çıkmış. Neyin "gerçek" neyin "rüya" olduğunu güçleştiren bir anlatıcı üslubuna sahip... Doğal olarak kendini tekrar okutuyor, neydi, neyi işaret etti filan...

Sarı Duvar Kağıdı, Charlotte Perkins Gilman'ın ünlü "sembolik" hikayesi... Maria Brzozowska resimlediği için aldım "albümü". İyileşmesi ve rehabilite olması için sarı duvar kağıtlı bir odaya "kapatılan" kadının günbegün "delirmesi" anlatılıyor. Sembolik demem, kadına özgü cinsiyet rolünün kıstırılmışlığını, erkek aklı ve buyurganlığını (hatta sağlık siyasetinin güdüklüğünü) deşifre etmesinden... Görseller ise tararım olarak daha iyi istiflenebilirmiş. Moliéere'in Don Juan'ı "kötüler cezasını bulur" gibi edepli bir çıkarımla nihayetleniyor. Dönem sansürü, öğretme arzusu filan sıralayarak bunu gerekçelendirebiliriz. Final, bugünün okurunu "kesmez" demek istiyorum. Güzel olansa Moliére'in diyaloglarının lezzeti... Büyük ve benzersiz bir gösteri...


Memelerimin Tarihi'ni içindeki Wolinski vinyetleri için aldım...Sonradan baktım ki, künyede filan ismini geçirmemişler. Halbuki eserin frapan adını bir kenara koyalım, Wolinski hele Fransa'da kitabın yazarından daha ünlüdür. Bizde atlamışlar ya da önemsememişler diyelim. Kitap, eğlenceli, akıllı, ne yazdığının farkında olan bir yazarın elinden çıkmış. İyi bir metin.   Avara Kasnak, yazma idmanı mı demeli, maksat zanaat körelmesin mi, haliyle Ferit Edgü'nün en iyi metinleri değiller, eskiz gibiler. Fülüt Nağmeleri, alt başlığına aldanmayın, ticari kaygılarla eklenmiş, o ölçüde ilgisi yok... Kuzey Amerika yerlilerinin sözlü kültüründen derlenmiş "masallar-meseller" olarak nitelenebilir kitap. Şamanik kültürlerde görülen çıkarımlar, akılda kalıcı nasihatler ve yaşlıların genç nesillere "bilgi aktarımı" olarak görülebilecek öyküler... Yüzyıl, GaleriNev'in her yerde bulunmayan bir Abidin Dino kitabı...Güzel basılmış, iyi hazırlanmış bir sergi kitabı demek daha doğru... Sol sayfada açıklama, sağ tarafta resim, eskiz, ilüstrasyon kullanılarak Dino'nun çizimleri derlenmiş. . Dino, çizerken düşünen biri olduğu için  çok üretmiş bir ressam... Albüm, o toplamdan bir niş...


Gizli Günce'yi hiç bilmiyordum, okurken şaşırdım. Puşkin, iddiaya göre cinsel hayatını anlattığı günlüğünün ancak bir asır sonra yayımlanmasını vasiyet etmiş...Yüz elli yıl sonra ilk kez İngilizcede çıkmış, o günden beri de metnin "sahte" olup olmadığı tartışılıyormuş... Hatta bizde de ufak çapta bir gürültü kopmuş... Çevirinin başında yayıncı eleştiri ve hakaretlere bir cevap niteliğinde metin eklemiş... İşin içine Nazım'ın Puşkin'i çok sevmesi filan bile katılmış... Saçma tartışmalar, yayınevi haklı. Puşkin, coşkulu, yazarlığı ve şairliği kadar hayatıyla da meydan okuyan bir "karakter"... Nasıl öldüğünü düşünün! Okurken, yapar mı yapmaz mı (sahte mi değil mi) diye kendime sordum, Puşkin'in böyle bir metin yazabileceğine inanıyorum. Metne gelince, ha, okumasaydım olurdu, ama meraklı bir okur olarak eksik kalırdım. Diğer yandan herkese göre değil... yine de şunu demem gerekiyor, erotik edebiyatın iyi bir örneği, meraklısı mutlaka okumalı. Bobo, son popüler çizgi kahramanlarımızdan. Çizgili dergiler, tükendiği için yeni işlerin yaygın bir beğeniyle karşılaşması, bu engeli aşabilmesi artık hiç kolay değil. Serkan Altuniğne, bunu başarabilen sayılı üreticilerden biri...  Evcil hayvan beslemek, onlara "insani" karakter atfetmek, metropol orta sınıf sohbetinin bir parçası oldu... Hemen her yerde, bizatihi hayvanseverler tarafından paylaşılan kedi ve köpeklerle ilgili komik videolara, esprilere rastlıyoruz. .. Böyle bakınca Bobo'nun espri dengesi yeni değil, olamaz da... Ne'si ilginç veya başarılı dersek, aptallıkla sevimlilik arası seyreden naif dünyası güzel kurulmuş. İnsanlara iyi gelen, Bobo'nun iyimserliği galiba...

Değirmencinin Karısı'nı Tomris Uyar çevirdiği için aldım.Yetişli yıllardan kalma... İsim başlı başına komik. Bir halk hikayesi aslında, sadakatle kocasından başkasını "görmeyen" güzel bir kadının etrafında gelişiyor. Salak erkekler, entrikalar vs. Teatral bir komikliği var, Ahmet Vefik Paşa sahneletebilirmiş... O derece eski ve karton... Ama kurgusu, anlatım biçimi ve neşeli dili güzel... Kapağı Bedri Koraman çizmiş. Milliyet'in mizah dizisinin kapaklarını galiba o çizmişti. O faslı ayrıca sevimli. Bozkır Rüzgarı, Siyah Kalem... Mazhar İpşiroğlu'nun ünlü ressamı anlattığı long seller kitabı...Gençken kitabı pahalı olduğu için alamamıştım, prestij kitap olarak bir üst rafta dururdu, kitabevine her gittiğimde imrenerek baktığımı hatırlıyorum... O tarihlerde gugıl filan da olmadığı için Siyah Kalem nasıl çizmiş, neler çizmiş bakamıyorduk... Moğollar, İslam topraklarını fethettikçe , kendi kültürlerini de beraberlerinde Asya'dan getirirler. Siyah Kalem, resmin yasak olduğu bir dünyaya bozkırın heterodoks unsurlarını taşır. Melez bir üslupla ürettiğinden olmalı, hem kabul görür, hem de bugüne kadar yaşar. İpşiroğlu, sakin ve akademik bir dille o üslubu ve tarihsel dönemi bize anlatır. Okuyup geçiyoruz ama o gün için, çok kültürlü bir okuma ve tarama yapmak gerekiyor, metnin halen yaşıyor olması, bunu başarmasından kaynaklanıyor.