Merakınız varsa, sahafları geziyorsanız, er ya da geç
asırlık kartpostallara rastlarsınız, İstanbul manzaraları, esnaflar, askerler,
kadınlar, işçiler ve gündelik hayattan ilginç resimler görürsünüz. Önce tarihi
detaylar ilginizi çeker, sonra daha düşük bir ihtimal ama o kartlardaki fotoğrafları
kimin çektiğini düşünürsünüz. Öyle ya, adı sanı ekseriyetle belli olmayan
birileri akletmiş, azmetmiş, makinesiyle ter dökmüş, binlerce insanı
fotoğraflamıştır.
Fotoğraf, teknolojik bir keşif olduğundan, büyük ticaret
şehirlerinde, başkentlerde belirmiş, ilk ustalar el verdikçe, ticari imkânlar çoğaldıkça
başka şehirlere, taşraya yayılmıştır. İlk fotoğrafçılarımız, doğal olarak
yabancı dil bilenler arasından, frankofon kültürle yetişmiş Rum ve Ermenilerden
çıkıyor. Fotoğrafı bir tür sihirbazlık gösterisi gibi sunmalarına bakılırsa
çığırtkanlarla, eni konu teatral bir havada, başından sonuna değin ürünün
ortaya çıkışını anlatarak resim sattıkları anlaşılıyor. Hatıratlara göre öğlen
namazından sonra başlayıp yatsıya kadar pazar yerinde, limanda, kalabalık bir
cadde köşesinde konuşlanıp seyyar esnaf gibi fotoğraf çekip satıyorlar. Merak
uyandırdıkları, iyi kazandıkları, fotoğrafın bir arzu nesnesine dönüşmesiyle
birlikte o seyyar satıcıların dükkanlar, stüdyolar açtıkları, gün be gün işleri
büyüttükleri de biliniyor.
Gülderen Bölük, Fotoğrafın
Serüveni'nde bu stüdyoları temel alarak sahiden çok başarılı bir döküm
yapmış. Bu türden çalışmaların zorluğu şudur: fotoğraf her eve, her aileye
girse ve önemsense de fotoğrafçı, makinenin kendisi sanılan, en iyi ihtimalle
zanaatkar sayılan, herhangi biridir. Kim olduğunun zerre önemi yoktur, yaptığı
işin karşılığını zaten madden alıyordur o kadar. Oysa fotoğrafçılar, hele yüz
küsur yıl önce gazeteci, sinemacı, arşivci, tasarımcı ve ressamdılar. Bölük,
hakkını teslim edelim, bir tür arkeolojik kazı yapmış, stüdyoları,
fotoğrafçıları, fotoğrafları bulmuş.
Bölük'ün kitabı şu bakımdan da çok ilginç: fotoğraf
tarihiyle ilgili ayrıntılar anlatıyor, literatürü derleyip toparlıyor ama asıl,
bir estetiği, dönemler arası değişen fotoğraf güzelliğini ve "yeni
olanı" göstermeyi başarıyor. Seyyar fotoğrafçıları (alaminüt fotoğrafları),
kartpostalları, basına servis edilen resimleri ve bazen saraya kadar gidilerek
çekilen özel çalışmalarla bir gelişim süreci betimlense de kitap bir noktadan
sonra stüdyoların ticarileştirdiği estetik anlayışı kategoriler halinde
anlatmaya başlıyor ve asıl gücünü o geniş kısımda buluyor. Stüdyo
fotoğrafçılığı bugün yok olma raddesine geldiği için iyi hatırlanmayabilir ama
eskiden, çok değil çeyrek asır önce, insanlar hatıra olması için bu tür stüdyolara
rağbet ediyor, çeşitli manzara resimlerinin ve aksesuarların önünde tek tek ya
da topluca fotoğraf çektiriyordu. Fotoğrafın güzelliğini belirleyen hayati
unsurlar, fon resimleri, kıyafetler ve az bulunur aksesuarlar ya da teatral
dekorlardı. Oyuncak atlara, bisikletlere, deniz ve dağ manzaralarına sık
rastlanıyordu. Günümüzde yeni evli çiftlerin stüdyoda çekilen düğün
fotoğrafları, aynı geleneğin bir biçimde sürdüğünü gösteriyor.
Fotoğraflardaki fon resimlerinin ve diğer dekoratif
unsurların seçiminin bir döneme özgü olması, o dönemin popüler tercihlerine
göre istiflenmesi, zamanın ruhu diye bir şey varsa onu yansıtması, tarihi ve
toplumu anlatması nedeniyle dikkatle incelenmeyi gerektiriyor. Eski fotoğraf
deyip geçmemeli. Fotoğraflardaki popüler tercihleri tanımlarken bir güzellik piramidinden
ve mutlaka yukarıdan aşağıya, tabana doğru gittikçe yaygınlaşan bir moda hiyerarşisinden
söz etmek mümkün. Örneğin İstanbul'da stüdyolar, esasen Fransızları taklit etmekle
birlikte taşraya model oluyor ve taşrada her taklit edildiğinde hem nitelik
kaybına uğruyor hem de -çöreklendiği şehre göre- yerelleşiyordu. Uzun yıllar
lokanta ve kıraathane duvarlarında gördüğümüz resimler, fotoğrafçılara fon olan
manzaralar, ferforjeler, iptidai dekorlar, orijinallikten kitsch'e doğru
çeşitlenen sanat ve tasarım algısının farklı örnekleri elbette.
İlk fotoğrafçıların rötuş ve renk atmalarından dolayı
kendilerini bir tür ressam saymaları, kendilerini sanatçı sayarken bu yönlerine
atıfta bulunmaları garip gelmemeli. Stüdyo fotoğraflarındaki resimsilik, o
yıllar için, itibar getiren bir olmazsa olmaz
hatta. Biraz resimle rekabet etmek biraz da onu taklit etmek var işin
içinde. Fotoğraflar albenili, saklanmaya
değer ve göz alıcı olsun diye kenar süslemeleri olan vinyetli kartlara
basılırken bir tür sanat iddiası ve gösterisi de yapılıyor.
Kitaptaki ilginç resim ve ayrıntılar arasında ben en çok
hazır kıyafetlerle kurulan mizansenlerden etkilendim. İnsanların stüdyolara
girip, normalde giymeyecekleri -geniş anlamıyla fantezi- kıyafetler seçerek
fotoğraflar çektirmeleri bana oldum olası ilginç gelir. Yaşadığımız, teşhire ve
görselliğe-görünmeye, selfielere dayanan kültürün köklerini belki o günlerde bulabiliriz,
seksen doksan yıl önce insanların köylü, asker, efe, çingene, polis, kabadayı
gibi hazır kostümleri giymeleri o kadar da tuhaf değil belki de.
Heyecanlandıkları, eğlenceli buldukları, tecrübe etmek istedikleri anlaşılıyor.
Başka biri olmak istiyorlar. Beyfendiği vurgulasın diye ele tutuşturulan
şapkaları, bastonları ya da tüttürülen sigaraları düşünün hepsi bir his katıyor
fotoğrafa. Benim çocukluğumda, yetmişli yıllarda,geniş yakalı dar kesimli gömlekler,
İspanyol paça pantolonlarla genç erkekler ellerini bellerine dayayarak fotoğraf
çektirirlerdi, öncesinde böyle bir poz yok örneğin, resimlerde ellerin bile
nasıl duracağı yıllara göre değişiyor.
Hasılı, enteresan kitap Fotoğrafın Serüveni, ilham verici, düşündüren fotoğraflar ve
mizansenler içeriyor. Kitabı incelerken zamanın ve zevklerin değiştiğini, fotoğrafın
yaygınlaştığını, sinema gibi daha popüler mecralardan beslendiğini, onu nasıl taklit
ettiğini izleyebiliyorsunuz. Görsel kültürle ilgilenen herkesin ilgisini
çekecek bir kitap.
Radikal Kitap, 4.7.2014